آموزه نجات از دیدگاه علامه طباطبایی با نگاهی به دیدگاه رایج مسیحیت

نویسنده : مصطفی آزادیان

مقدمه

غریزه خویشتن دوستی، انسان را وامی دارد برای آینده و رستگاری خود چاره ای بیندیشد. رسیدن به نجات و رهایی از رنج و عذاب، همواره محبوب و مطلوب آدمیان بوده است ؛ بر همین اساس، همه ادیان از نجات پیروان خویش دم می زنند و رهروان کیش خود را به رستگاری ابدی بشارت می دهند.
به گفته میرچا الیاده:
رستگاری چیزی نیست جز اسم دیگری برای دین، به این شرح که اساسا همه ادیان ؛ وسایلی برای نیل انسان ها به رستگاری در سطوح مختلف هستند.(1)
آموزه نجات در مسیحیت اهمیت فراوانی دارد؛ پاره ای از مباحث مهم الاهیاتی نظیر آموزه گناه نخستین، تثلیث، تجسم و مرگ فدیه وار مسیح بر صلیب، بر پایه این اعتقاد شکل و معنا می یابد.
مسیحیان معتقدند عیسی مسیح مجسم شد تا نقشه خدا را برای نجات به اجرا در آورد(2) و بر صلیب جان باخت تا کفاره گناهان باشد(3) و در روز سوم بر مرگ غلبه کرد و زنده شد و به آسمان بالا رفت تا نقشه نجات را کامل گرداند؛(4) بنابراین، بنیان و شالوده دین مسیح، رسیدن به نجات و فراهم کردن راه رستگاری است.
دین اسلام نیز که هماهنگ و هم سو با فطرت آدمی است، به آموزه نجات و رستگاری توجه ویژه ای دارد.
از دید اسلام، خداوند انسان ها را برای رسیدن به رستگاری آفریده است. از این رو، در همه اوامر و نواهی خود به این هدف اشاره کرده است:
و أتوا البیوت من ابوابها و اتقوا الله لعلکم تفلحون؛(5)
لا تأکلوا الربا اضعافا مضاعفة و اتقوا الله لعلکم تفلحون؛(6)
وجاهدوا فی سبیله لعلکم تفلحون؛(7)
واعبدوا ربکوم وافعلوا الخیر لعلکم تفلحون؛(8)
و توبوا الی الله جمیعا ایها المومنون لعلکم تفلحون؛(9)
و آیه های فراوان دیگر که در همه آنها هدف اصلی، رسیدن به رستگاری معرفی شده است.
رستگاری در اسلام جز در سایه توحید که اساس اسلام است، تحقق نمی یابد. ایمان به توحید، به رستگاری می انجامد، چنان که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم؛ از همان ابتدای دعوت خود می فرمود:
قولوا لا اله الا الله تفلحوا.(10)
مسیحیان، دین خود را دین نجات نامیده اند و معتقدند همه انسان ها، گناه و آثار آن را از آدم علیه السلام به ارث برده اند. از این رو، برای نجات از آن چاره ای جز ایمان به عیسی مسیح علیه السلام ندارند؛ یعنی همان کسی که نجات دهنده همه انسان هاست.
بنابراین، مفهوم نجات و رستگاری (salvation) در مسیحیت به معنای رهایی از گناه و نتایج آن است که از ثمره های آن، اتحاد با مسیح علیه السلام و برخورداری از زندگی لذت بخش و جاودانه ملکوت است.
اما در آیین اسلام، مفهوم نجات و رستگاری معنای دیگری دارد؛ زیرا اسلام به گناه نخستین و تبعات آن عقیده ای ندارد و به روشنی بیان کرده که همه انسان ها با ذاتی پاک و به دور از هر گونه گناه و پلیدی متولد می شوند. از این رو، نگاه اسلام، به آموزه نجات و رستگاری بسیار فراتر و گسترده تر خواهد بود و این به سبب نوع جهان بینین است که اسلام ارائه می دهد.
