زندگی و آثار شیخ آقابزرگ تهرانی

نویسنده : سید محمد حسین حسینی جلالی

پیشگفتار

بسم الله الرحمن الرحیم
الحمد لله و الصلوه و السلام علی رسول الله و علی آله آل الله
کتابخانه مجلس شورای اسلامی از سال 1379 ش. هر ساله آئین بزرگداشت حامیان نسخ خطی را برگزار می نماید تا از آنان که عمر پر برکت خویش را در مسیر معرفی، احیا، انتشار و حفظ میراث ارزشمند آثار علمی بازمانده از پیشینیان صرف کرده اند، تجلیل و قدردانی نماید. این بزرگ مردان، دوران درخشان پرچمداری علمی، ادبی، فرهنگی و اندیشگی مسلمانان و ایرانیان را در برابر دیدگان نسل امروز و فردای این ملت به نمایش گذارده اند، تا از این رهگذر فرزندان آن نیاکان پرافتخار را از سرمایه های عظیم و غنی علمی و فرهنگی خویش آگاه گردانند، و با توجه به تمدن دیرینه خود، به زرق و برق های تمدن های نوپا و بی ریشه دل نبندند، در امواج بنیان برافکن فرهنگ های وارداتی گرفتار نیایند.
هر ساله از حامیان نسخ خطی قدردانی می کنیم چرا که شایسته تقدیرند. اینان، با آگاهی از همه دشواری هاو رنج های این راه، بدون چشم داشت به این گونه تقدیرها و تکریم ها، و با پذیرفتن همه محرومیت ها، کمر به این خدمت عظیم علمی، فرهنگی بسته اند و چشم بر تنعمات و لذاید سرگرم کننده مادی فرو بسته اند و از جرعه سرمست کننده پرواز در اوج قله دانش و اندیشه نوشیده اند.
کتابخانه مجلس شورای اسلامی افتخار آن را دارد که در کنار این آئین، هر ساله گران سنگی این پشتوانه عظیم را در ذهن مردم خود زنده می کند و ضرورت محافظت از آن، بهره برداری علمی، احیا، انتشار و پرداختن به جنبه های گونه گون نسخ خطی را یادآوری می نماید.
در سال های پیشین در کنار تقدیر از همه حامیان نسخ خطی، نکوداشتی نیز به حامیان برجسته ای چون استاد عبدالحسین حائری و استاد فقید مرحوم محمدتقی دانش پژوه اختصاص داشته است و در سال جاری، در چهارمین آئین بزرگداشت حامیان نسخ خطی (1382)، بر آنیم تا خدمات علمی استاد احمد منزوی را ارج نهیم و از او به پاس چند دهه تلاش ماندگار و خستگی ناپذیر در عرصه فهرست نگاری و هموارسازی راه تحقیق و پژوهش متون خطی قدردانی نماییم. او نه تنها خود سرمایه ای بس گرانقدر برای جامعه ما به شمار می رود، بلکه خانواده دانشمند و دانش پرورش نیز که با ارائه آثاری جاودان و ارجمند در این راه پرافتخار گام نهاده اند، سزاوار تکریم و قدردانی اند. استاد علامه مرحوم شیخ آقابزرگ تهرانی، پدر استاد احمد منزوی، نامی نیست که در تاریخ شیعه و نزد تاریخ نگاران، کتاب شناسان و پژوهندگان سراسر گیتی ناشتاخته باشد. این دانشمند برجسته، سراسر عمر خود را در راه معرفی زوایای تاریک و ناپیدای تلاش های علمی عالمان شیعه سپری کرد، و با آثاری که از خود بر جای نهاد، بنای پر عظمت فرهنگ و اندیشه پیروان اهل بیت (ع) را در برابر دیدگان جهانیان قرار داد، و ناآگاهان و یاوه گویان را از تکرار سخنان جاهلانه نادم گرداند.
استاد دکتر علی نقی منزوی، فرزند دیگر استاد علامه شیخ آقابزرگ تهرانی و برادر استاد احمد منزوی، یکی دیگر از چهره های نامدار این خانواده است که او نیز در عرصه فهرست نگاری و احیای آثار بر جای مانده از پیشینیان سخت تلاش کرده است، و قدردانی از خدمات پربها و بی شمار او خود سخنی دیگر و مجال و فرصتی فراخ تر می طلبد.
کتابخانه مجلس شورای اسلامی، افزون بر آیین بر بزرگداشت یاد شده، در سال جاری بر آن است تا شماری از آثار علامه شیخ آقابزرگ تهرانی و خاندان علمی منزوی، و نیز آثاری را که به گونه ای به این خانواده ارتباط می یابد، منتشر سازد. این آثار که پس از برپایی بزرگداشت حامیان نسخ خطی در دسترس علاقه مندان قرار می گیرد، عبارت اند از:
1. تکمیل ترجمه کتاب ادبیات فارسی بر مبنای تألیف استوری جلد اول تا سوم، تألیف برگل.
2. احیا و انتشار کتاب تعریف الأنام فی ترجمه المدنیه و الاسلام.
3. احیا، بازبینی و انتشار کتاب مصفی المقال.
