دیدار با ابرار - سید بن طاووس

عباس عبیری

کارنامه سید

عارف گرانمایه حله آثاری بسیار ارجمند از خویش به یادگار نهاده است.
علاوه بر فرزندان پرهیزگار و دانشور در کارنامه سید شاگردان و کتابهای فراوانی به چشم می خورد که اشاره ای کوتاه به آنها می تواند در بهتر نمایاندن چهره آسمانی رضی الدین سودمند باشد:

الف - شاگردان

بسیاری از دانشوران حله و دیگر شهرهای عراق از محضر نورانی پژوهشگر فرزانه روزگار خویش ابوالقاسم، رضی الدین، علی بن موسی استفاده کرده اند در میان این جمع پارسا می توان از نامهای زیر به عنوان چهره های برجسته محافل علمی سید یاد کرد.
1 - شیخ سدیدالدین یوسف بن علی بن مطهر پدر فرزانه علامه حلی.
2 - آیت الله جمال الدین حسن بن یوسف مشهور به علامه حلی.
3 - شیخ جمال الدین یوسف بن حاتم شامی.
4 - شیخ تقی الدین حسن بن داود حلی.
5 - شیخ محمد بن احمد بن صالح القسینی.
6 - شیخ ابراهیم بن محمد بن احمد القسینی.
7 - شیخ جعفر بن محمد بن احمد القسینی.
8 - شیخ علی بن محمد بن احمد القسینی.
9 - سید غیاث الدین عبدالکریم بن ابی الفضائل احمد بن طاووس، فرزند برادرش.
10 - سید احمد بن محمد علوی.
11 - سید نجم الدین محمد بن الموسوی.
12 - شیخ محمد بن بشیر.
13 - فرزندش صفی الدین محمد.
14 - فرزند دیگرش رضی الدین علی.(119)
اینان همراه شماری دیگر از فقیهان و پژوهشگران در مدت زندگانی پربار سید پارسای حله، به فراخور حال خویش در محافل علمی وی حضور یافته از خرمن اندخته هایش بهره بردند و اجازه نقل روایت گرفتند.

ب - کتابها

از عارف و اصل حله نوشته های فراوان برجای مانده است که برخی از آنها در نوع خود بی نظیرند. استفاده از نام مستعار در نگارش کتابهای جنجال برانگیز اعتقادی، بر جای نهادن وصیتنامه ای سراسر تجربه، عشق و ایمان برای فرزندان، اهمیت فراوان به دعا و پیوند معنوی با پروردگار و پیشوایان معصوم (علیه السلام) بخشی از ویژگیهای کارهای نوشتاری سید پرهیزگار عراق است. علاوه بر این کتابهای آن پژوهشگر وارسته به عنوان حلقه اتصال ما با بسیاری از نوشته های از میان رفته دانشوران شیعه و سنی بسیار پر ارج و درخور بررسیهای گسترده است.
هر چند ارائه ویژگیهای فراوان کتابهای رضی الدین، ابوالقاسم، علی بن موسی در نوشته ای چنین خرد نمی گنجید ولی بیان لیستی از آثار جاودانش می تواند بسیار سودمند باشد:
1 - الامان من اخطار الاسفار و الزمان
این کتاب که به نام امان الاخطار فی وظایف الاسفار نیز از آن یاد شده است به اموری که با سفر ارتباط دارند پرداخته برای مثال کیفیت پوشیدن لباس، چگونی نگاهبانی خود از خطرها و بیماریها، برداشتن زاد راه و دعاهایی برای مراحل گوناگون سفر.
2 - انوار اخبار ابی عمر و الزاهد
در این نوشتار که با عناوین المختار من اخبار ابی عمر و الزاهد یا الاختیارات من کتاب ابی عمر و الزاهد المطرز یا کتاب اخترته من کتاب ابی عمرو الزاهد نیز از آن یاد شده است، سید به گردآوری روایتهای برتر پرداخته، کتاب ابی عمر و الزاهد را به صورت منتخب و گلچینی از آن در آورده است.
3 - انوار الباهره فی انتصار العتره الطاهره
رضی الدین در کتاب یاد شده، چنانکه از نامش پیداست به یاری خاندان پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) تافته و برتری آنها را برای احراز خلافت اثابت کرده است. البته او نخست نام التصریح بالنص الصریح (الصحیح) من رب العالمین و سید المرسلین علی علی بن ابی طالب بامیرالمؤمنین را برای کتابش برگزید ولی بعدها به انوار الباهره فی انتصار العتره الطاهره روی آورد. دانشور ارجمند حله این کتاب را هنگامی که بیش از هفتاد سال داشته، به رشته تحریر درآورد. یعنی در سال 659 یا پس از آن که در پایتخت زندگی می کرده است.
