برای خواب بهتر

نویسنده : غلامرضا حیدری ابهری

مقدمه

بسم الله الرحمن الرحیم
والحمدلله رب العالمین و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین
اثری که از نظرتان خواهد گذشت کتابی است پیرامون آداب و راههای رسیدن به خواب بهتر و مؤثر که با بهره مندی از معارف نورانی اهل بیت (علیهم السلام) تألیف گشته است. در نخستین فصل کتاب به طور مشروح توضیح داده شده که با وجود این همه موضوع مهم و ضروری برای تحقیق و تألیف، چرا نویسنده درباره آداب خواب به تألیف پرداخته است . حال در این مقدمه کوتاه، به دیگر نکاتی که توجه به آن برای خوانندگان گرامی ضروری است، اشاره می کنیم:
1. این کتاب گذشته از آن که خود یک اثر مستقل در موضوع آداب خواب به شمار می آید، جزئی از مجموعه بزرگتری است که به منظور خرافه زدایی از موضوع خواب و مسایل مربوط به آن، در حال تألیف و تدوین می باشد. امید که آن مجموعه نیز به زودی منتشر شود و در اختیار علاقه مندان قرار گیرد.
2. پیش از این نویسندگان مسلمان در زمینه آداب اسلامی خواب به تحقیق و تألیف همت گماشته اند که از جمله می توان به مرحوم محدث نوری - مؤلف کتاب ارزشمند دارالسلام - و دکتر شهید سید رضا پاک نژاد - نویسنده کتاب اولین دانشگاه اشاره کرد. گذشته از نویسندگانی که به طور مستقل کتابی درباره خواب و آداب آن نوشته اند، محدثان قرن های مختلف نیز در فصل مربوط به احادیث خواب، این موضوع را مورد بحث و بررسی قرار داده اند. در حالی که پرداختن به موضوع در بسیاری از فرهنگ ها امری نو به حساب می آید، در جهان اسلام سابقه ای بس طولانی برخوردار است.
3. در کتاب حاضر، علاوه بر احادیث نورانی اهل بیت (علیهم السلام) برخی نتایج علمی و تجربه های بشری نیز بیان شده تا خوانندگان گرامی به درک بهتری از سخنان معصومین (علیهم السلام) دست یابند.
4. همراه نقل مطالب نویسندگان غربی، از نقد مطالب سست و نادرست آنان غفلت نکرده ایم. بی شک همه باید از یافته های علمی دیگر جوامع بهره ببریم، اما نباید با تسلیم محض در برابر اندیشه های وارداتی، به مسخ فرهنگ خودی بپردازیم.
5. به عقیده نویسنده می باید بین چاپ حدیث و نشر حدیث تفاوت قایل شد. چاپ حدیث لزوماً به انتقال عمیق و اثرگذار مفاهیم دینی به مردم نمی انجامد؛ زیرا گاه در چنین وضعیتی، نیازها ظرفیت ها و سلایق مخاطبان نادیده گرفته می شود. اما در نشر حدیث، تدوین و تألیف یک کتاب، کاملاً مطابق با نیازها و ظرفیت ها و علاقه های فکری و فرهنگی و حتی هنری مخاطبان صورت می پذیرد. مردم ایران نشان داده اند همچنان از آثار مذهبی متکی به دانش و هنر و شناخت و بصیرت استقبال می کنند. این خطای ما مؤلفان و ناشران مذهبی است که گمان می کنیم وقتی متنی در زیر دستگاه چاپ تکثیر شد - هر چند که از نظر محتوا یا قالب و یا هر دو نازل باشد - باید مورد توجه مردم قرار گیرد.
6. جامعه برای رفع نیازهای فکری و فرهنگی و تربیتی خود منتظر نمی مانند که استخاره فلان عزیز مذهبی یا اما و اگرهای فلان روشنفکر فرهیخته به نتیجه برسد. تا مؤلفان و ناشران، محصولات در خور و متناسب با فرهنگ بومی کشور را عرضه نکنند، ترجمه فله ای و بی حساب و کتاب ادامه خواهد داشت. متأسفانه مشکلات مالی مؤلفان، آنان را از خلق آثار ممتاز متناسب با ذائقه مردم ایران باز می دارد و مؤسسات صاحب قدرت و امکانات نیز - به رغم همه خدماتی که ارائه کرده و می کنند - چنان در روابط بی خاصیت اداری گرفتار آمده اند که فرصت تصمیم گیری و قدرت حرکت برای اهداف بلند، از آنان سلب شده است. ظاهراً تنها راه چاره، فداکاری است. البته سرزمین دلاور پرور ایران، در میدان تلاش فرهنگی نیز سربازان غیوری پرورده و خواهد پرورد که همچون مجاهدان دوران دفاع مقدس، با از خود گذشتگی و شجاعت تمام، از فرهنگ دینی و ملی این سرزمین حراست کنند.
7. لازم است از برادر گرانقدر جناب آقای علی رضا سبحانی نسب - مسئول محترم نشر جمال - که به نشر این اثر اهتمام ورزیدند، صمیمانه تشکر کنم. در مدت تألیف این کتاب، از راهنمایی ها و مشاوره های ایشان بهره فراوان برده ام که از این جهت نیز جای سپاس و تشکر فراوان است.
و لله الحمد
سیزدهم رجب 1426
میلاد با سعادت امیرمومنان علی (علیه السلام)
غلامرضا حیدری ابهری

