دیدار با ابرار - سید بن طاووس

عباس عبیری

الف - شاگردان

بسیاری از دانشوران حله و دیگر شهرهای عراق از محضر نورانی پژوهشگر فرزانه روزگار خویش ابوالقاسم، رضی الدین، علی بن موسی استفاده کرده اند در میان این جمع پارسا می توان از نامهای زیر به عنوان چهره های برجسته محافل علمی سید یاد کرد.
1 - شیخ سدیدالدین یوسف بن علی بن مطهر پدر فرزانه علامه حلی.
2 - آیت الله جمال الدین حسن بن یوسف مشهور به علامه حلی.
3 - شیخ جمال الدین یوسف بن حاتم شامی.
4 - شیخ تقی الدین حسن بن داود حلی.
5 - شیخ محمد بن احمد بن صالح القسینی.
6 - شیخ ابراهیم بن محمد بن احمد القسینی.
7 - شیخ جعفر بن محمد بن احمد القسینی.
8 - شیخ علی بن محمد بن احمد القسینی.
9 - سید غیاث الدین عبدالکریم بن ابی الفضائل احمد بن طاووس، فرزند برادرش.
10 - سید احمد بن محمد علوی.
11 - سید نجم الدین محمد بن الموسوی.
12 - شیخ محمد بن بشیر.
13 - فرزندش صفی الدین محمد.
14 - فرزند دیگرش رضی الدین علی.(119)
اینان همراه شماری دیگر از فقیهان و پژوهشگران در مدت زندگانی پربار سید پارسای حله، به فراخور حال خویش در محافل علمی وی حضور یافته از خرمن اندخته هایش بهره بردند و اجازه نقل روایت گرفتند.

ب - کتابها

از عارف و اصل حله نوشته های فراوان برجای مانده است که برخی از آنها در نوع خود بی نظیرند. استفاده از نام مستعار در نگارش کتابهای جنجال برانگیز اعتقادی، بر جای نهادن وصیتنامه ای سراسر تجربه، عشق و ایمان برای فرزندان، اهمیت فراوان به دعا و پیوند معنوی با پروردگار و پیشوایان معصوم (علیه السلام) بخشی از ویژگیهای کارهای نوشتاری سید پرهیزگار عراق است. علاوه بر این کتابهای آن پژوهشگر وارسته به عنوان حلقه اتصال ما با بسیاری از نوشته های از میان رفته دانشوران شیعه و سنی بسیار پر ارج و درخور بررسیهای گسترده است.
هر چند ارائه ویژگیهای فراوان کتابهای رضی الدین، ابوالقاسم، علی بن موسی در نوشته ای چنین خرد نمی گنجید ولی بیان لیستی از آثار جاودانش می تواند بسیار سودمند باشد:
1 - الامان من اخطار الاسفار و الزمان
این کتاب که به نام امان الاخطار فی وظایف الاسفار نیز از آن یاد شده است به اموری که با سفر ارتباط دارند پرداخته برای مثال کیفیت پوشیدن لباس، چگونی نگاهبانی خود از خطرها و بیماریها، برداشتن زاد راه و دعاهایی برای مراحل گوناگون سفر.
2 - انوار اخبار ابی عمر و الزاهد
در این نوشتار که با عناوین المختار من اخبار ابی عمر و الزاهد یا الاختیارات من کتاب ابی عمر و الزاهد المطرز یا کتاب اخترته من کتاب ابی عمرو الزاهد نیز از آن یاد شده است، سید به گردآوری روایتهای برتر پرداخته، کتاب ابی عمر و الزاهد را به صورت منتخب و گلچینی از آن در آورده است.
3 - انوار الباهره فی انتصار العتره الطاهره
رضی الدین در کتاب یاد شده، چنانکه از نامش پیداست به یاری خاندان پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) تافته و برتری آنها را برای احراز خلافت اثابت کرده است. البته او نخست نام التصریح بالنص الصریح (الصحیح) من رب العالمین و سید المرسلین علی علی بن ابی طالب بامیرالمؤمنین را برای کتابش برگزید ولی بعدها به انوار الباهره فی انتصار العتره الطاهره روی آورد. دانشور ارجمند حله این کتاب را هنگامی که بیش از هفتاد سال داشته، به رشته تحریر درآورد. یعنی در سال 659 یا پس از آن که در پایتخت زندگی می کرده است.
4 - الاسرار المودعه فی ساعات اللیل و النهار
در این کتاب سید به دعاهای وارد شده برای ساعتهای شبانه روز پرداخته و به گفته برخی از صاحب نظران همان کتاب ادعیه الساعات یا کتاب الساعات است که کفعمی در چند نوشته خویش به رضی الدین نسبت داده است.
5 - اسرار الصلوات و انوار الدعوات
6 - البهجه لثمرات المهجه (فی مهمات الاولاد و ذکر اولادی)
این کتاب درباره امور فرزندان نگاشته شده و دانشمند پاکرأی عراق در آن به بیان شرایط ازدواجش، حوادث آغاز زندگی، تدریس و مطالعات، خواستن فرزند از خداوند و... پرداخته است.
7 - البشارات بقضاء الحاجات علی ید الائمه علیهم السلام بعد الممات
چنانکه از عنوان پیداست سید در این کتاب به نیرومندی معصومان (علیه السلام) در بر آوردن نیازمندیهای مؤمنان می پردازد و این توان را پس از مرگ آنها نیز برایشان ثابت می شمارد تا مؤمنان نومید نشده، دست از طلب ندارند و بدانند که امامان معصوم (علیه السلام) همیشه چون پنجره ای گشوده به سوی دریای بی پایان رحمت خداوندند.
8 - الدروع الواقیه من الاخطار فیما یعمل مثله کل شهر علی التکرار
این کتاب مشتمل بر دعاهایی است که در روز مخصوصی از ماه تکرار می شود.