از دیدگاه جهان بینی اسلامی، خداوند متعال واجب الوجود و علت هستی بخش جهان است و همه کمالات وجود را دارد و هر نوع کمالی که در موجودات یافت شود از اوست؛ بدون این که از افاضه آن چیزی از کمالات وی کاسته شود. خداوند به طور مطلق دارای حیات، علم و قدرت است و چون حکیم است، کارهای او از جمله آفرینش انسان هدفمند است. خداوند انسان را برای رسیدن به کمال حقیقی و رستگاری آفریده است و رستگاری انسان درقرب به خدا و نیل به مقام عبودیت تحقق می یابد.
بنابراین، آموزه نجات در اسلام به این معناست که انسان با توان و اختیار خود بر هواهای نفسانی و شیطانی غلبه کند و با تربیت نفس خویش، خود را به کمال الاهی برساند.
رستگاری یعنی رهیدن از خود و رسیدن به خدا. انسان های رستگار از عذاب های الاهی در امان هستند و به سعادت و لذت پایدار و حقیقی نایل می آیند. کتاب حاضر، نظریه را در قالب دیدگاه علامه طباطبایی رحمة الله بیان می کند.
این نوشتار به سه پرسش اصلی و دو پرسش فرعی پاسخ می گوید:
1. ماهیت نجات چیست؟
2. عوامل نجات کدامند؟
3. چه آثار و نتایجی به نجات تعلق می گیرد؟
و پرسش های فرعی عبارتند از:
1. تفاوت های نگره اسلامی و مسیحی در مورد آموزه نجات کدامند؟
2. در مورد آموزه نجات، مسیحیت با چه چالش هایی روبه رو است؟
از آن جا که آموزه نجات از ارکان ایمان مسیحی به شمار می آید، در جهان مسیحیت پژوهشهایی در این باره صورت گرفته است. حال یا به صورت یک تحقیق، مستقل؛ مانند کتاب نجات شناسی اثر چارلز هورن، و یا به طور غیرمستقل؛ و در ضمن کتاب های کلامی و دائرة المعارف ها؛ مانند کتاب نظام التعلیم فی علم اللاهوت القویم نوشته قدیس جمیس انس امیرکانی و new catholic encyckopedin که دانشگاه کاتولیک در آمریکا آن را گردآوری کرده است.
اما در جهان اسلام، اندیشمندان اسلامی به طور مستقل درباره آموزه نجات به پژوهش نپرداخته اند؛ ولی در ضمن کتاب های کلامی و تفسیری خود مطالب ارزشمندی در این باره بیان کرده اند؛ برای مثال، استاد شهید مرتضی مطهری رحمةالله، در کتاب ارزشمند عدل الاهی در این باره که چه کسانی اهل نجاتند و شرایط نیل به نجات کدام است، بحث کرده و نیز در کتاب های کلامی درباره عوامل رسیدن به رستگاری و موانع آن بحث های فراوانی شده است؛ مانند مباحثی درباره ایمان، عمل صالح، توبه، بهشت، جهنم، کفر، گناه و مساله خلود در آتش و... در کتاب های تفسیری نیز در ذیل موضوعاتی مانند فلاح، فوز، سعادت، شقاوت، نجات، مستضعفان، بهشت، دوزخ، شفاعت، ایمان، متعلقات ایمان، کفر، نفاق، گناه و... درباره آموزه نجات بحث هایی مطرح است؛ ولی با وجود این با جست وجویی که نگارنده در مراکز علمی و پژوهشی انجام داده است، پژوهشی مستقل با موضوع این کتاب تاکنون انجام نشده و این کار در نوع خود، کاری جدید به حساب می آید.
روش در پیش گرفته شده در این پژوهش، همان روش تحقیق در مباحث علوم نظری است؛ یعنی با استفاده از روش های استدلالی و تحلیلی و با به کارگیری تحقیق کتابخانه ای، در پی ارائه دیدگاه علامه طباطبائی رحمةالله برآمده است و به منظور رعایت عدالت و انصاف علمی، نخست به مطالعه و تحقیق در کتاب مقدس به ویژه عهد جدید و کتاب های کلامی مسیحی پرداخته و پس از تامل و تفکر و یادداشت برداری به صورت فیش نویسی، نظریه مسیحیت درباره نجات را تنها با استناد به منابع مسیحی نوشته است. سپس با هدف کشف دیدگاه علامه طباطبایی رحمةالله به تفسیر المیزان فی تفسیر القرآن مراجعه کرده و به مطالعه بخش هایی از آن که در ارتباط با موضوع تحقیق بود، پرداخته است. آنگاه به طور مستقل و بدون توجه به دیدگاه رایج در مسیحیت، نظریه علامه طباطبایی رحمة الله را در مورد نجات و رستگاری بیان کرده است.