4 - الاسرار المودعه فی ساعات اللیل و النهار
در این کتاب سید به دعاهای وارد شده برای ساعتهای شبانه روز پرداخته و به گفته برخی از صاحب نظران همان کتاب ادعیه الساعات یا کتاب الساعات است که کفعمی در چند نوشته خویش به رضی الدین نسبت داده است.
5 - اسرار الصلوات و انوار الدعوات
6 - البهجه لثمرات المهجه (فی مهمات الاولاد و ذکر اولادی)
این کتاب درباره امور فرزندان نگاشته شده و دانشمند پاکرأی عراق در آن به بیان شرایط ازدواجش، حوادث آغاز زندگی، تدریس و مطالعات، خواستن فرزند از خداوند و... پرداخته است.
7 - البشارات بقضاء الحاجات علی ید الائمه علیهم السلام بعد الممات
چنانکه از عنوان پیداست سید در این کتاب به نیرومندی معصومان (علیه السلام) در بر آوردن نیازمندیهای مؤمنان می پردازد و این توان را پس از مرگ آنها نیز برایشان ثابت می شمارد تا مؤمنان نومید نشده، دست از طلب ندارند و بدانند که امامان معصوم (علیه السلام) همیشه چون پنجره ای گشوده به سوی دریای بی پایان رحمت خداوندند.
8 - الدروع الواقیه من الاخطار فیما یعمل مثله کل شهر علی التکرار
این کتاب مشتمل بر دعاهایی است که در روز مخصوصی از ماه تکرار می شود.
9 - فلاح السائل و نجاح المسائل فی عمل الیوم و اللیل
این نوشتار دو جزء و 43 فصل داشته است. جزء نخست با سی فصل به دعاهایی که باید میان ظهر و شب خوانده شود و جزء دوم با 13 فصل به دعاهای هنگام بیداری برای نماز شب تا پیش از ظهر پرداخته است.
10 - فرج المهموم فی معرفة نهج الحلال و الحرام من علم النجوم
سید پارسای حله این کتاب را در 20 محرم 650 ه. ق در کربلا به پایان برده است. هر چند این تاریخ که در پایان کتاب آمده مورد تردید برخی پژوهشگران قرار گرفته ولی امکان درستی نیز وجود دارد. در این اثر دانشور عارف آل طاووس به اینکه علم ستاره شناسی در اصل علم درستی است پرداخته، آن را اثبات می کند و در تعیین راههای حلال و حرام آن می کوشد.
11 - فرحه الناظر و بهجه الخواطر
این کتاب یکی از نخستین نوشته های، عارف بزرگ حله شمرده می شود چنانکه بیشتر گذشت سید روایتهای گرد آمده توسط پدر ارجمندش، برصفحات پراکنده را در مجموعه ای چهار جلدی گردآورده، برای هر جلد خطبه ای ساخت و مجموع آنها را فرحه الناظر و بهجه الخواطر نامید.
12 - فتح الابواب بین ذوی الالباب و رب الارباب، فی الاستخارة و ما فیها من وجوه الصواب
این نوشتار شامل مطالبی در دفاع از استخاره و نمایاندن شیوه های استفاده درست از آن است. تاریخ آغاز کتاب سه شنبه 24 رجب 642 و پایان آن 5 جمادی الاول 648 ه -. ق می باشد.
13 - فتح الجواب الباهر فی خلق الکافر
14 - غیاث سلطان الوری لسکان الثری
این تألیف چنانکه نویسنده فرموده به قضای نماز میت از دیدگاه فقهی پرداخته است.
15 - الابانه فی معرفة کتب الخزانه
سید، نام کتابهای موجود در کتابخانه خویش را در این مجموعه گردآورده است.
16 - اغاثه الداعی و اعانه الساعی
این کتاب به عنوان مجموعه دعاهایی که با انشاء حضرت مهدی (علیه السلام) است توصیف شده است.
