ملکوت اخلاق

نویسنده : سید حسین اسحاقی

دیباچه

می خواست گل که دم زند از رنگ و بوی تو - از غیرت صبا، نفسش در دهان گرفت
حافظ
یکی از منابع شناخت اسلام، سیره و روش زندگانی حضرت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) است؛ چون خداوند، ایشان را اسوه و الگوی کامل زیستن مادی و معنوی برای انسان معرفی می کند.
یکی از افتخارهای مسلمانان این است که تمام دقایق زندگانی آن حضرت از زمان تولد تا وفات ایشان در زمینه گفتار و رفتار و ویژگیهای جسمی و معنوی ثبت و ضبط شده است. افزون بر آن، پژوهشگران اسلامی که شیفته پیامبر محبوب خویش بوده اند، با تحلیل و بررسی سرتاسر زندگی ایشان، اصول زندگی انسانی را از لابه لای آن استنباط کرده اند که مجموع این پرداخته ها، سیره رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) را تشکیل می دهد. بدون شک، هر پیامبری، خلیفه خداوند در روی زمین است و چه کسی بدین مقام، سزاوارتر از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله)؛ که او برترین مردم و پیامبران است. محمد (صلی الله علیه و آله)، نمونه عقل و کمال، سر چشمه حکمت و جلال، مظهر دانش، اسوه شجاعت و پرهیزگاری و انسان کامل و برخوردار همه مقامها و ارزشهای بلند انسانی است. در هیچ یک از رفتارهایش، نشانی از ضعف و ناپسندی نمی توان یافت و رفتارش از هر گونه پراکندگی و تناقض تهی است. خلاصه کلام اینکه او انسانی معصوم و مصون از خطا و مبرا از لغزش و افضل مخلوقات جهان هستی است. به همین دلیل، خداوند، محمد (صلی الله علیه و آله) را الگوی بنی آدم، در طول همه قرن ها قرار داده و اطاعت از وی را حتی در کوچک ترین کارها امری شایسته شمرده است. خداوند می فرماید:
لقد کان لکم فی رسول الله اسوه حسنه.(احزاب: 21)
برای شما در رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نمونه و سرمشق نیکویی برای پیروی است.
رخ زیبا، ید بیضا، دم عیسی داری - آنچه خوبان همه دارند، تو تنها داری
و اینک که ناخدای دشت سرسبز سیادت، جان زمان را به زیور زیبای نام نبی مکرم آراسته، پسندیده است که سیرت آن حضرت را دریابیم و این گوهرهای درخشان را چون هدیه ای گرانبها، فراروی همکاران خویش قرار دهیم. پژوهش پیش رو توسط جناب آقای سید حسین اسحاقی و ویرایش جناب آقای محمد صادق دهقان به برنامه سازان رسانه ملی پیش کش می شود. باشد که همت والایشان، پیروی از سیره نبوی را در جامعه اسلامی بیش از پیش نهادینه سازد.
انه ولی التوفیق
اداره کل پژوهش
مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