4. احیا و انتشار سفرنامه شیخ آقا بزرگ تهرانی.
5. ترجمه و انتشار زندگی و آثار شیخ آقا بزرگ تهرانی (کتاب حاضر).
6. تألیف الشریعه الی مستدرک الذریعه، دفتر نخست. این اثر به معرفی آثار پیروان اهل بیت (ع) که در الذریعه نیامده، اختصاص دارد، و امید داریم دفاتر بعدی این مجموعه با همکاری و مساعدت محققان آماده و منتشر شود.
7. احیا و انتشار ذیل کشف الظنون، با تعلیقات استاد عبدالحسین حائری.
8. ویراستاری، تدوین مجدد و انتشار کلیه مجلدات چاپ شده و چاپ نشده نقباء البشر.
9. ویراستاری، تدوین مجدد و انتشار کلیه مجلدات چاپ شده و چاپ نشده الکرام البرره.
اما درباره اثر حاضر گفتنی است که استاد سید محمدحسین حسینی جلالی، از شاگردان خاص علامه شیخ آقابزرگ تهرانی است که کتابی درباره زندگی و آثار استاد خود به زبان عربی منتشر کرده، و آن را حیاه الشیخ الطهرانی نامیده است. وی این کتاب را به صورت دست نوشت و به شمارگان محدود در شیکاگو، محل اقامت خویش، به چاپ رسانده است و اثر حاضر ترجمه همین کتاب می باشد.
آنچه نگارنده و کتابخانه مجلس شورای اسلامی، را بر آن داشت تا به ترجمه و انتشار این اثر به زبان فارسی بپردازد، علاوه بر شمارگان محدود کتاب، که امکان دسترسی به آن را بسیار دشوار ساخته است، می توان به دست نوشت بودن متن عربی و ناخوانایی و یا سخت خوانی پاره ای از موارد آن نیز اشاره کرد. این عوامل به گونه ای دست به دست هم داده اند که بهره گیری از این اثر ارزشمند و در خور توجه برای آشنایی با زندگی و آثار دانشمندی سترگ، چونان علامه شیخ آقا بزرگ تهرانی تاکنون برای علاقه مندان، به ویژه فارسی زبانان، دشوار و گاه ناممکن بوده است.
اینک به مناسبت چهارمین آئین بزرگداشت حامیان نسخ خطی و در کنار تجلیل از مقام علمی استاد احمد منزوی، ترجمه حاضر به جامعه دانش دوست تقدیم می گردد. امید است که آشنایی با تلاش های خستگی ناپذیر این اسطوره ماندگار، موجب فزونی همت و انگیزه نسل کنونی و آینده امت اسلامی گردد.
در ضمن، یادآوری می شود که به منظور آشنایی بیشتر خوانندگان محترم با نویسنده دانشمند این اثر، شرح حال مختصری از وی پس از این گفتار خواهد آمد. این شرح حال را پژوهشگر توانمند استاد سید محمدرضا حسینی جلالی، برادر نویسنده، به زبان عربی نگاشته است که گزیده ای از آن به زبان فارسی، با اندکی دخل و تصرف، تقدیم علاقه مندان می شود.
نکته دیگری که در اینجا لازم است به آن اشاره شود، این است که برای کسب اجازه ترجمه اثر حاضر، با نویسنده دانشمند آن نیز تماس حاصل شد، و در گفت و گویی با ایشان، برنامه های کتابخانه در زمینه احیا و انتشار برخی از آثار استاد علامه شیخ آقابزرگ تهرانی بازگو شد. استاد جلالی نیز در پاسخ به این گفت و گو، نامه ای محبت آمیز برای نگارنده ارسال کردند، و در آن ضمن ابزار خرسندی از تلاش های علمی کتابخانه، توصیه ها و پیشنهادهای راه گشایی را برای ادامه این تلاش ها و فعالیت ها ارائه نمودند، که امیدواریم در راهی که پیمودن آن را آغاز کرده ایم، بتوانیم به رهنمودها و توصیه های این استاد گران مایه و سایر صاحب نظران جامه عمل بپوشانیم. از نکات شایان توجه در این نامه، تأکید استاد جلالی بر رایزنی و همکاری با فرزندان و شاگردان اندیشمند استاد علامه شیخ آقابزرگ تهرانی در احیای آثار او است. افزون بر این، ایشان با یادآوری سفارش شفاهی علامه تهرانی، محققان را به تلخیص، نکته برداری، و فهرست نگاری جهت بهره گیری بیشتر از آثار، توصیه نموده اند. متن این نامه که به زبان عربی است، پس از نگاهی کوتاه به زندگی و آثار نویسنده عیناً خواهد آمد تا دیگر پژوهندگان عرصه کتاب و کتاب خوانی نیز بتوانند از آن به طور کامل بهره مند گردند.