17 - الاحتساب علی الالباب
کتابی با این نام از سوی کفعمی به ابن طاووس نسبت داده شده است؛ ولی اینکه کدام فرد از این خاندان چنین تألیفی داشته آشکار نیست از طرفی چون کتاب به دعاها پرداخته، به احتمال زیاد از آثار رضی الدین می باشد.
18 - اجازه (برای قسینی)
این اجازه در تاریخ جمادی الاول 664 نوشته شده و سید در آن به شمس الدین محمد بن احمد بن صالح القسینی و پسرانش: جعفر، علی و ابراهیم و نیز محمد بن حاتم الشامی، احمد بن محمد العلوی النسابه، نجم الدین ابو نصر محمد الموسوی و صفی الدین محمد بشیر العلوی الحسینی اجازه نقل کتاب الاسرار المودعه فی ساعات اللیل و النهار داده است.
19 - الاجازات فیما یخصنی من الاجازات
طرق ابن طاووس به تعدادی از کتابهای روایی در این مجموعه گرد آمده است.
20 - الاقبال بالاعمال الحسنه فیما یعمل مره فی السنه
این کتاب را شامل دو جلد دانسته اند، جلد نخست به دعاهای ماههای شوال تا ذی الحجه و جلد دوم دعاهای محرم تا شعبان پرداخته است. این نوشتار در دوشنبه 13 جمادی الاول 605 در کربلا به پایان رسیده است؛ البته بعدها به مناسبتهای گوناگون دانشور ارجمند عراق مطالبی به برخی از فصول آن افزوده درست است.
21 - الاصطفاء فی اخبار الملوک و الخلفاء
این تألیف شامل تاریخ عمومی خلفا و جزئیاتی درباره نیاکان نویسنده است.
22 - جمال الاسبوع فی کمال العمل المشروع
نوشتار یاد شده دارای 49 باب است. 9 باب آغازین به دعاهای روزهای هفته، پس از آن بخش عمده کتاب به روز جمعه و دعاهای گوناگون آن می پردازد.
23 - کتاب الکرامات
تألیف ارجمندی است که در آن به کرامات بزرگان دین پرداخته و در مواردی از مؤمنانی که هنگام نماز یا زیارت حرم شریف حسنی درندگان و خزندگان به آنها آسیب نرسانده اند، یاد می کند.
24 - کشف المحجة لثمرة المهجه
نام دیگری نیز به عنوان اسعاد ثمره الفؤاد علی سعاده الدنیا و المعاد توسط سید بدین نوشتار داده شده است. تألیف آن در 15 محرم 49 - شصتمین سالگرد تولد مؤلف - در کربلا آغاز و در اواخر همان سال پایان یافته است. این مجموعه به فرزندانش محمد و علی - که در آن زمان خردسال بودند - هدیه شده و دارای اجازه ای بر آنها نیز می باشد.
25 - لباب المسرة من کتاب مزار ابن ابی قرة
این نوشتار را عبدالکریم برادرزاده رضی الدین به وی نسبت می دهد و باید گزیده ای از کتاب المزار ابن ابی قرة باشد.
26 - اللهوف علی قتلی الطفوف
رخدادهایی که به حادثه کربلا منتهی شد، نبرد عاشورا و پیامدهای آن در این مجموعه گرد آمده است.
27 - المنامات الصادقات
خوابهایی که پس از رویت، در خارج تحقق یافته اند موضوع این کتاب ارجمند است.
28 - مسالک المحتاج الی معرفة مناسک الحج
درباره فرایض حج در این کتاب بحث شده است.
29 - المصراع الشین فی قتل الحسین (علیه السلام)
30 - کتاب المزار
در این کتاب کیفیت زیارت در حرمهای پیشوایان دین علیهم السلام گنجانده شده است.
31 - المضمار للسباق و اللحاق بصوم شهر اطلاق الارزاق و عتاق الاعتاق
دعاهای ماه مبارک رمضان در این مجموعه گرد آمده و عنوان دیگری نیز به نام مضمار السبق فی میدان الصدق برای آن یاد شده است.
32 - مصباح الزائر و جناع المسافر
این کتاب در اصل سه جلد و مشتمل بر زیارتی است که در کنار مقبره پیشوایان دین و پرهیزگاران بزرگی چون سلمان فارسی، نمایندگان خاص امام عصر (علیه السلام)، حکیمه فرزند امام جواد (علیه السلام) و... باید خوانده شود.