پیش گفتار

سیره پیشوایان دین اسلام به ویژه پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) یکی از منابع شناخت معارف اسلامی به شمار می رود. آنچه ما موظفیم از وجود پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) استفاده بکنیم، هم در گفتار است و هم در رفتار، هم در قول است و هم در فعل؛ یعنی سخنان پیغمبر برای ما راهنما و سند است و باید از آن بهره بگیریم و همچنین فعل و رفتار پیغمبر(1). همین طور که سخن پیغمبر معنا دارد و برای یک معنا ادا شده است، رفتارهای پیغمبر هم همه معنا و تفسیر دارد و باید در آنها تعمق کرد(2). رفتار پیغمبر ما همانند سخنش، آن قدر عمیق است که از جزئی ترین کار پیغمبر می شود قوانین استخراج کرد. یک کار کوچک پیغمبر، یک چراغ است، یک شعله است [و] یک نورافکن است برای انسان که تا مسافتهای بسیار دور را نشان می دهد.
سیره در زبان عربی از ماده سیر است. سیر یعنی حرکت، رفتن، راه رفتن. سیره یعنی نوع راه رفتن. سیره بر وزن فعله است و فعله در زبان عربی بر نوع دلالت دارد. مثلاً جلسه یعنی نشستن و جلسه یعنی سبک و نوع نشستن و این نکته دقیقی است. سیر یعنی رفتن، رفتار، ولی سیره یعنی نوع و سبک رفتار. آنچه مهم است شناختن سبک رفتار پیغمبر است. آنها که سیره نوشته اند، رفتار پیغمبر را نوشته اند. این کتاب هایی که ما به نام سیره داریم، سیر است نه سیره. مثلاً سیره حلبیه، سیر است و نه سیره. اسمش سیره هست، ولی واقعش سیر است. رفتار پیغمبر نوشته شده است، نه سبک پیغمبر در رفتار، نه اسلوب رفتار پیغمبر، نه قدر پیغمبر(3).
سیره پیغمبر یعنی سبک پیغمبر و روشی که پیغمبر در عمل و در روش برای مقاصد خودش به کار می برد. بحث ما در مقاصد پیغمبر نیست. مقاصد پیغمبر عجالتاً برای ما محرز است. بحث ما در سبک پیغمبر است؛ در روشی که پیغمبر برای هدف و مقصد خودش به کار می برد. مثلاً پیغمبر تبلیغ می کرد. روش تبلیغی پیغمبر چه بود؟ چه سبکی داشت... سبک پیغمبر در معاشرت با اصحاب و یاران چگونه بود(4).
پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) مردی بود که در عمل سیره داشت [و ]روش و اسلوب داشت. منطق داشت و ما مسلمانان موظفیم که سیره ایشان را بشناسیم [و] منطق عملی ایشان را کشف کنیم برای اینکه از آن منطق در عمل استفاده بکنیم. حال آیا یک انسان می تواند از اول تا آخر عمر یک منطق داشته باشد که آن منطق برای او اصل باشد و اصالت داشته باشد(5)؟
خدای متعال به همه مسلمانان فرمان می دهد که پیامبر ارجمند اسلام را مقتدا و سرمشق خود قرار دهند و در همه امور از او پیروی کنند:
لقد کان لکم فی رسول الله اسوه حسنه لمن کان یرجوا الله و الیوم الاخر و ذکر الله کثیرا.(احزاب 21)
برای شما در رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، نمونه و سرمشق نیکویی برای پیروی است برای آن کسی که به خدا و آخرت امیدوار است و بسیار خدا را یاد می کند.
و نیز می فرماید:
و ما آتاکم الرسول فخذوه و ما نهاکم عنه فانتهوا... .(حشر: 7)
آنچه رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به شما می فرماید، بگیرید و از آنچه شما را باز می دارد، دوری کنید.
امیر مؤمنان علی (علیه السلام) در فرازی از نهج البلاغه می فرماید:
همانا رسول خدا (صلی الله علیه و آله) کافی است که نمونه و سرمشق تو قرار گیرد و راهنمای تو بر نکوهیدگی و عیبناکی دنیا و خواری ها و زشتی های فراوان آن شود؛ چون هر سوی آن از او گرفته و برای غیر او گسترده شد و برخورداری از آن از او بریده و زینت هایش از او دور کرده شد.
پس به پیامبر پاک و مطهر خود اقتدا کن که روش او نمودار و سرمشقی است برای کسی که اقتدا جوید و تسلایی برای کسی که تسلیت خواهد و محبوب ترین بندگان نزد خدا کسی است که رفتار پیامبرش را سرمشق خود سازد و به دنبال او رود. از دنیا اندکی به قدر ضرورت و با سختی و مشقت می خورد و به آن با گوشه چشم نیز نگاه و توجه نمی کرد. پهلوی او از همه مردم تهی تر و شکم او از همه خالی تر بود. دنیا به او عرضه شد و او از پذیرفتن آن سر برتافت. دانست که خدای سبحان چیزی را دشمن می دارد، او نیز آن را دشمن داشت و چیزی را خوار شمرده، او نیز آن را خوار انگاشت و چیزی را کوچک