دفتر اول آداب زندگی اسلام (ترجمه فارسی مکارم الاخلاق)

نویسنده : حسن بن فضل طبرسی مترجم : نام مترجم:عبد الرحیم عقیقی بخشایشی

پیشگفتار مترجم

بسم الله الرحمن الرحیم
قال الله الحکیم فی کتابه الکریم: ن، و القلم و ما یسطرون. ما انت بنعمة ربک بمجنون و ان لک لأجراً غیر ممنون و انک لعلی خلق عظیم.(1)
اقوام روزگار به اخلاق زنده اند قومی که گشت فاقد اخلاق، مرده است
اخلاق حسنه و رفتار صحیح و بهینه که منشأ آسمانی و وحیانی دارد، یکی از عالیترین برنامه های تربیتی انبیاء عظام و پیامبران اولوالعزم و ذوی العز و الاکرام می باشد به حدی که هدف و غرض آخرین سفیر الهی، بنا به معرفی خویشتن اکمال اخلاق و تتمیم کردار و رفتار بشر بازگو شده است جایی که می فرماید: بعثت لاتمم مکارم الأخلاق یعنی هدف از بعثت و برانگیخته شدن من، نهایی کردن و به کمال رساندن اخلاق و رفتارهای بشری است که توسط انبیای گذشته پی ریزی گردیده است و اهمیت این امر وقتی روشن و برملا می گردد که توجه عمیق داشته باشیم که خداوند متعال از میان دهها صفت بارز و خصوصیت برجسته و والایی که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) عالی قدر اسلام واجد آنها بوده است تنها به صفت حسن خلق و زیبایی رفتار او اشاره دارد و پس از سوگند به ارزش قلم و اعتبار محتوا و مکتوبات ارزشمند آن، به حسن خلق و رفتار زیبایش اشاره می کند و می فرماید: تو دارای حسن خلقی عظیم می باشی و اخلاق رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) را با صفت عظیم توصیف می نماید، صفتی که گاهی شگفتی ها و اسرار آشکار و نهان عرش را با آن صفت، متصف می گرداند و خلقت آن را با وصف عظیم و بزرگ، می ستاید و نشان می دهد که اخلاق و کردار پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) بسیار عالی و گسترده و مطلوب و بزرگ بوده است.

اخلاق عالی الهی:

اخلاق می تواند یک نوع شیوه تجاری یا سیاسی یا رنگ و روی معیشتی به خود گیرد. که ابزار کار و روش پیشرفت امور مادی گردد یقیناً این نوع اخلاق ابزاری، مورد تأیید اسلام نیست بلکه هدف از اخلاق اسلامی، آن نوع خلق و خوی هست که خود غایت و هدف ارزشمند رسالت قرار گرفته باشد. به این جهت با افراد طوری باید رفتار کرد که او دارای کرامت و اصالت قابل احترام است نه از آن نظر که هدف و خواسته ما را تأمین می سازد. به علاوه به عدل و داد از آن نظر نگریسته شود که خود عدل و داد یک ارزش والاست. به تقوا و خداشناسی از آن زاویه نگریسته شود که خود مبدأ تمام ارزشها و اعتبارات حیات و زندگی می باشد، احترام پدر و مادر از آن رو، مورد توجه قرار گیرد که مورد سفارش الهی است نه از آن رو که زندگی و آسایش ما را تأمین می سازند و در صورت فقدان این کارایی می بایست به خانه سالمندان و مراکز نگهداری پیران و از کار افتادگان سپرده شوند آن چنان که امروزه شیوه دنیا مداران غرب قرار گرفته است، اخلاق و رفتاری مورد تأیید و عنایت اسلام و دیگر ادیان آسمانی است که خود در حد ذات خویش، ارزش است و قابل احترام نه از آن نظر که ما را به نفعی می رساند. راست گویی، امانت داری، خوش خلقی، عدالت ورزی، مهربانی، دستگیری از ایتام و ضعفا و همه و همه... نوعی ارزش حیات و زندگی هستند نه از آن نظر که ما را به نفعی می رسانند بلکه از آن نظر که مورد تأکید و تأیید شرایع الهی هستند و اعتبار ذاتی و درونی دارند هر چند نفع مادی اجتماعی را هم در برداشته باشند و این شیوه اخلاقی و تربیتی جز در مکتب انبیای عظام در جای دیگری یافت نمی شود. چون که معمولاً مکاتب اخلاقی بشری، ریشه مادی و دنیانگری خاص خود را تعقیب و پیگیری می کنند. خوشبختانه تمام آداب و سنن سعادت آفرین زندگی، در آثار اهل بیت (علیهم السلام) ما به تفصیل آمده است. نهایت امر این که برخی از آنها در متون اسلامی ما به صورت قطعی و جزمی از آن بزرگواران صادر شده اند که عمل به آنها قطعی و اطمینان بخش است و برخی دیگر که منتسب به آن خاندان عصمت و طهارت می باشند، صدور آنها از مبدأ وحی، قطعی و جزمی نیست در آن بخش نیز به امید رجا و انتظار ثواب و پاداش و اجر معنوی، مورد عمل و اجراء قرار می گیرد چون در اصول عملی ما، آمده است: کسی که عملی را به امید ثواب و رجا پاداش انجام دهد به این نیت و هدف که از مصدر وحی رسیده است، این عمل دارای اجر و پاداشی خواهد بود هر چند که در واقع امر، صدوری در کار نبوده باشد.