در پایان این گفتار، برای اطمینان خاطر کسانی که از حفاظت آثار علمی پیشینیان مسرور می گردند، یادآوری می شود که در سال های گذشته مجموعه ای ارزشمند از آثار و دست نوشت های استاد علامه شیخ آقابزرگ تهرانی، از سوی آقای دکتر علی نقی منزوی، به کتابخانه مجلس شورای اسلامی واگذار شده است. در اینجا با تقدیر و تشکر مجدد از استاد منزوی، این نوید را نیز به علاقه مندان می دهیم که کار تحقیق و احیای برخی از این آثار در کتابخانه آغاز شده است و امیدواریم با یاری و همکاری استادان و پژوهشگران عزیز بتوانیم گام های بلندتری را در راه احیای آثار گران بهای این بزرگ مرد تاریخ کتاب شناسی و رجال شناسی شیعه برداریم. آنچه در زیر به آن اشاره می شود، فهرستی از همین دست نوشت ها و آثار استاد علامه است که در اختیار کتابخانه مجلس شورای اسلامی قرار گرفته است:
الاجازه (عربی). مجیز: شیخ عبدالوهاب بن عبدالله خوقیر. ش: 8/15816.
الاجازه (عربی). مجیز: ابراهیم بن احمد حمدی. ش: 6/15816.(گ 16 الف - همان).
الاجازه (عربی). مجیز: شیخ عبدالرحمن علیش حنفی. ش: 8/15816 (گ 17 ب - همان)
تراجم رجال قرن 14 (عربی). ش: 13/15816 (گ 45 الف - 47 الف).
جنگ مطالب متفرقه (فارسی). ش: 15817.
الذریعه الی تصانیف الشیعه (عربی). مجلدات مختلف. ش: 15796، 15797، 15798، 15799، 15800، 15801، 15802، 15803.
سفرنامه حج (بار دوم) (عربی). ش 16/15816 (گ 48 ب - 49 الف).
سفرنامه شام (عربی و فارسی). ش: 15816 (پشت جلد) مکرر.
سفرنامه قم (عربی). ش: 10/15816 (گ 19 ب - 24 ب).
سفرنامه مشهد الرضا (ع) (فارسی). ش: 1/15816 (گ 4 ب - همان).
سفرنامه مکه مکرمه و مدینه (عربی). ش: 7/15816 (گ 16 ب - 17 الف).
طبقات أعلام الشیعه / النابغه من الرواه فی الرابعه من المآت / نوابغ الرواه فی رابعه المآت (عربی). ش: 15805.
طبقات أعلام الشیعه / النابس فی القرن الخامس (عربی). ش 15806.
طبقات أعلام الشیعه / الثقات و العیون فی سادس القرون / (عربی). ش: 15807.
طبقات أعلام الشیعه / الأنوار الساطعه فی المئه السابعه / الحقائق الناصعه (عربی). ش: 15808.
طبقات أعلام الشیعه / الحقائق الراهنه فی تراجم أعیان المئه الثامنه (عربی). ش: 1/15809 (گ 12 الف - 20 الف).
طبقات أعلام الشیعه / الضیاء اللامع فی القرن التاسع (عربی). ش: 2/15809 (گ 123 ب - 150 ب).
طبقات أعلام الشیعه / احیاء الداثر من مآثر من فی القرن العاشر (عربی). ش: 15810.
طبقات أعلام الشیعه / الروضه النضره فی علماء المئه الحادیه عشره (عربی). ش: 15811.
طبقات أعلام الشیعه / الکواکب المنتثره فی القرن الثانی بعد العشره (عربی). ش: 15812.
طبقات أعلام الشیعه / نقباء البشر فی القرن الرابع عشر (عربی). ش: 15813.
فهرست کتابخانه رضویه (ع) (عربی) ش: 12/15816 (گ 27 ب - 33 الف / 38 ب - 44 ب).
فهرست کتابخانه مدرسه نواب مشهد (عربی) ش: 13/15816 (گ 33 ب - 38 الف).
فهرست کتابخانه ملی (عربی) ش: 14/15816 (گ 47 ب - همان).
فهرست کتب سردار کابلی (عربی). ش: 9/15816 (گ 18 الف - 19 الف).
فهرست کتب سعید نفیسی (عربی) ش: 15/15816 (گ 47 ب - همان).
فهرست کتب سید جلال الدین محدث ارموی (عربی) ش: 11/15816 (گ 25 الف - 27 الف)
فهرست کتب سید محسن امین (عربی). ش: 4/15816 (گ 10 الف - همان).
مجموعه یادداشت ها (عربی). ش: 15816.
مختصر ریاض العلماء (ج 4) (عربی). ش: 5/15816 (گ 10 ب - 16 الف).
مستدرک الذریعه (عربی). ش: 15804.
مصفی المقال فی مصنفی علم الرجال (عربی). ش: 15814.
مصفی المقال فی مصنفی علم الرجال (ج 2) (عربی). 15815.
نامه شیخ آقابزرگ تهرانی به استاد ابوالوفا مراغی (عربی). ش: 3/15816 (گ 9 الف - همان).
نامه شیخ آقابزرگ تهرانی به حسین امین بیک قندیل، وکیل دارالکتب المصریه (عربی). 2/15816 (گ 9 الف - همان).
