شیوه مناظرات انبیا و امام صادق(علیهم السلام)

نویسنده : سیده فاطمه حسینی میرصفی

سر آغاز

به نام خدا
این وجیزه به بار نشسته ای است که با «بضاعتی مزجاة»، مناهج «مناظرات» آسمانفرست های الهی و پیشوای «گفتمان شناسی»، صادق آل محمّد صلّی اللّه علیه و آله که در گوهر ناب «حقیقت یابی» سرآمد بوده اند را، بررسی کرده ام. امّا این جویبار اندیشه، راه به سرچشمه جوشان دانش اندیشی و دانش باوری نمی بُرد مگر با اشارات، راهنمونی ها و الطاف بی منتهای الهی که همواره مدد رسانم بوده تا همراه با پرندگان خلیل به پرواز درآیم و با نغمه های آسمانی پیامبران به ذکر ناب «آدم» بودن برخیزم.
هر خوشه که از خرمن دانش و معرفت برچیده ام، در یادم ماناترین یاد کرد عطر آگینی است که هماره سپاسمندیم از الطاف کریمانه الهی نکاستنی خواهد بود. لذا این کتاب تقدیم می شود به «آسمانفرست»هایی که پیش از آسمانی شدن، بهترین اهل زمین بودند و به «بازماندگان رسولانی» که در غیبت وحی آوران، عصرها را به عطر یاد آنان آراستند و نگذاشتند زمین از رایحه دلپذیر آسمان بی نصیب ماند. و به امام صادق علیه السّلام بنیانگذار مکتب جعفری، او که در مناظره هایش، در وسعت بخشی به وجود، عظمت رسانی به روح، گستردگی دادن به جان، بصیرت آموزی به خرد، روشنی بخشی به دل، طهارت دهی به وجدان و جهت دهی به حضور؛ اثری بی بدیل و ماندگار یادی بی نظیر داشته است. و به پدر و مادر عزیزم که در روزان و شبانِ سراسر زندگانیم، دست بوسْ و یادْمند بزرگی و کرامتشان خواهم بود.

