آن مرد آسمانی، خاطره هائی از زندگی فیلسوف بزرگ قرن ،آیة الله علامه طباطبائی (ره )

نویسنده : مرتضی نظری

در آمد: در جست و جوی چه هستیم؟

آشنا شدن با زندگی انسان های بزرگ و پیروز، و دانستن راز و رمز پیروزی آنان، راه های موفقیت و سربلندی را به ما نشان می دهد.
داستان زندگی فرهیختگان دینی، به ما هوشیاری بلندنگری و روحیه ی عزت جو می دهد.
رسیدن به قله های بلند دانش و فرزانگی، بدون تحمل مشکلات، به آسانی ممکن نیست؛ بلکه باید با خویشتن داری، بردباری، تلاش، پشتکار، و استمداد از آفریدگار، قدم به قدم حرکت کرد، و با همت بلند و نهراسیدن از سختی ها، به درجات عالی انسانیت رسید.
ما در نوشتار حاضر در جست و جوی عوامل موفقیت یکی از نمونه های ممتاز این پیش روان دین (یعنی علامه طباطبایی) هستیم و می خواهیم در خاطره های به یاد مانده از او در سینه ی شاگردان و علاقه مندانش، سیمای او را بشناسیم و بدانیم، چه ویژگی هایی او را به مراتب بالای انسانی رساند.
این نوشته در سه بخش تنظیم شده است:
1- عوامل موفقیت
2- اخلاق آسمانی
3- در جویبار زندگی
امیدواریم مطالعه ی این خاطره ها، افق های امید بخش و معنوی را در دل و جانمان بگستراند، و برای ما پرواز در معنویت را به ارمغان آورد.
تهران - مرتضی نظری

مقدمه: نگاهی به زندگی آن مرد آسمانی

استاد علامه سید محمد حسین طباطبایی، در 29 ماه ذی الحجه ی سال 1321 ه.ق در تبریز چشم به جهان گشود و پس از هشتاد سال و هیجده روز تلاش و زندگی پر بار، روز یکشنبه، 18 محرم سال 1402 ه.ق (برابر 24 آبان سال 1360) رحلت کرد.
او در پی سال ها تلاش خستگی ناپذیر، توانست آثار ارزنده ای از خویش به یادگار بگذارد؛ شخصیت های علمی بسیاری را پرورش دهد؛ و تحولات بزرگی در عرصه علوم الهی پدید آورد. هم اکنون آرامگاه او در قسمت بالای سر حضرت معصومه (علیهما السلام) در شهر مقدس قم، نزدیک آرامگاه آیت الله خوانساری، زیارتگاه مشتاقان و شیفتگان علم و دانش است.
علامه در همان اوان کودکی، پدر و مادر خود را از دست داد، و به این ترتیب از مهر مادری دلسوز و پدری متقی محروم شد. پس از این واقعه، او به همراه برادرش (محمد حسن) راهی مکتب شد و توانست در مدت پنج سال، کتاب های متداول آن روز (یعنی قرآن کریم، گلستان، بوستان، اخلاق مصور، تاریخ معجم، ارشاد الحساب مرحوم فیوضات و نصاب الصبیان و...) را قرار گیرد؛ و آن گاه به خواندن صرف، نحو، معانی و بیان بپردازد.
او مقدمات را نزد شیخ محمد علی سرابی و سطوح عالی در فقه، اصول، فلسفه و کلام را نزد اساتید آن سامان آموخت؛ و خط را از استاد میرزا علی نقی که از بستگانش بود، فرا گرفت؛ و در مدت هشت سال کتاب های دوره سطح را به اتمام رساند.
علاقه شدید علامه به تحصیل علوم الهی باعث شد، به نجف که در آن روز، مرکز بزرگ شیعه به شمار می آمد، هجرت کند. وی توانست در مدت یازده سال، مدارج بالای علمی و عرفانی را نزد اساتید برجسته ی آن دیار طی کند. در این راستا، مدت هشت سال در دوره های فقه و اصول، نزد مرحوم آیت الله نایینی - که سر آمد اساتید این رشته است - تحصیل کرد؛ و چند سال متوالی نزد فقیه معروف، آقا سید البوالحسن اصفهانی از حوزه ی فقه او بهره برد؛ و یک دوره اصول و ابوابی از فقه را نزد سالک و عارف عصر، آیت الله شیخ محمد حسین اصفهانی فرا گرفت.
علامه، همواره از اساتیدش به نیکی یاد می کرد و بیشتر مراتب علمی خود را مرهون آیت الله شیخ محمد حسین اصفهانی می دانست.
علامه، فلسفه را نزد سید حسین بادکوبه ای (1293- 1358 ه-ق) آموخت؛ و ریاضیات عالی را نزد سید ابوالقاسم خوانساری که از ریاضی دانان متبحر عصر خود بود، فرا گرفت؛ در علم رجال، از محضر آیت الله حجت بهره برد، و در بعد عرفان و حکمت عملی، از محضر حاج میرزا علی آقا قاضی که از بستگان او به شمار می رفت، خرمن ها چید. لازم به گفتن است که مرحوم قاضی از شخصیت های عرفانی بزرگ آن عصر به شمار می رفت. او در دوره خود، یگانه استاد اخلاق و سیر و سلوک در حوزه ی نجف بود. علامه طباطبایی بسیار به او عشق می ورزید و می گفت:
ما هر چه در این مورد (سیر و سلوک) داریم، از مرحوم قاضی داریم. چه آن را که در حیاتش از او تعلیم گرفتیم و از محضرش استفاده کردیم. و چه طریقی که خودمان داریم از مرحوم قاضی گرفته ایم.
علامه در سال 1314، در اثر گرفتاری بسیاری که در امر معاش گریبانگیرش شد، به زادگاهش بازگشت، و این همان ده سال از دوران سخت و مشقت بار زندگی او است، که مجبور شد این مدت طولانی را به کشاورزی بگذراند.
در این دوره، با ظهور فرقه دموکرات و تسلط آنان بر آذربایجان، در سال 1324، و با حمایت هایی که شوروی سابق از این فرقه می کرد، منطقه دستخوش ناامنی شد؛ و از این رو، علامه تصمیم گرفت به قم مهاجرت کند. پس در سال 1325، از زادگاه خود کوچ کرد و در آن سامان، فعالیت های علمی و تحقیقی خویش را از سر گرفت.
علامه، حافظه ای عجیب داشت، مطالب گوناگون علمی را به خاطر می سپرد، و در عین حال نسبت به مسایل عادی چندان توجهی نداشت.(1)
آثار علمی علامه طباطبایی:
علامه، بیش از 30 کتاب در زمینه های گوناگون و مقاله های بسیاری تألیف کرده است، که ما برخی از معروفترین آن ها را می آوریم:
1. تفسیر المیزان، که شامل 20 جلد به زبان عربی است، و در 40 جلد به فارسی ترجمه شده است.
2. اصول فلسفه و روش رئالیسم
3. مصاحبات با استاد کربن فرانسوی
4. قرآن در اسلام
5. شیعه در اسلام
6. بدایة الحکمه
7. نهایة الحکمه
(دو کتاب اخیر از متون فلسفی بسیار مهم و درسی حوزه های علمیه هستند.)
8. علی و فلسفه ی الهی
9. رساله در حکومت اسلامی(2)
10. خلاصه ی تعالیم اسلام
11. سنن النبی (ص)

بخش اول - عوامل موفقیت