در خاتمه، ضروری است از تمامی کسانی که با راهنمایی و ارشاد و همراهی خود در مراحل گوناگون آماده سازی این اثر مشارکت داشته اند، به ویژه محقق دانشور جناب آقای محمد باهر که در بازبینی و بازنویسی بخش های زیادی از این کتاب همراهی داشته اند، خانم ها فاطمه اخوان و بنفشه ابوطالبی که در حروفچینی، نمونه خوانی و صفحه آرایی تلاش کردند، و محقق گرانقدر آقای سید محمد طباطبایی (منصور) که فهرست دست نوشته های علامه شیخ آقابزرگ تهرانی را در کتابخانه مجلس تنظیم نمودند، سپاسگزاری و قدردانی کنم و توفیق همگی ایشان را از درگاه ایزد منان مسئلت نمایم.
سید محمدعلی احمدی ابهری
رئیس کتابخانه، موزه و مرکز اسناد
مجلس شورای اسلامی
آذر 1382

نگاهی به زندگی و آثار نویسنده (استاد محمدحسین حسینی جلالی)

روز 28 محرم سال 1363 ق. در کربلا پای به جهان هستی نهاد و در همین شهر پرورش یافت. او در درس عالمان بزرگ حوزه کربلا شرکت کرد که برخی از آنان عبارت اند از:
پدر بزرگوارش سید محسن، برادر شهیدش سید محمدتقی، شیخ عبدالکریم شیرازی، شیخ محمد شاهرودی، سید عبدالله خویی، شیخ مهدی کابلی، شیخ علی اکبر نائینی، در خط، شیخ محمدرضا اصفهانی،شیخ یوسف خراسانی، شیخ علی عیثان حجازی حائری، سید محمدحسن آقا میر قزوینی، سید اسدالله اصفهانی هاشمی و شیخ جعفر رشتی.
وی نزد این اساتید، سطوح عالیه، را به حد کمال رساند، و پس از آن در سال 1379 ق. راهی نجف شد و در درس خارج بزرگان حوزه علمیه این شهر شرکت جست؛ بزرگانی چون: آیات عظام سید محسن حکیم، سید ابوالقاسم خویی، سید میرزا حسن بجنوردی، سید عبدالأعلی سبزواری، شیخ میرزا باقر زنجانی، سید علی علامه فانی و سید محمد روحانی قمی.
در سال 1393 ق. به عنوان نماینده مرجعیت به کشور قطر عزیمت کرد و به ترویج دین و ارشاد مؤمنان همت گمارد، و در مسیر انجام وظایف شرعی و تحصیل اهداف دینی گام برداشت و از سوی مردم متدین مورد توجه و استقبال شایان قرار گرفت.
در سال 1396 ق. به قم مهاجرت کرد، و در مجالس درس بزرگانی همچون آیه الله شیخ مرتضی حائری حضوری مستمر یافت. سپس در سال 1399 ق. به آمریکا رفت و ضمن اقامت در این کشور به فعالیت های گسترده خویش در مسیر نگارش، پژوهش و انتشار کتب نادر و ارشاد مردم و هدایت گروهی از آنان به تشیع پرداخت. وی به تنهایی حرکتی پر توان را با استعانت از خداوند متعال و توکل بر او ادامه داد و از هر گونه تلاش و کوشش کوتاهی نکرد، و با بی توجهی به قیل و قال ها، بر فعالیت های علمی و فرهنگی پای فشرد و خدمات ارزشمندی به جامعه ارائه نمود.
استاد جلالی در شیکاگو مدرسه آزاد (The Open school)(1) را بنیان نهاد و از طریق آموزش مکاتبه ای در تمامی نقاط جهان و قاره آمریکا، و به ویژه ایالات متحده، فعالیت های علمی و آموزشی خود را گسترش داد، و در همین مدرسه شمار زیادی از آثار خویش و پایان نامه های تحصیلی به زبان های گوناگون را منتشر ساخت.
از جمله آثار و تألیفات ارزشمند استاد جلالی، می توان به موارد زیر اشاره کرد:(2)
- الأصول الأربعمائه. این اثر برای بار نخست در جلد پنجم دائره المعارف الاسلامیه الشیعیه، به کوشش: سید حسن امین، در سال 1393 ق. / 1973 م. در بیروت منتشر شد، و پس از آن در سال 1394 ق. / 1353 ش. از سوی مؤسسه اعلمی در تهران تجدید چاپ گردید.
- الاکتفاء بما روی فی أصحاب الکساء (ع). در سال 1422 ق. / 1380 ش. با تحقیق سید محمدجواد جلالی، از سوی مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم منتشر شد.
- أسبوعان فی الیمن. سفرنامه ای است که استاد در آن از سفر دو هفته ای خویش به یمن (15 تا 27 محرم سال 1420 ق. / 1380 ش.) سخن گفته است. این اثر در همان سال از سوی مدرسه آزاد در شیکاگو منتشر شد.
- أوضح البیان فی تفسیر القرآن. جزء 29 همراه با مجلد نخست معجم الأحادیث، و جزء سی ام به صورت مستقل در سال 1411 ق. در بیروت از سوی مؤسسه العارف للمطبوعات منتشر شد، و در مدرسه آزاد تجدید چاپ گردید.