9 - فلاح السائل و نجاح المسائل فی عمل الیوم و اللیل
این نوشتار دو جزء و 43 فصل داشته است. جزء نخست با سی فصل به دعاهایی که باید میان ظهر و شب خوانده شود و جزء دوم با 13 فصل به دعاهای هنگام بیداری برای نماز شب تا پیش از ظهر پرداخته است.
10 - فرج المهموم فی معرفة نهج الحلال و الحرام من علم النجوم
سید پارسای حله این کتاب را در 20 محرم 650 ه. ق در کربلا به پایان برده است. هر چند این تاریخ که در پایان کتاب آمده مورد تردید برخی پژوهشگران قرار گرفته ولی امکان درستی نیز وجود دارد. در این اثر دانشور عارف آل طاووس به اینکه علم ستاره شناسی در اصل علم درستی است پرداخته، آن را اثبات می کند و در تعیین راههای حلال و حرام آن می کوشد.
11 - فرحه الناظر و بهجه الخواطر
این کتاب یکی از نخستین نوشته های، عارف بزرگ حله شمرده می شود چنانکه بیشتر گذشت سید روایتهای گرد آمده توسط پدر ارجمندش، برصفحات پراکنده را در مجموعه ای چهار جلدی گردآورده، برای هر جلد خطبه ای ساخت و مجموع آنها را فرحه الناظر و بهجه الخواطر نامید.
12 - فتح الابواب بین ذوی الالباب و رب الارباب، فی الاستخارة و ما فیها من وجوه الصواب
این نوشتار شامل مطالبی در دفاع از استخاره و نمایاندن شیوه های استفاده درست از آن است. تاریخ آغاز کتاب سه شنبه 24 رجب 642 و پایان آن 5 جمادی الاول 648 ه -. ق می باشد.
13 - فتح الجواب الباهر فی خلق الکافر
14 - غیاث سلطان الوری لسکان الثری
این تألیف چنانکه نویسنده فرموده به قضای نماز میت از دیدگاه فقهی پرداخته است.
15 - الابانه فی معرفة کتب الخزانه
سید، نام کتابهای موجود در کتابخانه خویش را در این مجموعه گردآورده است.
16 - اغاثه الداعی و اعانه الساعی
این کتاب به عنوان مجموعه دعاهایی که با انشاء حضرت مهدی (علیه السلام) است توصیف شده است.
17 - الاحتساب علی الالباب
کتابی با این نام از سوی کفعمی به ابن طاووس نسبت داده شده است؛ ولی اینکه کدام فرد از این خاندان چنین تألیفی داشته آشکار نیست از طرفی چون کتاب به دعاها پرداخته، به احتمال زیاد از آثار رضی الدین می باشد.
18 - اجازه (برای قسینی)
این اجازه در تاریخ جمادی الاول 664 نوشته شده و سید در آن به شمس الدین محمد بن احمد بن صالح القسینی و پسرانش: جعفر، علی و ابراهیم و نیز محمد بن حاتم الشامی، احمد بن محمد العلوی النسابه، نجم الدین ابو نصر محمد الموسوی و صفی الدین محمد بشیر العلوی الحسینی اجازه نقل کتاب الاسرار المودعه فی ساعات اللیل و النهار داده است.
19 - الاجازات فیما یخصنی من الاجازات
طرق ابن طاووس به تعدادی از کتابهای روایی در این مجموعه گرد آمده است.
20 - الاقبال بالاعمال الحسنه فیما یعمل مره فی السنه
این کتاب را شامل دو جلد دانسته اند، جلد نخست به دعاهای ماههای شوال تا ذی الحجه و جلد دوم دعاهای محرم تا شعبان پرداخته است. این نوشتار در دوشنبه 13 جمادی الاول 605 در کربلا به پایان رسیده است؛ البته بعدها به مناسبتهای گوناگون دانشور ارجمند عراق مطالبی به برخی از فصول آن افزوده درست است.
21 - الاصطفاء فی اخبار الملوک و الخلفاء
این تألیف شامل تاریخ عمومی خلفا و جزئیاتی درباره نیاکان نویسنده است.
22 - جمال الاسبوع فی کمال العمل المشروع
نوشتار یاد شده دارای 49 باب است. 9 باب آغازین به دعاهای روزهای هفته، پس از آن بخش عمده کتاب به روز جمعه و دعاهای گوناگون آن می پردازد.
23 - کتاب الکرامات
تألیف ارجمندی است که در آن به کرامات بزرگان دین پرداخته و در مواردی از مؤمنانی که هنگام نماز یا زیارت حرم شریف حسنی درندگان و خزندگان به آنها آسیب نرسانده اند، یاد می کند.
24 - کشف المحجة لثمرة المهجه
نام دیگری نیز به عنوان اسعاد ثمره الفؤاد علی سعاده الدنیا و المعاد توسط سید بدین نوشتار داده شده است. تألیف آن در 15 محرم 49 - شصتمین سالگرد تولد مؤلف - در کربلا آغاز و در اواخر همان سال پایان یافته است. این مجموعه به فرزندانش محمد و علی - که در آن زمان خردسال بودند - هدیه شده و دارای اجازه ای بر آنها نیز می باشد.
25 - لباب المسرة من کتاب مزار ابن ابی قرة
این نوشتار را عبدالکریم برادرزاده رضی الدین به وی نسبت می دهد و باید گزیده ای از کتاب المزار ابن ابی قرة باشد.
26 - اللهوف علی قتلی الطفوف
رخدادهایی که به حادثه کربلا منتهی شد، نبرد عاشورا و پیامدهای آن در این مجموعه گرد آمده است.
27 - المنامات الصادقات
خوابهایی که پس از رویت، در خارج تحقق یافته اند موضوع این کتاب ارجمند است.
28 - مسالک المحتاج الی معرفة مناسک الحج
درباره فرایض حج در این کتاب بحث شده است.
29 - المصراع الشین فی قتل الحسین (علیه السلام)
30 - کتاب المزار
در این کتاب کیفیت زیارت در حرمهای پیشوایان دین علیهم السلام گنجانده شده است.