ساخته، او نیز آن را کوچک دانست و اگر جز این نبود که آنچه خدا و رسول او دشمن داشته اند، دوست می داریم و آنچه خدا و رسول او حقیر و ناچیز دانسته اند، بزرگ و عظیم می پنداریم، همین برای نشان دادن مخالفت ها با خدا و سرپیچی ما از فرمان الهی کافی بود. همانا آن بزرگوار بر روی زمین غذا می خورد و همچون بردگان می نشست و کفشش را با دست خود پینه می زد و لباس خود را وصله می کرد و بر الاغ بی پالان خود سوار می شد و دیگری را بر ترک خود سوار می کرد. پرده ای بر در خانه او آویختند که نقش هایی داشت. به یکی از زنان خود فرمود: این پرده را از جلوی چشم من دور کن که هر گاه به آن می نگرم، دنیا و زیورهای آن را به یاد می آورم. با دل خود از دنیا روی گرداند و یاد آن را در دل خود میراند و دوست داشت زینت دنیا از چشم او پنهان بماند تا زیوری از آن برنگیرد. دنیا را پایدار نمی دانست و امید ماندن در آن نداشت و آن را از خود بیرون راند و دل از آن برکند و دیده از آن فرو پوشاند. چنین است هر کس چیزی را دشمن دارد، خوش ندارد به آن بنگرد یا نزد وی آن را یاد کنند. در روش رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نشانه هایی است که تو را به زشتی ها و عیب های دنیا راهنمایی می کند؛ چون او همراه با بستگان نزدیک خود در دنیا گرسنه به سر می برد و با منزلت بزرگی که داشت، زینت های دنیا از او دور مانده بود.
پس بیننده با خرد خویش بنگرد که آیا خدا، محمد (صلی الله علیه و آله) را به این ترتیب (که از عیش و نوش دنیا به دور داشته بود) اکرام فرموده یا او را خوار و خفیف ساخته است. اگر بگوید او را خوار ساخته، به خدای عظیم سوگند، دروغ گفته است و اگر بگوید او را اکرام کرده، پس باید دریابد که خداوند غیر او را خوار داشته که دنیا را برایش گسترانده و آن را از کسی که از همه به او نزدیک تر و مقرب تر است، دور داشته است.
پس باید اقتدا کننده، به پیامبر خود اقتدا کند و از او پیروی کند و پا جای پای او گذارد، وگرنه از بدبختی و هلاکت ایمن نخواهد بود؛ که خدای متعال، محمد (صلی الله علیه و آله) را نشانه ای برای قیامت و بشارت دهنده به بهشت و بیم دهنده از کیفر و عذاب قرار داده است. از دنیا، گرسنه بیرون رفت و به آخرت، سالم و بی عیب وارد شد. تا آنگاه که از جهان رحلت کرد، سنگی بر سنگی ننهاد و خدا بر ما منتی بزرگ دارد که به احسان خود، او را برای ما پیشرو نهاد که از او پیروی کنیم و پا جای پای او گذاریم(6).
خداوند به پیامبرش می فرماید:
فبما رحمه من الله لنت لهم؛ ای پیامبر! در پرتو لطف خداوند، نسبت به مسلمانان نرم خوی شدی. همچنین فرموده است: و لو کنت فظا غلیظ القلب لا نفضوا من حولک؛ اگر به جای اخلاق نرم و ملایم، اخلاقی خشن داشتی، مسلمانان از اطرافت پراکنده می شدند.(آل عمران: 159).
این کتاب در دو بخش سامان یافته است: بخش نخست به روز شمار زندگی پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) اختصاص دارد که به صورت فشرده، رویدادهای مربوط به زندگی پیامبر گرامی اسلام را بازگو می کند. در بخش دوم، به تعداد سوره های قرآن، 114 جلوه رفتاری و گفتاری آن حضرت در زمینه اخلاق فردی، خانوادگی و اجتماعی گلچین شده و در سه فصل گرد آمده است.
واپسین کلام نیز تصویرگر رفتار رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) از زبان دو سید جوانان اهل بهشت، امام حسن و امام حسین (علیه السلام) و همچنین تبیین کننده مقصد پیامبران از نگاه معمار بزرگ انقلاب، امام خمینی (ره) است. امیدواریم در سالی که به نام مبارک پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) آراسته شده است، این پژوهش مورد استفاده خوانندگان و مخاطبان قرار گیرد.
غنچه ای از شاخسار مصطفی - گل شو از یاد بهار مصطفی
از بهارش، رنگ و بو باید گرفت - بهره ای از خلق او باید گرفت
مرشد رومی چه خوش فرموده است - آن که یم در قطره اش آسوده است
مگسل از ختم رسل، ایام خویش - تکیه کم کن بر فن و بر گام خویش
فطرت مسلم سراپا شفقت است - در جهان، دست و زبانش رحمت است
آن که مهتاب از سر انگشتش، دونیم - رحمت او عام و اخلاقش عظیم
از مقام او اگر دور ایستی - از میان معشر ما نیستی(7)

بخش اول: مروارید نبوت در یک نگاه