- تهذیب مبانی الأصول. این اثر در دو جلد از سوی مدرسه آزاد منتشر شده است.
- جریده النسب لمعرفه من انتسب الی خیر أب. این اثر ابتدا در اردن و سپس در سال 1418 ق. در شیکاگو منتشر شد.
- جواهر اللآلی فی سلسله آل الجلالی. در سال 1422 ق. / 2001 م. از سوی مدرسه آزاد در شیکاگو منتشر شد.
- حیاه الشیخ الطهرانی (1293 - 1389 ق.). این اثر که کتاب حاضر ترجمه آن است در مدرسه آزاد، بدون تاریخ، منتشر شده است.
- دراسه حول الصحیفه السجادیه. چاپ سوم این اثر در سال 1421 ق. از سوی مؤسسه اعلمی در بیروت، منتشر شد.
- دراسه حول القرآن الکریم. چاپ اول این اثر در سال 1422 ق. از سوی مؤسسه اعلمی در بیروت، منتشر شد.
- دراسه حول نهج البلاغه . چاپ سوم این اثر در سال 1421 ق. از سوی مؤسسه اعلمی در بیروت منتشر شد. بخش دوم این اثر، شامل اسانید، خطبه ها، کلمات و نامه های نهج البلاغه، با عنوان مسند نهج البلاغه، همچنان به صورت دست نوشت باقی مانده است.
- درایه الحدیث. اثری است از استاد جلالی که بدون تاریخ منتشر شده است.
- دلیل جواهر الکلام فی فقه أهل البیت (ع). این اثر در سال 1419 ق. در اردن منتشر شد.
- سلسله الرواه للاجازات و الأثبات. این اثر همراه با جلد نخست معجم الأحادیث منتشر شده است.
- صفحه من تاریخ اللاجئین العراقیین فی الجزیره العربیه. این اثر همراه با نامه ای از استاد به سازمان ملل، پیرامون اوضاع عراق، در سال 1413 ق. به چاپ رسیده است.
- ضوء المشکاه فی سلسله الرواه. چاپ اول این اثر از سوی دار الأنصار در قاهره، چاپ دوم توسط مدرسه آزاد در شیکاگو، و چاپ سوم آن در سال 1422 ق. / 2001 م. از سوی انتشارات دارالحرمین در قاهره منتشر شده است. این اثر اجازه ای است از استاد جلالی به سید محمد مشکات بیرجندی، در خصوص اسانید کتب شش گانه اهل سنت.
- الفقه علی مذهب أهل البیت (ع). این اثر برای بار نخست از سوی شرکه مطبعه النجمه در اردن به چاپ رسید، و مدرسه آزاد آن را در سال 1417 ق. / 1996 م. تجدید چاپ کرد.
- فهرس تراث أهل البیت (ع). این اثر با مراجعه فتحی عبدالقادر سلطان الحسینی برای نخستین بار در سال 1418 ق. از سوی شرکه الجذور لنشر الصوتیات و المرئیات، در اردن به چاپ رسید، و در همان سال نیز از سوی مؤسسه اعلمی در بیروت تجدید چاپ گردید. ترجمه فارسی این کتاب نیز با عنوان فهرست تراث اهل بیت (ع) در سال 1420 ق. از سوی انتشارات بعثت در تهران منتشر شد.
- کشف الحجب من أسانید الکتب. این اثر همراه با مجلد نخست معجم الأحادیث انتشار یافته است.
- لامیه الغرب، چکامه ای است در 26 بیت که در سال 1423 ق. منتشر شد.
- لباب النقول فی موافقات جامع الأصول لابن الجزری. این اثر در سال 1422 ق. منتشر شد.
- مزارات أهل البیت (ع). چاپ نخست این اثر در سال 1409 ق. و چاپ دوم آن در سال 1414 ق.، و چاپ سوم آن در سال 1415 ق. از سوی مؤسسه اعلمی در بیروت منتشر شد.
- معجم الأحادیث، شامل مقدمه، ذکر مشایخ و اجازات. این اثر سه بار در اردن منتشر شده است: بار نخست بدون تاریخ. بار دوم در سال 1419 ق. ،و بار سوم در سال 1420 ق. .
- من مزارات أهل البیت بدمشق الفیحاء. با تحقیق محمدمنیر محمود شویکی حسینی، در سال 1422 ق. / 2001 م. منتشر شد، و از سوی مدرسه آزاد در شیکاگو تجدید چاپ گردید.
- المواعظ الدینیه. شرح چهل حدیث نبوی است که در سال 1359 ق. در قم منتشر شد، و پس از آن مؤسسه اعلمی در بیروت و مدرسه آزاد در شیکاگو آن را تجدید چاپ کردند. این اثر به فارسی و فرانسه نیز ترجمه شده است.
- المؤتلف من أحادیث السلف، این اثر همراه با جلد نخست معجم الأحادیث منتشر شده است.