31 - المضمار للسباق و اللحاق بصوم شهر اطلاق الارزاق و عتاق الاعتاق
دعاهای ماه مبارک رمضان در این مجموعه گرد آمده و عنوان دیگری نیز به نام مضمار السبق فی میدان الصدق برای آن یاد شده است.
32 - مصباح الزائر و جناع المسافر
این کتاب در اصل سه جلد و مشتمل بر زیارتی است که در کنار مقبره پیشوایان دین و پرهیزگاران بزرگی چون سلمان فارسی، نمایندگان خاص امام عصر (علیه السلام)، حکیمه فرزند امام جواد (علیه السلام) و... باید خوانده شود.
33 - مهج الدعوات و منهج العنایات
34 - محاسبه النفس
این کتاب که به محاسبة الملائکة آخر کل یوم من الذنوب و الآثام نیز شهرت دارد. به حسابرسی درونی و کسب آمادگی برای محاسبه الهی در رستاخیز پرداخته است.
35 - المهمات فی صلاح المتعبد و التتمات لمصباح المتهجد
این نوشتار که از آن به عنوان المهمات و التتمات یاد شده است.
در واقع تکمیل کننده مصباح المتهجد شیخ طوسی به شمار می آید و دعاهای وقتهای مختلف و پندها و روایاتی برای اهمیت به آنها در آن گنجانده شده است.
36 - المجتنی من الدعاء المجتبی
کتاب یاد شده را باید در شمار کارهای متأخر مؤلف جای داد، سید در آن از درگذشت برادر و دوست خود محمد بن محمد الاوی در 654 ه. ق یاد می کند. این مجموعه نیز چون بیشتر تألیفات نویسنده به دعا اختصاص یافته است.
37 - مختصر کتاب ابن حبیب
سید در این مجموعه به احتمال قوی کتاب من استجیب دعوته نوشته محمد بن حبیب را تلخیص کرده است. و با آوردن داستانهایی از روزگار جاهلیت و پس از بعثت، تلاش کرده تا نشان دهد که در ماههای ذی القعده و رجب احتمال قبول دعا بیشتر است.
38 - المنتقی من العوذ و الرقی
موارد استفاده مجاز از کلمات و تعویذات در این کتاب بیان شده است.
39 - المواسعة و المضایقة
این رساله که در 18 ربیع الثانی سال 661 ه. ق به پایان رسیده است به بررسی دو نظر متضاد درباره کسی که نماز را در وقت خود انجام نداده می پردازد. البته در متن کتاب فرازهایی از زندگی نویسنده و نیز داستانهایی از کسانی که به زیارت امام عصر (علیه السلام) توفیق یافته اند به چشم می خورد.
40 - القبس الواضح من الجلیس الصالح
این تألیف از کتاب الجلیس الصالح الکافی و الانیس الناصح الشافی نوشته ابوالفرج المعافی بن زکریا که در سال 390 ه. ق در گذشته، اقتباس شده است.
41 - ربیع الالباب
احوال نیکان و پاکان و فرازهایی از زندگی آنها در این مجموعه گنجانده شده و دارای مجلدات گوناگون بوده است.
42 - ری الظمآن من مروی محمد بن عبدالله بن سلیمان
روایاتی در برتریهای امام علی (علیه السلام) به روایت عبدالله بن سلیمان الحضرمی معروف به ابن مطین که در سال 297 درگذشته، در این کتاب گرد آمده است.
43 - روح الاسرار و روح الاسمار
سید این کتاب را از تألیفات نخستین خویش شمرده و می گوید: آن را به درخواست محمد بن عبدالله بن علی بن زهره الحلبی، زمانی که در سفر زیارت مکه در خانه ابن طاووس در حله توقف کرده، نگاشته است.
44 - السعادات بالعبادات التی لیس لها اوقات معینات
در این مجموعه عبادتی که وقت مشخصی برایشان ذکر نشده، گرد آمده است.
45 - سعد السعود للنفوس، المنضود من کتب وقف علی بن موسی بن طاووس
46 - شرح نهج البلاغه
47 - شفاء العقول من داء الفضول فی علم الاصول
رضی الدین این کتاب را به عنوان مقدمه علم کلام به رشته تحریر در آورده و با شتاب و بدون دقت همیشگی خوی به پایان برده است. به گفته وی این تنها کتاب کلامی اوست، زیرا همه پیامبران بدون علم کلام رسالت خود را انجام داده اند و او از آنها پیروی می کند.(120)
48 - کتاب التحصیل من التذییل
این مجموعه در چهار مجلد در واقع به عنوان تلخیص کتاب ذیل تاریخ بغداد ابن النجار نگاشته شده است.
49 - التحصین فی اسرار مازاد من اخبار کتاب الیقین
56 روایت در برتری حضرت علی (علیه السلام) در این کتاب گرد آمده، به عنوان ضمیمه و تکمیلی بر کتاب الیقین نگاشته شده است.
50 - کتاب التمام لمهام شهر الصیام
مجموعه دعاهای ماه مبارک رمضان در این تألیف گنجانده شده است.
51 - تقریب السالک الی خدمة المالک
52 - الطرائف فی مذاهب الطوائف
سید این کتاب را با نام مستعار عبدالمحمود بن داود المضری نگاشته، به نظر می رسد دانشور پرهیزگار شیعه این مجموعه را به خاطر تقیه با نام مستعار به پایان برده است در این نوشتار مردی غیر مسلمان مناظرات مسلمانان را می شنود و درستی دیدگاه شیعه را نتیجه می گیرد.
53 - کتاب التراجم فیما نذکره عن الحاکم
54 - کتاب التعریف للمولد الشریف
تاریخ تولد و وفات پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و خاندان پاکش در این مجموعه گرد آوری شده است.
55 - التشریف بالمنن فی التعریف بالفتن
56 - التشریف بتعریف وقت التکلیف
سید پارسای آل طاووس این تألیف را در 9 محرم 658 ه. ق پانزدهمین سالگرد تولد فرزندش؛ محمد نگاشته است. او تأکید می کند که انسان باید روزی که به تکلیف می رسد جشن بگیرد و می گوید: پیشتر اهمیت کافی به موقع تکلیف داده نمی شد و به خویشاوندانش سفارش می کند با سپاس از خداوند و دادن صدقه به این موقعیت اهتمام ورزند.