33 - مهج الدعوات و منهج العنایات
34 - محاسبه النفس
این کتاب که به محاسبة الملائکة آخر کل یوم من الذنوب و الآثام نیز شهرت دارد. به حسابرسی درونی و کسب آمادگی برای محاسبه الهی در رستاخیز پرداخته است.
35 - المهمات فی صلاح المتعبد و التتمات لمصباح المتهجد
این نوشتار که از آن به عنوان المهمات و التتمات یاد شده است.
در واقع تکمیل کننده مصباح المتهجد شیخ طوسی به شمار می آید و دعاهای وقتهای مختلف و پندها و روایاتی برای اهمیت به آنها در آن گنجانده شده است.
36 - المجتنی من الدعاء المجتبی
کتاب یاد شده را باید در شمار کارهای متأخر مؤلف جای داد، سید در آن از درگذشت برادر و دوست خود محمد بن محمد الاوی در 654 ه. ق یاد می کند. این مجموعه نیز چون بیشتر تألیفات نویسنده به دعا اختصاص یافته است.
37 - مختصر کتاب ابن حبیب
سید در این مجموعه به احتمال قوی کتاب من استجیب دعوته نوشته محمد بن حبیب را تلخیص کرده است. و با آوردن داستانهایی از روزگار جاهلیت و پس از بعثت، تلاش کرده تا نشان دهد که در ماههای ذی القعده و رجب احتمال قبول دعا بیشتر است.
38 - المنتقی من العوذ و الرقی
موارد استفاده مجاز از کلمات و تعویذات در این کتاب بیان شده است.
39 - المواسعة و المضایقة
این رساله که در 18 ربیع الثانی سال 661 ه. ق به پایان رسیده است به بررسی دو نظر متضاد درباره کسی که نماز را در وقت خود انجام نداده می پردازد. البته در متن کتاب فرازهایی از زندگی نویسنده و نیز داستانهایی از کسانی که به زیارت امام عصر (علیه السلام) توفیق یافته اند به چشم می خورد.
40 - القبس الواضح من الجلیس الصالح
این تألیف از کتاب الجلیس الصالح الکافی و الانیس الناصح الشافی نوشته ابوالفرج المعافی بن زکریا که در سال 390 ه. ق در گذشته، اقتباس شده است.
41 - ربیع الالباب
احوال نیکان و پاکان و فرازهایی از زندگی آنها در این مجموعه گنجانده شده و دارای مجلدات گوناگون بوده است.
42 - ری الظمآن من مروی محمد بن عبدالله بن سلیمان
روایاتی در برتریهای امام علی (علیه السلام) به روایت عبدالله بن سلیمان الحضرمی معروف به ابن مطین که در سال 297 درگذشته، در این کتاب گرد آمده است.
43 - روح الاسرار و روح الاسمار
سید این کتاب را از تألیفات نخستین خویش شمرده و می گوید: آن را به درخواست محمد بن عبدالله بن علی بن زهره الحلبی، زمانی که در سفر زیارت مکه در خانه ابن طاووس در حله توقف کرده، نگاشته است.
44 - السعادات بالعبادات التی لیس لها اوقات معینات
در این مجموعه عبادتی که وقت مشخصی برایشان ذکر نشده، گرد آمده است.
45 - سعد السعود للنفوس، المنضود من کتب وقف علی بن موسی بن طاووس
46 - شرح نهج البلاغه
47 - شفاء العقول من داء الفضول فی علم الاصول
رضی الدین این کتاب را به عنوان مقدمه علم کلام به رشته تحریر در آورده و با شتاب و بدون دقت همیشگی خوی به پایان برده است. به گفته وی این تنها کتاب کلامی اوست، زیرا همه پیامبران بدون علم کلام رسالت خود را انجام داده اند و او از آنها پیروی می کند.(120)
48 - کتاب التحصیل من التذییل
این مجموعه در چهار مجلد در واقع به عنوان تلخیص کتاب ذیل تاریخ بغداد ابن النجار نگاشته شده است.
49 - التحصین فی اسرار مازاد من اخبار کتاب الیقین
56 روایت در برتری حضرت علی (علیه السلام) در این کتاب گرد آمده، به عنوان ضمیمه و تکمیلی بر کتاب الیقین نگاشته شده است.
50 - کتاب التمام لمهام شهر الصیام
مجموعه دعاهای ماه مبارک رمضان در این تألیف گنجانده شده است.