افزون بر آثار یاد شده، شمار دیگری از آثار نیز با مقدمه، و یا با استدراکات و تعلیقات استاد جلالی منتشر شده است، که برخی از آنها عبارت اند از:
- الأئمه علیهم السلام. بحثی مستقل از کتاب الامامه فی الاسلام، تألیف دکتر عارف تامر است که با مقدمه استاد جلالی در سال 1419 ق. به چاپ رسیده است.
- الاکسیر العزیز بتخریج أحادیث سلسله الابریز، تألیف محمد بدرالدین الخالص بن رمیثه بن علی بن عنقاء المکی (د: ح 1077 ق.).این اثر با مقدمه استاد جلالی، به صورت چاپ عکسی از روی نسخه خطی منتشر شده است.
- أخبار یوم الغدیر. بر گرفته از رساله ای است با نام سبیل راحه الأرواح که در آن اخبار روز غدیر و غیر آن گرد آمده است. در این اثر قصیده غدیریه ابو عبدالله حسین بن حمدان خصیبی (ت: 358 ق.) از سوی مؤلفی ناشناس شرح داده شده است. این اثر با مقدمه استاد جلالی در سال 1422 ق. / 2001 م. در دمشق منتشر شده است.
- تبصره المتعلمین، همراه با رساله واجب الاعتقاد، اثر علامه حلی. این اثر از روی چاپ سنگی، افست و با تعلیقات استاد جلالی در شیکاگو منتشر شده است.
- تقریرات الأصول للشیخ ضیاءالدین عراقی (1278 - 1361 ق.)، نگارش سیدمرتضی خلخالی. بخش نخست این اثر به مباحث الفاظ و بخش دوم آن به ادله عقلیه اختصاص دارد. این اثر با مقدمه استاد جلالی به صورت چاپ عکسی از روی دست نوشت مؤلف منتشر شده است.
- حلیه رسول الله (ص). این اثر در سال 1421 ق. با مقدمه استاد جلالی در دمشق منتشر شد، و سپس مدرسه آزاد آن را تجدید چاپ کرد. مجله علوم حدیث نیز آن را در شماره 11 به چاپ رسانده است، و در سال 1422 ق. / 2001 م. انتشارات دارالحرمین در قاهره، بار دیگر آن را به چاپ رساند.
- الخلاصه الوافیه فی الأسانید العالیه، نگارش سید علوی بن طاهر الحداد (ت: 1382 ق.). این اثر با مقدمه استاد جلالی در سال 1418 ق. از سوی دار الجذور در بیروت منتشر شد، و سپس مدرسه آزاد آن را تجدید چاپ کرد.
- در الناظم فی روایه حفص عن عاصم، تألیف شیخ القراء عفیف الدین ابوالتوفیق عثمان بن عمر بن ابی بکر ناشری زبیدی (805 - 848 ق.). این اثر با مقدمه استاد جلالی از سوی مدرسه آزاد در شیکاگو منتشر شده است.
- الدرر المنتثره فی طرق الحدیث المسلسل بالعتره، تألیف شیخ محمد یاسین فادانی (1335 - 1411 ق.). این اثر با استدراکات استاد جلالی از سوی دارالحرمین در قاهره منتشر شده است.
- رساله فی خلل الصلاه، تألیف سید محمد فشارکی اصفهانی. این اثر با مقدمه استاد به صورت چاپ عکسی از روی دست نوشت، توسط مدرسه آزاد منتشر شده است.
- الشجره المحمدیه، تألیف سید ابراهیم بن علی نسابه. با مقدمه استاد، به صورت چاپ عکسی از روی دست نوشت، در سال 1422 ق. منتشر شده است.
- شرح المسلسل بالعتره الطاهره، اثر شیخ محمدیاسین فادانی، این شرح با استدراکات استاد جلالی، در سال 1421 ق. دو بار از سوی مدرسه آزاد منتشر شد. چاپ دوم این کتاب با دست نوشتی از شارح، و نامه ای از وی به استاد جلالی، و نیز شرح حالی از او به قلم یکی از شاگردانش همراه است. این اثر در سال 1422 ق. / 2001 م. نیز از سوی دارالحرمین در قاهره تجدید چاپ شد. چاپ دیگری از این اثر هم با تلخیص و ویرایش بسام عبدالکریم الحمزاوی منتشر شده است.
- الصلاه التامه علی النبی و آله الی یوم القیامه، تألیف سید محمد احمد حطبه. این اثر با مقدمه استاد جلالی، از سوی مدرسه آزاد منتشر شده است.
- ضیاء المفازات فی طرق مشایخ الاجازات، تألیف شیخ آقابزرگ تهرانی. این اثر با تشجیر و تسطیر استاد جلالی، و به تحقیق احمد محمدرضا حائری، در سال 1379 ش. ، در دفتر پنجم از میراث حدیث شیعه (صص 403 - 519)از سوی مرکز تحقیقات دارالحدیث، در قم منتشر شد. در سال 1422 ق. نیز مدرسه آزاد، در 64 صفحه آن را به چاپ رسانده است.
- غرر الأمثال و درر الأقوال، تألیف ابوالحسن علی بن زید بیهقی (499 - 565 ق.). این اثر با مقدمه استاد جلالی، به صورت عکسی از روی دست نوشت مؤلف، به چاپ رسیده است.