57 - کتاب التوفیق للوفاء بعد تفریق دارالفناء
58 - طرف الانباء و المناقب فی شرف سید الانبیاء و عترته الاطایب
59 - الیقین فی اختصاص مولانا علی بامرة المؤمنین
60 - زهرة الربیع فی ادعیة الاسابیع
به گفته برخی از پژوهشگران این کتاب دعاهای روزهای هفته را گرد آورده است و حجمی در حدود جمال الاسبوع داشته، با این تفاوت که در جمال الاسبوع بیشتر به جمعه اعمال آن پرداخته شده است و در زهرة الربیع بیشتر به دیگر روزهای هفته.(121)
از آنچه پیرامون نام و محتوای کتابهای عارف پاکدل حله نگاشته شد، نیک درمی یابیم که نزدیک به نیمی از کتابهای آن دانشمند ربانی به دعا و مسائل حاشیه ای مربوط به آن اختصاص یافته است. این حقیقت را می توان حاصل دو امر مهم به شمار آورد. نخست موقعیت خاص شیعه در آن روزگار که سرشار از مشکلات اجتماعی و تنگناهای سیاسی بود. بنی عباس هر چند راهی جز مدارا با سید نیافته بودند ولی هرگز دشمنی ریشه دار خویش با پیروان خاندان پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از خاطر نبرده، در سرکوب شخصیت آنها از هیچ کوششی فروگذار نمی کردند.
این وضعیت، موقعیت ویژه پدید آورده بود، به گونه ای که مؤمنان در پی دعا و پیوند بیشتر با پروردگار و جانشینان معصومش برمی آمدند. ولی دریغ که کتابهای مخصوصی در این باره به رشته تحریر در نیامده بود. سید با درک این حقیقت که مرد به دعا نیازمندند و نبودن کتابهای ویژه در این موضوع ممکن است موجب رشد دعاهای ساخته شده توسط ادیبان خوش ذوق شده، دعاهای معصومان گرانقدر برای همیشه به بوته فراموشی سپرده شود، دامن همت بالازده، کتابهای ویژه ای در این باره به مؤمنان عرضه کرد.
البته امر مهم دیگر در نگاشتن این تعداد کتاب دعا در شخصیت خاص سید نهفته است. او به عنوان عارفی وارسته که هفت شهر عشق الهی را زیر پا نهاده، لذت قرب خداوند و پیوند با پیشوایان معصوم (علیه السلام) را یافته، بر آن بود تا شیرینی معنوی نزدیکی به پروردگار را به عنوان تحفه ای از شهرهای راز آلود عشق به مؤمنان هدیه کند و بدین وسیله آنها را به شاهراه نیکبختی جاودان رساند. و بی تردید آنچه می توانست وی را در این هدف پاک یاری دهد چیزی جز نگاشتن کتابهای ویژه دعا و ترغیب مردم به پیوند فزونتر با عالم غیب نبود.
مجموعه عوامل یاد شده سبب شد تا سید به تدوین کتابهای دعا روی آورد کتابهایی که بسیار مورد استقبال مردم مؤمن قرار گرفت و سالیان دراز به عنوان یکی از عمده ترین منابع تأمین نیازهای روحی شیعیان در کنار قرآن در مسجدها و خانه ها حضوری فعال داشت.

ج - فرزندان سید

سید خاندان طاووس دو پسر و چهار دخر داشت.(122) هر چند همه فرزندان آن عارف گرانمایه در شمار فرزانگان و دانشوران بودند ولی از آنجا که هیچ یک در دانش و موقعیت اجتماعی و عرفانی چون پدر توفیق نیافتند کمتر مورد توجه تاریخ نگاران قرار گرفته اند.(123)
پسران سید، محمدالمصطفی و علی نام داشتند که محمد در دو ساعت و پنج دقیقه بعد از غروب آفتاب نهم محرم 643 ه. ق در حله دیده به جهان گشود و علی در دو ساعت و شانزده دقیقه پس از غروب هشتم محرم 647 ه. ق در نجف پای به گیتی نهاد.(124)
پس از تولد علی در نجف سید به کربلا رفته، کتاب ارجمند کشف المحجة را در آن دیار برای فرزندانش به رشته تحریر درآورد.
در میان دختران آن عارف وارسته نام شرف الاشراف و فاطمه در تاریخ باقی مانده است.
هر چند تاریخ نگاران درباره شخصیت فرزندان سرور دانشوران عراق اغلب سکوت کرده یا بسیار اندک سخن گفته اند. ولی شواهدی بسیار نیرومند وجود دارد که سخت کوشی سید در تربیت نوباوگان و موفقیتش در این امر خطیر را ثابت می کند.
اهمیت ویژه نخستین روز پای نهادن به سن تکلیف در دیدگاه آن عارف ارجمند و تبیین این لحظه آسمانی برای فرزندانش خود دلیل روشنی بر کوشش گسترده وی در پرورش روح حق جویی و خداگرایی در فرزندان است. روز آغاز تکلیف در نظر او نه روزی معمولی، بلکه نقطه عطفی در زندگی انسانها به شمار می آمد. نقطه سپیدی که فرد یکباره از جمع چارپایان جدا شده، راهی مستقل از ستوران می یابد. در این روز خاص، فرد چنان بر بام بلند اقبال فراز می آید که خداوند با همه بزرگی و کمال فرامرزش وی را مخاطب قرار داده، به گفتگو با او می نشیند. در بینش اصیل اسلامی سید، بلوغ افتخاری سترگ و آغاز فرصتی طلایی است. فرصتی آسمانی که برای رهیدن از پستیها و دست یافتن به نیکبختی جاودان در اختیار انسان قرار می گیرد. او خطاب به یکی از فرزندانش چنین نگاشته است:
فرزندم! خواهرت شرف الاشراف را اندک زمانی قبل از بلوغ نزد خود فراخواندم، به مقدر توان و آمادگی اش دستورات دینی را برایش بیان کردم، و به او خاطرنشان ساختم که بلوغ شرافت و کرامتی است که خداوند به بنده اش می دهد. و این افتخار نصیب تو نیز شده است.(125)
در سایه اهمیتی که آن عارف وارسته به تربین فرزندان می داد.