51 - تقریب السالک الی خدمة المالک
52 - الطرائف فی مذاهب الطوائف
سید این کتاب را با نام مستعار عبدالمحمود بن داود المضری نگاشته، به نظر می رسد دانشور پرهیزگار شیعه این مجموعه را به خاطر تقیه با نام مستعار به پایان برده است در این نوشتار مردی غیر مسلمان مناظرات مسلمانان را می شنود و درستی دیدگاه شیعه را نتیجه می گیرد.
53 - کتاب التراجم فیما نذکره عن الحاکم
54 - کتاب التعریف للمولد الشریف
تاریخ تولد و وفات پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و خاندان پاکش در این مجموعه گرد آوری شده است.
55 - التشریف بالمنن فی التعریف بالفتن
56 - التشریف بتعریف وقت التکلیف
سید پارسای آل طاووس این تألیف را در 9 محرم 658 ه. ق پانزدهمین سالگرد تولد فرزندش؛ محمد نگاشته است. او تأکید می کند که انسان باید روزی که به تکلیف می رسد جشن بگیرد و می گوید: پیشتر اهمیت کافی به موقع تکلیف داده نمی شد و به خویشاوندانش سفارش می کند با سپاس از خداوند و دادن صدقه به این موقعیت اهتمام ورزند.
57 - کتاب التوفیق للوفاء بعد تفریق دارالفناء
58 - طرف الانباء و المناقب فی شرف سید الانبیاء و عترته الاطایب
59 - الیقین فی اختصاص مولانا علی بامرة المؤمنین
60 - زهرة الربیع فی ادعیة الاسابیع
به گفته برخی از پژوهشگران این کتاب دعاهای روزهای هفته را گرد آورده است و حجمی در حدود جمال الاسبوع داشته، با این تفاوت که در جمال الاسبوع بیشتر به جمعه اعمال آن پرداخته شده است و در زهرة الربیع بیشتر به دیگر روزهای هفته.(121)
از آنچه پیرامون نام و محتوای کتابهای عارف پاکدل حله نگاشته شد، نیک درمی یابیم که نزدیک به نیمی از کتابهای آن دانشمند ربانی به دعا و مسائل حاشیه ای مربوط به آن اختصاص یافته است. این حقیقت را می توان حاصل دو امر مهم به شمار آورد. نخست موقعیت خاص شیعه در آن روزگار که سرشار از مشکلات اجتماعی و تنگناهای سیاسی بود. بنی عباس هر چند راهی جز مدارا با سید نیافته بودند ولی هرگز دشمنی ریشه دار خویش با پیروان خاندان پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از خاطر نبرده، در سرکوب شخصیت آنها از هیچ کوششی فروگذار نمی کردند.
این وضعیت، موقعیت ویژه پدید آورده بود، به گونه ای که مؤمنان در پی دعا و پیوند بیشتر با پروردگار و جانشینان معصومش برمی آمدند. ولی دریغ که کتابهای مخصوصی در این باره به رشته تحریر در نیامده بود. سید با درک این حقیقت که مرد به دعا نیازمندند و نبودن کتابهای ویژه در این موضوع ممکن است موجب رشد دعاهای ساخته شده توسط ادیبان خوش ذوق شده، دعاهای معصومان گرانقدر برای همیشه به بوته فراموشی سپرده شود، دامن همت بالازده، کتابهای ویژه ای در این باره به مؤمنان عرضه کرد.
البته امر مهم دیگر در نگاشتن این تعداد کتاب دعا در شخصیت خاص سید نهفته است. او به عنوان عارفی وارسته که هفت شهر عشق الهی را زیر پا نهاده، لذت قرب خداوند و پیوند با پیشوایان معصوم (علیه السلام) را یافته، بر آن بود تا شیرینی معنوی نزدیکی به پروردگار را به عنوان تحفه ای از شهرهای راز آلود عشق به مؤمنان هدیه کند و بدین وسیله آنها را به شاهراه نیکبختی جاودان رساند. و بی تردید آنچه می توانست وی را در این هدف پاک یاری دهد چیزی جز نگاشتن کتابهای ویژه دعا و ترغیب مردم به پیوند فزونتر با عالم غیب نبود.
مجموعه عوامل یاد شده سبب شد تا سید به تدوین کتابهای دعا روی آورد کتابهایی که بسیار مورد استقبال مردم مؤمن قرار گرفت و سالیان دراز به عنوان یکی از عمده ترین منابع تأمین نیازهای روحی شیعیان در کنار قرآن در مسجدها و خانه ها حضوری فعال داشت.