مقدمه

تبلیغ افکار، عقاید و روشهای مختلف آن، شیوه ای مرسوم و عقلایی است که همواره مورد استفاده تمامی مذاهب و مکاتب مادی یا معنوی بوده است.
رسالت بزرگ پیام آوران خدا «ابلاغ» پیام سعادت بخش الهی به انسان ها بوده است. آنان در این راه هر نوع سختی را تحمل کردند تا با رساترین صدا، فطرت های خداجو را بیدار نمایند.
در ادیان الهی و مکاتبی که انبیا ارائه داده اند، تبلیغ از ویژگیهای مشترکی برخوردار است. در ادیان آسمانی علاوه بر اینکه پیامبران خود بنیانگذار تبلیغ و هدایت کننده آن بودند، همه آنها از یک مبدأ مشترک مأمور ابلاغ رسالت خود بوده و از جهت هدف نیز دچار تشتت نبوده اند؛ یعنی همه انبیا از آغاز تا پایان پیدایش ادیان الهی به دنبال هدایت بشر از ضلالت و جهل به سوی عبودیت خدای سبحان، برقراری عدالت، اصلاح فسادها و رفع ظلم و ستم حاکم بر جوامع بشری بوده اند.
انبیای الهی و همچنین ائمه معصومین علیهم السّلام که ادامه دهندگان رسالت عظیم هدایت می باشند، در طول زندگانی افتخارآمیز خود به منظور دعوت الی اللّه و سوق دادن انسانها به صفات و رفتارهای نیکو، شیوه های متنوعی را به کار گرفته اند که هر یک در جای خود تأثیر بسزایی بر شخصیت و رفتار انسانها بر جای نهاده است.
تبلیغ به شیوه های مختلف انجام می پذیرد که بر اساس آیه 125 سوره نحل، «جدال اَحسن» و «مناظرات برهانیِ دور از مغالطه» یکی از انواع آن است.
مناظره از بنیادهای استوار دین اسلام است که قرآن کریم ضمن بیان سرگذشت انبیا، ابعاد و شیوه های آن را بیان داشته است. این شیوه تبلیغی، اثری عظیم در شناساندن حقانیت شریعت محمدی صلّی اللّه علیه و آله و تفهیم لزوم پیروی از آن را در پرسشگران بی غرض داشته است.
تأثیر مناظره و بحث در تأیید جبهه حق و تضعیف باطل تا پایه ای است که هارون الرشید بعد از شنیدن مناظره هشام گفت:
فو اللّه للّسان هذا أبلغ فی قلوب النّاس من مائة ألف سیف(1)
به خداوند سوگند زبان این شخص کارسازتر از صد هزار شمشیر در قلوب مردم است.
مناظره و جدال اَحسن در دین اسلام همچون دیگر ادیان آسمانی، جنبه ای حیاتی از دین و وسیله ای کارآمد در ابطال و دفع شبهاتی است که صاحبان مذاهب و اندیشه های انحرافی ایجاد می کنند.
سرسلسله مبلغین اسلامی بعد از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله، اهل بیت هستند که با واگذاری مسئولیت امامت و جانشینی رسول خدا، از سوی خداوند متعال به آنان - که یا مستقیماً توسط پیامبر اکرم صورت می گرفت و یا به وصیت و نص امام معصوم علیه السّلام - مأموریت ابلاغ رسالت الهی را عهده دار شدند.
مناظره از ابزارهای مهم رشد فکری، شکوفایی نیروی بیان، اراده و ایمان می باشد و امام صادق علیه السّلام مباحثه و مذاکره را عامل شکوفایی و موجب حیات علم و دانش می داند.
ائمه اطهار در طول دو قرن حضور پس از رحلت پیامبر اسلام، همواره اسوه و سرمشق مؤمنین بوده اند. مورخین و علما به ویژه شیعیان به جمع آوری و تدوین سیره اهل بیت اقدام نموده اند و در این راستا عده ای به سیره نقلی و عده دیگر به سیره تحلیلی آنها پرداخته اند و تاریخ پرفراز و نشیب زندگی این پیشوایان هدایت را به نگارش درآورده اند.
بعد از رسول اکرم که اسوه کامل مکتب اسلام و احیاگر راستین زیر بنایی ترین اصل شرایع الهی یعنی توحید و شرک زدایی است، اهتمام امامان معصوم به مناظره و تشویق و تأیید آنان از شایستگانی همچون «هشام بن حکم»، نشانی گویا از ارزش شیوه مناظره است.
با وجود آنکه ائمه هدی علیهم السّلام، حجت خدای تعالی و نور واحدند و هدف مشترکی را دنبال می نمودند، به واسطه شرایط اجتماعی، سیاسی و فرهنگی دوران زندگی هر یک از آنان که برحسب زمان و مکان با یکدیگر تفاوت داشته است، دارای خط مشی های متفاوت با یکدیگر بودند.
با توجه به این که سیره انبیا و نیز ائمه هدی باید همواره الگوی ما باشد، لذا بررسی و تحلیل زوایای گوناگون سیره ایشان ضروری و روش های مختلف انبیا و ائمه اطهار در راه رسیدن به هدف، یعنی پاسداری از مرزهای مکتب و حفظ و نگهداری آن، دارای اهمیت ویژه ای است، به مصداق سخن گرانبهای حضرت علی علیه السّلام درباره قرآن که فرمودند:
ذلک القرآن فاستنطقوه و لن ینطق و لکن أخبرکم عنه ألا انّ فیه علم ما یأتی و الحدیث عن الماضی و دواء دائکم و نظم ما بینکم(2)
آن کتاب خدا قرآن است پس از آن بخواهید تا سخن بگوید چرا که آن هرگز سخن نمی گوید. اما من شما را از آن خبر می دهم. بدانید که در قرآن علم آینده و حدیث گذشته است. درد شما را درمان است و راه سامان دادن کارتان در آن است.
بر آن شدم مناظره و شیوه های مختلف آن را در سیره انبیا با توجه به آیات قرآن و نیز شیوه های مناظرات امام صادق علیه السّلام را با استفاده از متون تاریخی و روایی بررسی و تحلیل نمایم.
با بررسی های مقدماتی مشاهده شد مناظرات و رویارویی هایی از انبیای عظام در قرآن کریم و ائمه هدی با دگراندیشان در زمینه های مختلف، در منابع روایی و حدیثی ما ثبت و ضبط شده و در این زمینه میراث جاودانه ای برای رهپویان راه حق و هدایت جویان وجود دارد. از سوی دیگر با توجه به این که مناظره همچون دیگر روشهای تبلیغی، اصول و مبادی خاصی دارد که باید آداب و موازین آن رعایت شود تا موفقیت حاصل آید، لذا از راه بررسی و تحلیل مناظرات انبیای عظام در قرآن کریم و امام جعفر صادق، راه و روشهای مناظره استنباط و استخراج گردید؛ چرا که فراگیری و آشنایی با سیره انبیا و امامان معصوم و نیز نحوه برخورد ایشان با گروههای مختلف فکری و اعتقادی در جامعه، جهت اجرای شیوه های رفتاری آنان در عصر حاضر، لازم و ضروری است.

بخش اوّل: کلّیات