دخترانش شرف الاشراف و فاطمه هر دو بر بام بلند دانش و پرهیزگاری فراز آمدند و در سنینی بسیار اندک توفیق حفظ قرآن کریم یافتند. سید فقیهان حله در کتاب ارجمند سعدالسعود، که در سال 651 ه. ق به رشته تحریر درآورده، با افتخار از دخترانش نام می برد که(126) همه قرآن را در گنیجنه سینه خویش جای داده اند. نگاهی به عبارت آن بزرگمرد، عرصه پرهیزگاری و موقعیت این دختران بلند اقبال را روشن کرده، پرده از تلاش سید در تربیت آنان برمی دارد:
من قرآن کاملی بر دخترم شرف الاشراف که حافظ قرآن است، وقف نمودم. او قرآن را در سن 12 سالگی حفظ کرده است.(127)
من قرآن کاملی بر دخترم فاطمه که حافظ قرآن است، وقف نمودم خداوند او را سلامت بدارد، فاطمه قرآن را قبل از 9 سالگی حفظ کرد.(128) اینک که بحث به محفظ خانوادگی رضی الدین کشیده شده، بسیار شایسته است که سخن از برادران ارجمندش میان آوریم و جایگاه علمی و اجتماعیشان را آشکار سازیم:
ابو ابراهیم موسی چهار فرزند پسر داشت:
1 - رضی الدین علی بن طاووس که شرح زندگیش را باز گفتیم.
2 - جمال الدین احمد بن طاووس.
3 - شرف الدین محمد بن طاووس.
4 - عزالدین حسن بن طاووس.(129)
هر چند همه این اختران در شمار فقیهان جای داشته، از موقعیتی شایسته نزد مؤمنان بر خوردار بودند. ولی رضی الدین علی و جمال الدین احمد در جمع فرزندان ابواباهیم گوی سبقت از دیگران ربوده، به مقامی والا در علم و عرفان دست یافتند. شهرت رضی الدین بیشتر در عرفان و مسائل وابسته به آن است به گونه ای که هر جا در کتابهای دعا و زیارات کلمه سید یا سید بن طاووس گفته شده کسی جز آن بزرگمرد مورد نظر نیست.(130)
جمال الدین احمد بیشتر در عرصه فقه پیش رفته، او در رشته یاد شده چنان جایگاه بلندی یافته است که هر جا در کتابهای فقهی و رجالی کلمه ابن طاووس به کار برده شده، مراد جمال الدین احمد است.(131)
آن بزرگمرد آثاری بس ارجمند از خویش به یادگار نهاده است که ملاذ العلماء در چهار جلد و بشری در شش جلد از ذخایر فقه شیعه به شمار می روند. علاوه بر اینها باید شواهد القرآن، عین البصره، مقاله علویه، حل اشکال و کتاب ازهار را نیز در گروه میراث ماندگار آن آفتاب آسمان فقاهت جای داد.
جمال الدین پس از عمری تلاش در حفظ فرهنگ اهل بیت (علیه السلام) و تربیت دانشوران سرانجام در 673 ه. ق دیده از جهان فرو بست و در همان سرزمین پاک به خاک سپرده شد.(132)
در پایان باید یادآورد شد که شرف الدین محمد در جریان فتح بغداد به دست مغولان شربت شهادت نوشید و عزالدین حسن دو سال پیش از سقوط بغداد دارفانی را وداع گفت.(133)
سلام بر آل طاووس روزی که بدین سرای خاکی پای نهادند. سلام بر آنها روز که جهان پست مادی را وداع گفتند و سلام بر آنان روزی که سر از خاک بر آورده، به عرصه رازناک رستاخیز گام می نهند.

...................) Anotates (.................
1) ابو ابراهیم، سعدالدین موسی بن جعفر پدر بزرگوار سید بن طاووس است.
2) سعدالدین ابوابراهیم موسی بن جعفر داماد بزرگوار دانشور زاهد ورام بن ابی فراس نویسنده کتاب ارزشمند مجموعه ورام است.
3) فیض العلام فی عمل الشهور و وقایع الایام، شیخ عباس قمی، ص 158.
4) علی بن موسی، کنیه اش ابوالقاسم و لقبش رضی الدین بود.
5) روضات الجنات، خوانساری، ج 4، ص 325.
6) کتابخانه ابن طاووس و احوال و آثار او، اتان کلبرگ، سیدعلی قرائی و رسول جعفریان، ص 19.
7) از واسطه های میان علی و امام مجتبی چنین یاد شده است: علی بن رضی الدین ابوالقاسم علی بن سعدالدین ابی ابراهیم موسی بن جعفر بن محمد بن احمد بن محمدابن احمد بن ابی عبدالله محمد الطاووس بن اسحاق بن حسن بن محمد بن سلیمان بن داوود بن الحسن المثنی بن الامام الحسن المجتبی (علیه السلام).
8) مقدمه برنامه سعادت، سید محمد باقر شهیدی گلپایگانی، ص 2.
9) به نوشته برخی از تاریخ نگاران ابوابراهیم موسی فرزند دختر شیخ طوسی بوده است یعنی جعفر بن محمد پدر موسی داماد آن مرجع بزرگ شیعه به شمار می آمد. برای همین سید بن طاووس از شیخ طوسی به عنوان جدی تعبیر می کرد. البته برخی نیز نسبت وی با شیخ طوسی را به گونه ای دیگر گفته اند.
10) روضات الجنات، ج 4، ص 325.
11) کتابخانه ابن طاووس، ص 20.