پس از تبیین دیدگاه مسیحیت و علامه طباطبایی رحمةالله، ضروری می نمود عقیده علامه طباطبایی رحمةالله را درباه نظریه مسیحیت جویا شویم. از این رو، در پرتو آیاتی که درباره مسیحیت سخن گفته اند، در ذیل عناوینی، تفسیر و کلام ایشان را به عنوان نقد دیدگاه مسیحیت بیان کرده ایم.
امروزه گفت وگوی میان ادیان و پرداختن به مباحث تطبیقی به ویژه در مباحث کلامی، از امور گریزناپذیر است؛ زیرا در پرتو آن بسیاری از حقایق روشن و پاره ای از امور به ظاهر اختلاف برانگیز برطرف خواهد شد و صاحبان عقل و اندیشه و متعهد به حقیقت، قدرت می یابند سره را از ناسره و حق را از باطل تشخیص دهند. به همین منظور، نوشتار حاضر یکی از مباحث مهم کلامی را به صورت تطبیقی به بحث می گذارد.
در بخش نخست، مباحث نجات شناسی مسیحی را در سه فصل ارائه می دهد: فصل اول، ماهیت نجات را بررسی کرده، به موضوعاتی مانند انسان، گناه و نقش مسیح در نجات می پردازد.
فصل دوم، عوامل نجات یعنی برگزیدگی، دعوت، تولد دوباره، تقدیس، ایمان، توبه و عمل صالح را بررسی می کند.
و فصل سوم، به مطالعه نتایج و آثار آن می پردازد.
بخش دوم، هماهنگ با بخش نخست، نجات شناسی اسلامی را از دیدگاه علامه طباطبایی رحمةالله در سه فصل ماهیت نجات، عوامل نجات و آثار و نتایج نجات پی می گیرد.
بخش سوم نیز به نقد برخی از آموزه های مسیحی می پردازد.
کتابی که پیش روی شما است، درآمدی کوتاه بر آموزه نجات است. این اثر، پایان نامه کارشناسی ارشد نویسنده در موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی قدس سره بوده و اینک پس از تغییراتی مختصر به چاپ رسیده است. در پایان، بر خود لازم می دانم از همه استادان و عزیزانی که مقدمات رشد و تعالی علمی و معنوی بنده را فراهم ساخته اند، فروتنانه تقدیر و تشکر کنم. به ویژه استاد بزرگوار حضرت آیت الله مصباح یزدی، ریاست محترم موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی قدس سره، دو استاد ارجمند آقای دکتر محمد فنایی اشکوری و حجت الاسلام و المسلمین آقای علی رضا آل بویه (در مقام استاد راهنما و استاد مشاور) که این کتاب حاصل تلاش و هدایت های آن دو بزرگوار است.
هم چنین حجت الاسلام و المسلمین آقای دکتر شمالی که داوری این اثر را پذیرفت و حجت الاسلام و المسلمین آقای فتحعلی که با صبر و حوصله به مطالعه و ارزیابی این نوشتار پرداخت و پیشنهادهای ارزشمندی را ارائه فرمود.
از خداوند متعال برای همه این بزرگواران توفیق، سلامت و سعادت روزافزون خواستارم.
همچنین از مرکز انتشارات و پژوهشهای امام خمینی قدس سره به ویژه جناب آقای محمد روحانی تشکر و قدردانی می کنم.
مصطفی آزادیان
زمستان 1384

بخش نخست: دیدگاه رایج مسیحیت درباره نجات

فصل نخست: ماهیت نجات
فصل دوم: عوامل نجات
فصل سوم: آثار و نتایج نجات

فصل نخست: ماهیت نجات