- غنیه النزوع فی علمی الأصول و الفروع، تألیف ابوالمکارم ابن زهره. این اثر با مقدمه استاد جلالی، به صورت چاپ عکسی از روی نسخه ای معتبر و ارزشمند، منتشر شده است.
- قضیه معاویه، تألیف احمد محمد موسی نقشبندی. با مقدمه استاد جلالی، بدون تاریخ از سوی مدرسه آزاد منتشر شده است.
- القول الوجیز فی شرح سلسله الابریز، تألیف صالح بن صدیق نمازی خزرجی شافعی (ت: 975 ق.). با مقدمه استاد جلالی، در سال 1421 ق. از سوی مدرسه آزاد منتشر شد.
- کشکول، محمدامین مختاری حسینی (1119 - 1202 ق.). با مقدمه استاد جلالی به چاپ رسیده است.
- مختصر التواریخ الشرعیه، اثر شیخ مفید. با مقدمه استاد جلالی، به صورت چاپ عکسی از روی دست نوشت مؤلف (به سال 391 ق.) سه بار به چاپ رسیده است. چاپ سوم این اثر در سال 1422 ق. بوده است.
- مسند الامام علی الرضا (ع)، تألیف احمد بن عامر طائی. این اثر در سال 1423 ق. با مقدمه استاد جلالی، و تنظیم شیخ عبدالواسع واسعی (ت: 1379 ق.) به صورت افست از روی چاپ سال 1341 ق. منتشر شد.
- مسند الامام موسی بن جعفر (ع)، تألیف ابوحمران موسی بن ابراهیم مروزی. این اثر با مقدمه و تعلیقات استاد جلالی چندین بار به چاپ رسیده است: چاپ نخست: 1389 ق. در نجف؛ چاپ دوم: 1390 ق. / 1352 ش. در تهران؛ چاپ سوم: 1401 ق. در شیکاگو، مدرسه آزاد، و چاپ چهارم : 1406 ق. در بیروت، دارالأضواء.
- مقری نافع، تألیف موسی بن یوسف بن موسی ازدی معروف به ابن البائس ( 500 - 604 ق.). این اثر با مقدمه استاد جلالی از روی دست نوشتی کهن، به صورت چاپ عکسی منتشر شده است.
- نتایج التنقیح فی تمییز السقیم من الصحیح، تألیف شیخ عبدالله مامقانی (1290 - 1351 ق.). با مقدمه استاد جلالی، در سال 1422 ق. از روی چاپ نجف افست شده است.
- نصوص الدراسه فی الحوزه العلمیه. تألیف گروهی از عالمان پیشین. این اثر با مقدمه و تحقیق استاد جلالی در سال 1408 ق. از سوی مؤسسه اعلمی در بیروت منتشر شد. در این کتاب 23 متن از کتاب های پایه و مهمی که در حوزه علمی شیعه تدریس می شود، گرد آمده است.
- نضره الاغریض فی نصره القریض، تألیف مظفر بن فضل بن حاجب الدار (د: ح 656 ق.). این اثر با مقدمه استاد جلالی، از روی دست نوشت موجود در کتابخانه ملی پاریس به صورت چاپ عکسی منتشر شده است.

یادداشت نویسنده بر ترجمه حاضر

بسم الله الرحمن الرحیم وله الحمد
الأستاد الأکرم الأبهری، أبهرت برکاته و دامت
مکتبه مجلس الشوری الاسلامی، طهران
السلام علیکم و رحمه الله و برکاته
و بعد، حسب أمرکم کی أرسل الیکم ما یجول بخواطری حول مبادر تکم الکریمه باحیاء بعض آثار شیخ مشایخ الحدیث فی عصره، شیخنا العلامه الشیخ آغابزرگ الطهرانی (1293 - 1389 ق.)، - أعلی الله مقامه - أکرر أنها خطوه رشیده فی الوفاء لهذه الشخصیه العصامیه، تستحق کل تقدیر، و تمتاز مبادر تکم الکریمه بأمرین:
الأول: أنها تنبثق فی الموطن الذی ولد و تربی فیه صغیراً، وترعرع فیه یافعاً، فی أسره دینیه.
الثانی: أنها تصدر فی العاصمه الوحیده المحافظه علی تراث أهل البیت (ع) الذی أوقف شیخنا العلامه - أعلی الله مقامه - حیاته علی احیائه و لم یتوان فیه حتی اللحظات الأخیره من حیاته الشریف.
و ألخص اقتراحی لهذه المناسبه فی نقاط ثلاث:
أولاً: یعتنی مشروع مستدرک الذریعه لاکمال المسیره التی بدأها - ره - بمساعده نجلیه الکریمین المنزوی، و هما أعرف بخطه و أسلوبه و منهجیته فی التألیف و التنسیق.
ثانیاً: استقصاء جود کامل لما صدر منه - ره - من اجازات مکتوبه بخطه الشریف و خاصه کتبه: المشیخه أو الاسناد المصفی الی آل المصطفی طبعه النجف الأشرف؛ فانه کان من عادته تذییله باجازه مختصره لمن یطلب ذاک، و أورد نصوص بعضها فی اجازات الروایه و الوراثه.