12) فیض العلام، ص 143.
13) دانشمند زاهد ورام بن ابی فراس از بزرگان دانشوران امامیه، پدربزرگ مادری سید بن طاووس و از نوادگان مالک اشتر بود. ورام توانست کتابخانه بزرگی در حله برای خویش بر پا سازد و به تحقیقات عمیقی دست یازد. کتاب شریف تنبیه الخواطر یادگار آن پژوهشگر بزرگ است که به مجموعه ورام شهرت دارد. این کتاب توسط آستان قدس رضوی ترجمه ومنتشر شده است.
14) سید بن طاووس درباره پسندیده بودن نهادن نگین عقیقی، که بر آن نام پیشوایان معصوم سلام الله علیهم اجمعین نقش بسته باشد، در دهان مردگان این سخن را نگاشته و چنانکه بعد خواهد آمد، سفارش کرد پس از مرگ عقیقی که نام خداوند و بزرگان دین بر آن باشد در دهانش نهند.
15) روضات الجنات، ج 4، ص 337.
16) علی بن یحیی حناط السوراوی مشهورتر است. ولی در برخی از نسخه های تراجم خیاط نیز ضبط شده است. او دانشوری بزرگ بود که از شیخ نصیرالدین علی بن حمزه بن حسن الطوسی و شیخ علی بن نصرالله بن هارون و دیگر بزرگان نقل حدیث می فرمود. سید بن طاووس در ربیع الاول 609 ه. ق از وی اجازه نقل روایت دریافت داشت.
17) حسین بن احمد السوراوی از بزرگان فقهاء امامیه و شاگرد محمد بن ابوالقاسم طبری بود. آن بزرگوار برخی از کتابهای مرحوم شیخ طوسی را به سید بن طاووس آموخت و در جمادی الثانی 609 ه. ق به سید اجازه نقل روایت داد.
18) نجیب الدین محمد بن نما فقیهی دقیق و محققی ژرف نگر بود. آن بزرگوار که در خاندانی دانش دوست و دانشمندپرور دیده به جهان گشاده بود زیر نظر پدر رشد کرده پیشوایی شیعه را به عهده گرفت و سرانجام در ذی الحجه سال 645 ه. ق در گذشت.
19) شمس الدین فخار بن معد در حله دیده به جهان گشود. او که از بزرگان دانشوران شیعه است، نزد پدر ارجمندش و محمد بن ادریس حلی علوم رایج فرا گرفت و سپس در بغداد، کربلا، نجف و کوفه اندوخته های علمیش را تکمیل کرد. آن بزرگمرد در 630 ه. ق دارفانی را وداع گفت.
20) صفی الدین محمد بن معد فرزند ابوجعفر معد مانند برادرش شمس الدین در شمار فقیهان شیعه جای داشت. این دانشور بزرگ که با خواجه نصیر طوسی روابطی بسیار نزدیک برقرار کرده بود، در روزگار دانش اندوزی از محضر پدر دانشمندش ابوجعفر معد بن فخار موسوی، ابن ادریس حلی، ابوالفضل بن حسین حلبی، شاذان بن جبرئیل قمی، عبدالحمید بن عبدالله علوی حسینی، نصر بن علی بن منصور نحوی معروف به ابن خازن و گروهی دیگر از مشاهیر سود برد.
21) سدید الدین سالم بن محفوظ بن عزیزه بن و شاح حلی سوراوی از دانشمندان قرن هفتم، که استاد محقق حلی به شمار می آمد، در عصر خویش در علم کلام و فلسفه استاد بود. کتاب المنهاج در علوم کلام یادگار اوست.
22) محمد بن عبدالله بن علی بن زهره حسینی حلبی، کحه محیی الدین لقب داشت از بزرگان فقهای شیعه است. محقق حلی و یحیح بن سعید حلی از او روایت کرده اند. آن بزرگوار از این بطریق، این شهر آشوب، پدرش عبدالله بن علی و عمویش حمزه بن علی روایت نقل کرده است. الاربعین فی حقوق الاخوان از نگاشته های آن فقیه ارجمند به شمار می رود. ابو حامد که در 566 دیه به جهان گشوده بود پس از حدود هفتاد سال زندگی پربار دیده از جهان فروبست.
23) ابوالسعادات اسعد بن عبدالقاهر بن اسعد اصفهانی از محققان بزرگ امامیه در قرن هفتم است. سید بن طاووس همه اصول و مصنفات او را در 635 ه. ق از وی روایت کرده است. اکسیر السعادتین، توجیه السؤالات فی حل الاشکالات، جامع الدلائل و مجمع الفضائل، رشح الولاء فی شرح الدعاء، مجمع البحرین و مطلع السعادتین از نگاشته های آن دانشور ارجمند است. تاریخ وفات وی را ماه سفر 635 ه. ق نوشته اند.
24) علامه کمال الدین حیدر بن محمد بن زید بن محمد بن عبدالله از دانشوران نامور شیعه است که در شمار شاگردان ابن شهر آشوب، علی بن سعید بن هبه الله الراوندی و عبدالله بن جعفر الدوریستی جای داشت. الغرر والدرکتاب ارجمندی است که از آن بزرگوار به یادگار مانده است.
25) محمد بن محمود بن نجار، ملقب به محب الدین از مشاهیر علماء و محدثان است. او در حدیث، تاریخ و بسیار از علوم استاد بود. آن بزرگوار 27 سال در پی تحصیل و شنیدن روایات به شام، مصر، حجاز، اصفهان، مرو، هرات نیشابور، خراسان و دیگر سرزمینهای اسلامی مسسافرت کرد و از سه هزار تن استاد بهره برد. الازهار فی انواع الاشعار، ذیل تاریخ بغداد خطیب، جنه الناظرین فی معرفة التابعین، روضه الاولیاء فی مسجدایلیا بخشی از کتابهای اوست. آن بزرگوار در 634 ه. ق در سن 65 سالگی در بغداد دیده از جهان فروبست.
