تذکرة المتقین همراه با تعلیقات حاج شیخ حسنعلی نخودکی اصفهانی

نویسنده : حاج شیخ محمد بهاری همدانی

پیشگفتار مصحح

وه چه خوش می گفت در راه حجاز آن عرب این بیت در عشق مجاز
کل من لم یعشق الوجه الحسن قرب الرحل الیه و الرسن
یعنی آن کس را که نبود عشق یار بهر او پالان و افساری بیار
دل که فارغ شد ز مهر آن نگار سنگ استنجای شیطانش شمار
این علوم و این خیالات و صور فضله شیطان بود بر آن حجر
تو به غیر از علم عشق ار دل نهی سنگ استنجا به شیطان می نهی
شرم بادت زآنکه داری ای دغل سنگ استنجای شیطان در بغل
لوح دل از فضله شیطان بشوی ای مدرس درس عشقی هم بگوی
شیخ بهایی ره
کتاب تذکرة المتقین که حاوی رهنمودهایی از عالمانی ربانی و عارفانی پرواپیشه است و کتابهایی اینچنین، نیاز هر عصر و زمان است؛ چرا که در هر زمان تشنگان و طالبان راه کمال در به در به دنبال رهنما و راهبرند و از آنجا که راهبران راهرو و سالکان راستین همواره کمیاب بوده و هستند، ارزش اینگونه نوشته ها آشکار می گردد.
نوشته هایی که بیانگر دریافتها و یافته های پاکدلانی روشن ضمیر است که با مخاطب قرار دادن روح و روان انسان ها انقلاب هایی به پا کرده اند و در دلها آتشی افروخته اند که: از آن گرمی کند آتش گدایی.
ما معرفی این کتاب را به مقدمه جامعی که توسط فاضل محترم جناب حجةالاسلام علی صدرایی نیا بر این چاپ نگاشته شده است وامی گذاریم و نکات و مزایای از چاپ حاضر را متذکر می شویم:
1 وجود مقدمه ای حاوی شرح حالی مختصر و در عین حال دقیق از آفرینندگان این اثر و معرفی این مجموعه کم نظیر.
2 ترجمه آیات، احادیث و عبارات عربی فراوانی که در متن نامه ها و دستورالعمل ها وجود دارد.
لازم به ذکر است که به خاطر کثرت این عبارات عربی از آوردن ترجمه ها در آخر کتاب یا در پاورقی خودداری نمودیم و ترجمه هر عبارت یا آیه و حدیثی را در مقابل آن در داخل قلاب ][ قرار دادیم تا به مقتضای مباحث کتاب که بیشتر پند و اندرزها و رهنمودهای اخلاقی و عرفانی است خواننده با رجوع به پایان یا پاورقی های کتاب از حال شوق و شور و تنبهی که به او دست می دهد خارج نشود و گفته های کتاب اثری مطلوب تر در وجود او بگذارند.
3 ذکر آدرس آیات و احادیث در پاورقی.
4 آوردن حواشی مرحوم نخودکی اصفهانی (ره) در زیر صفحه و مشخص نمودن آنها با حرف ن.
ایشان در بسیاری از موارد به عنوان مؤید، حدیثی یا بیت شعری مناسب از شعراء آورده اند و در مواردی اندک نیز با دید انتقادی نظر خویش را بیان فرموده اند. لذا آوردن حرف ن در مقابل اشعاری که در زیر صفحه آمده است به این معنا نیست که این شعر سروده ایشان است.
5 در مواردی انگشت شمار از آنجا که برخی از توضیحات تذکرةالمتقین چاپ نور فاطمه را جامع و مطابق نظر خود یافتیم از آنهااستفاده نمودیم، برای نمونه توضیحی است که در آغاز آداب سلوک با زن و عیال با کمی تصرف آورده شده است. لذا بر خود لازم می دانیم که از محققین آن نسخه قدردانی نموده و توفیق روزافزون آنان را در احیاء آثار گذشتگان و نشر معارف راستین خواستاریم.
6 از آنجا که مخاطبین نامه ها و دستورالعمل های موجود در کتاب با زبان عربی آشنایی داشته اند نویسنده از کلمات و ترکیب های زیادی در موارد گوناگون استفاده فرموده که برای جوانان فارسی زبان نامأنوس است مانند:
مهما امکن: به هر اندازه که ممکن است.
بالمرّة: به یکباره.
لا سیّما: به خصوص.
ما ذکر: آنچه که ذکر شد.
ما لا یتحمل: آنچه که قابل تحمل نیست.
کیف کان: به هر حال.
ان قلت... قلت: اگر بگویی... می گویم.
علی رؤوس الاشهاد: پیش روی شاهدان و بینندگان.
قال عز من قائل: گفت آن کسی که گوینده ای ارجمند است.
تارة: یک بار، یک مرتبه.
به دلیل کثرت تکرار کلمات و ترکیب های فوق، تنها در متن کتاب در یک مورد ترجمه شده اند.
در خاتمه لازم می دانم که از برادران عزیز و فرهنگ دوست خود حجت الاسلام حاج شیخ رحیم نوبهار، حجت الاسلام علی صدرایی نیا و جناب آقای سیف الله مرادی فرماندار محترم شهرستان بهار، که با بذل عنایات و مساعدت های مادی و معنوی خود در به چاپ رسیدن چاپ اول این کتاب شریف این حقیر را یاری نمودند کمال تشکر و قدردانی را داشته باشم. امید است خداوند امثال ایشان را زیاد گرداند و در راه حق ثابت بدارد.
بماند سالها این نظم و ترتیب ز ما هر ذره خاک افتاده جایی
غرض نقشی است کز ما باز ماند که هستی را نمی بینم بقایی
مگر صاحبدلی روزی ز رحمت کند در حق درویشان دعایی
ملتمس دعا
علی افراسیابی
قم، بهار 1376