ثالثاً: مقابله تلامذته الأوفیاء الذین أحسنوا صحبته فی حیاته و ساروا علی سیرته بعده، و ما بدلوا تبدیلاً، و أخص بالذکر منهم: السید محمدحسن طالقانی، و السید محمدعلی الروضاتی، و الدکتور حسین علی محفوظ.
و أرسل مع هذه الرساله و فی طرد مستقل نسخه مصوره عن خطه الشریف من الکرام البرره و نقباء البشر (القسم المطبوع)، و قائمه منتقاه من مخطوطات مکتبته - ره - و ان کان بوسعی أی عمل آخر أقوم به تجاه هذه الشخصیه العصامیه، فأرجوا التنبه علی ذلک.
و قبل الختام أحب أن أشیر الی وصیه شفویه استفدت منها من محضر شیخنا العلامه - أعلی الله مقامه - و فی هذا المجال لا یسعنی الا أن أشیر الی احدی وصایاه الشفویه التی أثرت فی حیاتی کثیراً، وفاتنی ذکرها فی ترجمته. أذکرها هاهنا مع الأمل أن تکون نافعاً لمن یقدرها من أبناء الجیل؛ حیث انها حصیله تجربه شخصیه خبیره فی عالم التراث؛ فانه - ره - شأن کل العلماء العصامیین أوقف حیاته فی سبیل العلم، لکنه امتاز بأنه لم یسامر سوی القلم و الکتاب. لقد عشق الکتب و فهرسها و عاش بینها و سامرها و اختار مدفنه بینها.
و مفاد الوصیه الشفویه: أن من الضروری لأی کتاب یستحق القرائه أن یلخصه القاری بأسلوب واضح، و الا فینتخب منه المهم من مواضیعه و الا فیوصفه وصفاً کاملاً، و هذا أضعف الایمان. (انتهی ما أفاده).
بیان ذلک توضیحاً لمراده: أن الکتب علی أصناف، والعمر قصیر، و لا ینبغی للباحث أن یضیع وقته هباءاً؛ فان الوقت کالسیف ان لم تقطعه یقطعک، فلا بد و أن یختار القاری ما یستحق القرائه منها، و علی الأقل من وجهه نظره و أن یرکز علی مطالعه ما له أولویه و یهمل ما لا یستحق ذلک؛ فان کان الکتاب ذا فائده للقاری فلا بد و أن یکون کذلک لغیره، ممن یوافقه فی الهدف. لذلک یجب علی الباحث أن یصون التراث باحدی الوجوه الثلاثه:
الوجه الأول: التلخیص، و هذا أهم الوجوه و أنفعها للمحافظه علی غرض المؤلف، و قد قام - ره - بتلخیص بعض الکتب، کما أشرت الیها فی غایه الأمانی، فلیراجع، و قد سرت علی نهجه السدید و لخصت طائفه أخری منها: أصدق الأخبار فی تحقیقات المجلسی فی البحار، و الاکتفاء فی تلخیص تاریخ ابن عساکر، و تلخیص الذهب من لسان العرب، و جنی الثمار من کتاب الأسفار، و البدر الزاهر فی تلخیص الجواهر، و اللطف المعنوی فی تلخیص المثنوی.
الوجه الثانی: الانتخاب؛ لأن بعض الکتب لایمکن التلخیص فیها، لصغر حجمها، فینبغی أن یکتفی القاری بانتخاب بعض الفوائد منها حسب أهمیه تلک الفوائد فی نظره، أو لضیق الوقت المانع من المطالعه الفاحصه، و کانت عاده العلماء جمع تلک الفوائد فی ما یسمی بالکشکول، و کان شیخنا العلامه - ره - یصحب معه فی الأسفار کشکولاً لهذا الغرض، و قد سرت علی نهجه الرشید فیها جمعته بعنوان الفوائد المنتقاه و المستدرک.
الوجه الثالث: الفهرسه بالنسبه الی الکتب النادره و النسخ المخطوطه التی لا یوجد وقت کاف لمطالعتها أو لا یسمح مالکها أو المصدر المشرف علیها من الانتفاع بها فتنحصر الفائده بفهرستها و کان یفعل ذلک - ره - فی دفتر سماه مستدرک الذریعه و کان یدون فی قصاصات أوراقاً لیضعها فی موضعها اللائق من المستدرک هذا.
و قد سرت علی نهجه الرشید فی أسفاری بکراسات الأسبوعین فی الیمن و الهند و بریطانیا و ترکیا و غیرها، و الملاحظات و التعقیبات و المستدرک.
و حیث انی قد انتفعت بهذه الوصیه الغالیه فی حیاتی أرجو أن ینتفع بها من یهمه أمر التراث، صان الله التراث وأهله من النکران و العدوان.
و ختاماً أدعوا لکم و لنجلیه المنزوی و اللجنه المشرفه بالنجاح المطرد لمشروعکم المقدس.
و السلام علیکم و رحمه الله و برکاته
محمد حسین حسینی جلالی