26) مقدمه کشف المحجة لثمرة المهجه، سید بن طاووس، سید محمد باقر شهیدی گلپایگانی، ص 7.
27) در گذشته که چاپ و انتشار کتاب چون امروز نبود راویان شنیده های خویش از افراد مورد اعتماد را برای شاگردان و علاقه مندان بازگو می کردند یا کتابهایی را که نزد استادانشان خوانده بودند برای شاگردانشان می خواندند. آنها بدین ترتیب احادیث شنیده شده و نسخه های درست کتابها را به آیندگان می رساندند. و به شاگردان اجازه نقل دانسته های خویش را می دادند.
28) کشف المحجة لثمرة المهجه، سید بن طاووس، فصل 143، نسخه کتابخانه آیه الله العظمی مرعشی (ره).
29) کشف المحجة لثمرة المهجه، سید بن طاووس، فصل 143، نسخه کتابخانه آیه الله العظمی مرعشی (ره).
30) کشف المحجة لثمرة المهجه، سید بن طاووس، فصل 143، نسخه کتابخانه آیه الله العظمی مرعشی (ره).
31) کشف المحجة لثمرة المهجه، سید بن طاووس، فصل 143، نسخه کتابخانه آیه الله العظمی مرعشی (ره).
32) کشف المحجة لثمرة المهجه، سید بن طاووس، فصل 143، نسخه کتابخانه آیه الله العظمی مرعشی (ره).
33) الحاقه / 47 - 44.
34) کشف المحجة لثمرة المهجه، فصل 125.
35) همان منبع.
36) همان منبع، فصل 126.
37) کتابخانه ابن طاووس، ص 20 - 21.
38) کتابخانه ابن طاووس، ص 20 - 21.
39) همان منبع، ص 22 - 23.
40) همان منبع، ص 22 - 23.
41) همان منبع، ص 22 - 23.
42) کشف المحجة لثمرة المهجه، فصل 127 - 126.
43) کشف المحجة لثمرة المهجه، فصل 127 - 126.
44) نقابت مقامی ارجمند بود که از سوی خلفای بنی عباس به شریفترین فرزندان ابوطالب تعلق می گرفت. دارنده این مقام را نقیب می نامیدند. وظیفه او سرپرستی سادات عصر و حل و فصل امور آنها بود.
45) سید مرتضی، علی بن ابی احمد حسین طاهر بن موسی بن محمد بن ابراهیم بن امام موسی بن جعفر از بزرگان دانشمندان امامیه است که در ادب، کلام، حکمت، لغت، فقه، اصول، تفسیر، حدیث و رجال یگانه روزگار بود و به گفته ابن اثیر مروج مذهب امامیه در آغاز قرن چهارم به شمار می آمد. برادر ارجمندش سید رضی نیز از بزرگان شیعه به شمار آمده همان کسی است که نهج البلاغه را گرد آورده است. شرح بزرگواریهای این دو برادر که در شمار مشهورترین دانشمندان جهان اسلام جای دارند در دو شماره جداگانه از مجموعه دیدار با ابرار آمده است.
46) همان منبع، فصل 130.
47) سید پارسای آل طاووس بعدها در کتابی خطاب به فرزندانش چنین نگاشت:
...البته این جواب (که درباره سید مرتضی و سید رضی به مستنصر دادم) به مقتضای تقیه و حسن ظن به همت موسوی آنها بود وگرنه من عذر درستی برای دخول آنها در امور دنیوی سراغ ندارم.
48) همان منبع، فصل 128.
49) همان منبع، فصل 130.
50) همان منبع، فصل 130.
51) بدین ترتیب سید از مسافرت به خراسان که پیشتر اجازه اش را از خلیفه گرفته بود نیز سرباز زد.
52) بحارالانوار، محمد باقر مجلسی، ج 52، ص 61 - 64.
53) بحارالانوار، محمد باقر مجلسی، ج 52، ص 61 - 64.
54) پس از رحلت حضرت امام حسن عسکری (علیه السلام) و نمازگزاردن فرزند ارجمندش امام مهدی (علیه السلام) بر پیکر وی دشمن همه روزه خانه آن رهبر آسمانی را زیر نظر داشته، مورد بازرسی قرار می داد تا امام دوازدهم شیعه را دستگیر و شهید سازد. در یکی از این تلاشهای مذبوحانه، حضرت مهدی (علیه السلام) در حالی که از سوی دشمنان تعقیب می شد از پله های سرداب خانه پایین رفت و برای همیشه از چنگ مزدوران بنی عباس رهایی یافت. سرداب یاد شده از آن روز که به گفته برخی از تاریخ نگاران 10 شوال 262 ه. ق بود، همواره زیارتگاه شیعیان جهان می باشد.
55) بحارالانوار، محمد باقر مجلسی، ج 52، ص 61 - 64.
56) کنیه مستنصر، خلیفه عباسی.
57) بحارالانوار، محمد باقر مجلسی، ج 52، ص 61 - 64.
58) کتابخانه ابن طاووس، ص 34.
59) روضات الجنات، ج 4، ص 336.
60) مقدمه برنامه سعادت، ص 4.
61) کشف المحجة لثمرة المهجه، ف 122.
62) همان منبع، فصل 99 و 100 و 117 و 128.
63) زیدیها به ساداتی که از نسل امام حسن (علیه السلام) بودند، احترام بسیار می نهادند.
64) همان منبع، فصل 99 و 100 و 117 و 128.
65) همان منبع، فصل 99 و 100 و 117 و 128.
66) نجم الثاقب، ص 293.
67) مهج الدعوات، سید بن طاووس، ص 368.
68) نجم الثاقب، ص 296.
69) کشف المحجة لمثره المهجه، ف 131.
70) کشف المحجة لثمرة المهجه، ف 131.
71) کتابخانه ابن طاووس و...، ص 27.
72) نجم الثاقب، ص 285 - 286.
73) نجم الثاقب، ص 285 - 286.
74) نجم الثاقب، ص 285 - 286.
75) نجم الثاقب، ص 285 - 286.