کتاب و مؤلف عالیقدر آن

کتاب شریف مکارم الأخلاق در راستای تأمین زندگی الهی توأم با سعادت و خوشبختی ابنای بشر به رشته تألیف در آمده است و انتخاب نام آن نیز بر این اساس با اقتباس از حدیث شریف نبوی که متن آن گذشت گرفته شده است. محتویات عمومی آن از دو حال فوق الذکر خارج نیست یا صدور قطعی از پیامبر عظیم الشأن اسلام یا ائمه هدی (علیهم السلام) را دارد پس خوشا به حال کسانی که پیروی از برنامه های تربیتی آن را الگوی های سعادت آفرین و تأمین کنندگان خوشبختی خود قرار دهد و یا آن که به صورت ظنی و احتمالی مورد صدور می باشند که در آن صورت به امید رجا و انتظار پاداش و اجر، مورد عمل قرار می گیرند که یقیناً اجر و پاداشی در بر خواهد داشت. در هر دو صورت خیر و نفعی عاید عامل و برگزار کننده آن خواهد شد و چون اکثر مطالب آن در امور مباح و مستحبی است که نیازی به صدور قطعی و سند معتبر یقینی ندارد.
مؤلف بزرگوار کتاب ابو نصر حسن بن امین الأسلام فضل طبرسی است که در خاندانی با فضل و دانش پرورش یافته است و از اوان زندگی تحت تربیت پدر عالم و دانشمند، مفسر عالیقدر، صاحب تفسیر بزرگ مجمع البیان مرحوم امین الأسلام طبرسی قرار گرفته است و در یک محیط علمی و تربیتی صد در صد اسلامی پرورش یافته است در کنار عالمی که معتقد بود گناه صغیره ای وجود ندارد و هر گناه و نافرمانی که صورت می پذیرد خود گناه بزرگ است و خود او بر این عنوان حرکت داشته است. آری رشد و نموش در چنین خاندانی انجام پذیرفته است تا خود به درجه سامیه و رتبت شامخه از علم و عمل نائل آمده است و این اثر ارزشمند را همراه دیگر آثار علمی پر برکت از خود به یادگار گذاشته است آنچنان که فرزند برومندش ابوالفضل علی بن حسن تحت عنایت پدر والا قدرش کتاب مشکاة الأنوار فی الأدعیة و الأذکار که یکی از کتاب های ارزشمند اسلامی است و دیگری کتاب جامع الأخبار را که به سبک مکارم الأخلاق می باشد نوشته است.