فصل نخست : چرا آداب خواب؟

وقتی سخن از آداب خواب به میان می آید، اولین پرسشی که در ذهن برخی خوانندگان نقش می بندد این است که اساساً چه نیازی به یادگیری آداب خواب داریم؟ سال هاست که بدون هیچ قاعده و قانونی سر بر بالش می نهیم و به خواب می رویم و هیچ مشکلی هم پیش نمی آید. مگر خوابیدن هم نیاز به آموزش دارد؟ همین که چراغ اتاق خواب را خاموش کنی و در بستر خود آرام بگیری و چشم هایت را بر هم بگذاری، کار تمام است. سخن درباره آموختن آداب خواب، مانند بحث از روش نفس کشیدن است.
طرح این پرسش در زمینه آداب خواب - که در رسانه ها کمتر مطرح شده - کاملاً طبیعی است. از این رو شایسته است که پیش از ورود در بحث آداب خواب، نخست به این پرسش مهم پاسخ دهیم و در آغاز این نوشتار، دلیل پرداختن به چنین بحثی را روشن سازیم. بنابراین طی چند نکته بیان می کنیم که چرا باید از آداب خواب سخن گفت.
دست کم هفت دلیل برای طرح این بحث وجود دارد که درباره هر یک توضیحی کوتاه داده می شود:
1. 25 سال عمر: تقریباً یک سوم زندگی ما را تشکیل می دهد. یعنی در روز هشت ساعت، در هفته 5/2 روز، در ماه 10 روز، در سال 4 ماه و در یک عمر 75 ساله 25 سال (معادل 9125 روز، یا 219000 ساعت) را در خواب به سر می بریم. چه اشکالی دارد که یک ده هزارم این زمان، یعنی حدود 20 ساعت را به یادگیری آداب خواب اختصاص دهیم و برای افزایش کیفیت 25 سال خواب خود، لااقل یکی دو کتاب را از نظر بگذرانیم.
2. خواب، بخشی از مسیر تکاملی انسان: بر اساس دیدگاه اسلام، زمان خواب نیز بخشی از مسیر تکاملی انسان به سوی خداست؛ بنابراین زمان مرده به حساب نمی آید. همان گونه که در فصل های آینده خواهید خواند، با رعایت آداب خواب می توانیم از زمان خواب نیز برای رشد و تعالی روح خود بهره ببریم و از این فرصت مهم نیز برای اندوختن ثواب و پاداش الهی استفاده کنیم.
در حدیثی از امیرمؤمنان علی (علیه السلام) آمده است که هنگام خواب، روح مؤمن بالا می رود و از برکات خداوند بهره مند می گردد. البته در همان حدیث، برای استفاده از این برکات شروطی ذکر شده که از آداب خواب به شمار می آیند. به یاری خدا پس از این نمونه های دیگری از این روایات را نیز تقدیمتان می کنیم تا روشن شود که مؤمن، برای سفر روحانی و معنوی خود به سوی خدا، هر روز 24 ساعت در اختیار دارد،نه فقط ساعات بیداری را.
3. پله پله رفت باید سوی بام: بسیاری از مردم خیلی دیر به خواب می روند و گاه باید ساعت ها در بستر خود غلت بزنند تا بخوابند. دشواری ورود در دنیای خواب، فشار روانی زیادی بر آنان وارد می سازد و همین فشارهای روحی، باعث دیرتر خوابیدن آنان می گردد. یکی از مهم ترین عوامل چنین مشکلی، ناآگاهی این افراد از قانون ((تدریجی بودن ورود در دنیای خواب)) است. همان گونه که پیر فلو شر(1) در صحفه 178 کتاب چگونه بهتر بخوابیم؟ نوشته است و البته شما نیز خود به تجربه آن را یافته اید: ((فرو رفتن در خواب مانند یک سقوط نیست، بلکه نوعی پایین آمدن از یک سراشیبی ملایم است. در خواب، شخص دقیقاً به همان شکل پایین می رود که گویی از پلکانی گام به گام و پله پله پایین می آید.