76) نجم الثاقب، ص 285 - 286.
77) نجم الثاقب، ص 285 - 286.
78) نجم الثاقب، ص 285 - 286.
79) نجم الثاقب، ص 285 - 286.
80) نجم الثاقب، ص 285 - 286.
81) نجم الثاقب، ص 285 - 286.
82) نجم الثاقب، ص 285 - 286.
83) مستدرک وسائل الشیعه، حسین نوری طبرسی، ص 468.
84) دقت شود یعنی همان تاریخی که رضی الدین و برادر معنویش در نجف در محاصره مکاشفات بودند.
85) این کردار احترامی برای بزرگان است. چه بزرگان همواره کسی دارند که راه را برایشان می گشاید، و موانع مسیر را از میان برمی دارد.
86) همان منبع، ص 468 - 469 و نجم الثاقب، ص 287 - 289.
87) رضی الدین محمد بن محمد بن محمد بن زید بن الداعی الحسینی دانشوری زاهد، عابد و پرهیزگار بود. آن بزرگوار که سید بن طاووس از وی به عنوان بردار نیکو کلام نام برده، چون سید دارای مقامی بلند در عرفان و کرامات شگفت فراوان می باشد. آن عارف ارجمند در سال 654 دیده از جهان فرو بست. لازم به یادآوری است که آوی منوب به آوه منطقه ای در اطراف قم و نزدیک ساوه است که آن را آبه خوانده اند.
88) نجم الثاقب، ص 289 - 290.
89) همان منبع، ف 123 و 124.
90) همان منبع، ف 123 و 124.
91) همان منبع، ف 123 و 124.
92) همان منبع، ف 123 و 124.
93) همان منبع، ف 123 و 124.
94) همان منبع، ف 134.
95) روضات الجنات، ج 4، ص 327.
96) کتابخانه ابن طاووس و...، ص 28.
97) کشف المحجة لثمرة المهجة، ف 134.
98) کشف المحجة لثمرة المهجه، ف 134.
99) شاید دلیل این امر تقاضای فراوان مؤمنان آن سامان، یا نیاز شدید مسلمانان پایتخت باشد. ولی هرگز در جایی بیان نشده است.
100) کتابخانه ابن طاووس و...، ص 29.
101) مفاخر اسلام، علی دوانی، ج 4، ص 68.

102) مفاخر اسلام، علی دوانی، ج 4، ص 68.
103) کتابخانه ابن طاووس و... ص 37.
104) مجدالدین محمد فرزند عزالدین حسن بود که دو سال پیش از سقوط بغداد درگذشت. از عزالدین سه پسر بر جای مانده بود که ابوالحسن سعدالدین موسی، قوام الدین ابوطاهر احمد و مجدالدین محمد نام داشتند.
105) خواجه نصیرالدین طوسی، مصطفی بادکوبه ای هزاوه ای، ص 237.
106) هر چند این واقعه پیوندی مستقیم با رضی الدین علی بن موسی ندارد ولی از آنجا که می تواند دست کم بخشی از علل عملکرد مثبت هلاکوخان در برابر دانشور پارسای آل طاووس به شمار آید، در این قسمت آورده شده است.
107) کتابخانه ابن طاووس و...، ص 29.
108) فیض العلام...، ص 172.
109) در این واقعه ناگوار شرف الدین ابوالفضل محمد برادر ارجمند رضی الدین به شهادت رسید.
110) کتابخانه ابن طاووس و...، ص 29.
111) همان منبع، ص 29 - 30.
112) فیض العلام...، ص 172.
113) کتابخانه ابن طاووس و...، ص 30.
114) محمد بن محمد بن الحسن الطوسی در طوس دیده به جهان گشود، به مقامی والا در دانش دست یافت و سرانجام در روز 18 ذی الحجه سال 672 ه. ق. در بغداد وفات یافت. هنگام وفات از او پرسیدند: جنازه ات را به نجف حمل کنیم؟ فرمود: از امام موسی بن جعفر (علیه السلام) شرم دارم چنین وصیت کنم. زندگی این فرزانه را در مجموعه دیدار با ابرار مطالعه کنید.
115) هدایت الاحباب، شیخ عباس قمی، ص 80.
116) کتابخانه ابن طاووس و...، ص 33.
117) کتابخانه ابن طاووس و...، ص 33.
118) روضایت الجنات، ج 4، ص 337.
119) مقدمه برنامه سعادت، ص 8.
120) البته مراد آن بزرگوار آشکار است. در دیدگاه او کلامی که آن روز رایج بود نه تنها دردی را درمان نمی کرد بلکه با پرداختن به مسائل بی مورد و فرعی مردم را از مسائل اصلی دین باز می داشت. وگرنه کلامی که برای پاسخ به شبهات دشمنان دین به کار می آید، بی تردید امری لازم و پسندیده است.
121) کتابخانه ابن طاووس و...، ص 50 - 111.
122) همان منبع، ص 38 و 23 و 28.
123) البته علاوه بر این ممکن است مطرح نشدن آن بزرگ زادگان به دلیل سفارش همواره پدر باشد. بدین معنی که سید برای محفوظ ماندن فرزندان از آلودگی به آمد و شد درباریان و صاحب منصبان و در نتیه عقب ماندن در سیر معنوی، آنها را به پرهیز از شهرت و مطرح شدن در اجتماع فراخوانده باشد.
124) همان منبع، ص 38 و 23 و 28.
125) اعیان الشیعه، سید محسن امین، ج 7، ص 336.
126) کتابخانه ابن طاووس و...، ص 38.
127) اعیان الشیعه، ج 7، ص 336.
128) اعیان الشیعه، ج 8، ص 390.
129) مفاخر اسلام، ج 4، ص 59.
130) منتهی الامال، شیخ عباس قمی، ص 194.
131) منتهی الامال، شیخ عباس قمی، ص 194.
132) علمای بزرگ شیعه از کلینی تا خمینی، م. جرفادقانی، ص 55.
133) کتابخانه ابن طاووس و... ص 35.