مقدمه

الحمدلله رب العالمین و الصلوة و السلام علی عبده و رسوله و صفیّه و حبیبه محمد و آله الطیبین الطاهرین.
کتابی که پیش رو دارید حاوی یافته ها و دستورات بزرگانی است که سالیانی جان بر کف در راه طلب به پیش رفتند، تا عاقبت جرعه ای از کوثر زلال معرفت را چشیدند و دائما مترنم این معنی بوده اند که:
دست از طلب ندارم تا جان من برآید یا تن رسد به جانان یا جان ز تن برآید
آنان را نه سودای قلم فرسایی در سر بوده و نه در معرض قرار دادن متاع علمی خود، اصرار و ابرام مشتاقان کوی حقیقت آنان را وادار ساخته تا حقایقی را علی رغم خواسته درونی خود آشکار سازند تا مستعدان را الگویی بوده باشد و رهروان را دستوری.
لذا این سخنان از جان برآمده و بر جان خواننده اثر می گذارد و مخاطب آنها روح و روان آدمی است.
در این گرامی صحیفه که به همت ادیب دانشور اسماعیل تائب تبریزی اجزای متفرقه آن، به هم پیوسته و به صورت کتاب درآمده، کلمات چهار عارف صمدانی جمع گشته است.
اغلب آنها از خامه زاهد وارسته و عارف به حق پیوسته شیخ محمد بهاری همدانی تراوش یافته و چند مکتوب متعلق به استاد العرفاء و الحکماء آخوند ملاحسینقلی همدانی و مولی محمد بیدآبادی و سیداحمد کربلایی نیز در آنان جمع گشته است.
جهت آشنایی اجمالی با این بزرگان، شرح حال مختصری از آنان به ترتیب تقدم زمانی به ترتیب زیر تقدیم می گردد و سپس معرفی نامه ای از کتاب تذکرة المتقین ارائه خواهد شد.
1 مولی محمد بیدآبادی
2 آخوند مولی حسینقلی همدانی
3 حاج شیخ محمد بهاری همدانی
4 آقا سید احمد کربلایی اصفهانی
5 شیخ اسماعیل تائب تبریزی
6 حاج شیخ حسنعلی نخودکی اصفهانی
7 توضیح در مورد کتاب تذکرة المتقین

1 عارف عابد مولی محمد بیدآبادی ؟ 1198 ق

او فرزند برومند فقیه توانا محمد رفیع گیلانی است. موطن و زادگاه آن حکیم فرزانه در مازندران بوده است.
و بعد از آن رخت به اصفهان گسترده و در محله بیدآباد ساکن شده و به همین مناسبت به بیدآبادی مشهور شده است.
دوران زندگی مرحوم بیدآبادی در بحرانی ترین لحظات تاریخ ایران سپری شده، اوائل عمر وی مقارن با سقوط صفویه 1135 ق و روی کار آمدن افاغنه بوده است.
در زمان حکومت افغانها و افشاریه نیز اوضاع اجتماعی و سیاسی ایران با کشمکشهای فراوانی مواجه بوده که در تاریخ ثبت است. به هر حال دوره آخر عمر وی مصادف با حکومت کریمخان زند 1163 ق گشت و در این دوره وی به تربیت شاگردان علمی و اخلاقی همت گمارده است.