البته با توجه به دیدگاه اسلام در زمینه خواب - که آن را نوعی پرواز روح می داند، به جای مثال پیر فلو شر، می توان خواب را به پرواز یک هواپیما تشبیه کرد که یک باره اتفاق نمی افتد، بلکه مراحل گوناگونی را برای رسیدن به نقطه اوج می گذراند؛ موتور هواپیما روشن می شود، سیستم ایمنی هواپیما توسط خلبان کنترل می گردد، درهای هواپیما را می بندند، هواپیما از باند فرعی به باند اصلی می رود، هماهنگی های لازم با برج مراقبت صورت می پذیرد، هواپیما آهسته به حرکت در می آید، کم کم به سرعتش می افزاید، اندکی بعد بر جاذبه زمین غلبه می کند و بالا می رود و پس از چند دقیقه، چرخ هایش را نیز جمع می کند و اوج می گیرد.
خوابیدن نیز همین گونه است و برای اوج گرفتن در جهان خواب نیز باید مراحل مختلفی را گذراند و آداب آن را آموخت و به کار بست.
تقریباً از یک ساعت پیش از خواب، باید خود را برای آن آماده کنیم.
4. افزایش کیفیت خواب: حتماً شما هم فراوان شنیده اید که برخی از بی خوابی شب گذشته خود شکوه کرده و گفته اند: ((من شب گذشته دو سه ساعت بیشتر نخوابیده ام و الان خیلی خسته ام.)) اما کمتر کسی از نداشتن خواب عمیق گلایه می کند. با آنکه نداشتن خواب عمیق نیز - مانند کم خوابی - آثار سوئی بر روح و جسم ما بر جای می گذارد. برخی به خاطر داشتن خواب کوتاه با کیفیت، نیاز خود به خواب را به راحتی بر طرف می سازند ولی انسان های بسیاری به خاطر محرومیت از خواب عمیق: حتی از ساعت ها خواب طولانی نیز بهره چندانی نمی برند. رعایت آداب خواب، کیفیت خواب ما را بهتر می کند و خواب ما را عمیق تر می سازد. به برکت خواب عمیق نیز کمبود ساعات خواب جبران می شود.
5. نجات از بی خوابی و بدخوابی: بی خوابی و بدخوابی یکی از شایع ترین مشکلات یا بیماری های روزگار ما به شمار می آید. این مشکل گرچه در جوامع غربی بیش از سایر نقاط جهان وجود دارد، ولی با گسترش موج غربزدگی، بیماری بدخوابی و بی خوابی در مردم مشرق زمین هم روبه فزونی نهاده است. شگفت این که انسان روزگار ما در طول روز تلاش می کند، با استفاده از انواع محرک ها با خواب آلودگی مبارزه می کند، ولی شب هنگام، برای غلبه بر بی خوابی دست به دامن قرص خواب آور می شود. نتیجه این رفتارها، سستی انسان در طول روز و آشفتگی و عصبانیت در شب می گردد.(2)

اثرات بد خوابی

بدخوابی و بی خوابی اثرات بسیار ویرانگری بر روح و جسم ما به جای می گذارد که برخی از آن ها را بر اساس آن چه در کتاب چگونه بهتر بخوابیم؟ آمده، با هم مرور می کنیم: