انسان و عالم برزخ

نویسنده : محمد مظاهری

پیشگفتار

بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین و لعنه الله علی اعدائهم اجمعین الی یوم الدین.
چون بر اثر رفت و آمد بیشتر با مردم، در مراسم شهداء و اموات و شنیدن نوع سؤالاتی که در این مورد داشتند، به این احساس رسیدم: اکثر مردم نسبت به مسائلی از قبیل فائده خیرات و صدقات برای اموات، نتیجه خیرات و صدقات در عالم برزخ به آنها می رسد یا منحصر به روز قیامت است؟ اموات، خیرات دهندگان را می شناسند؟ و ده ها مسائل دیگر بی خبر هستند در حالی که دانستن این مسائل در سرنوشت اموات و عاملین، اثرات و نتایج بسزایی دارد، و چه بسا انسانی که از دنیا رفته و بحسب اعمال گذشته خود اهل جهنم است، یا انسان زنده ای که عاق والدین خود شده ولی بر اثر توجهی که به پدر و مادر از دنیا رفته خود دارد، اهل بهشت می شود و عاقبت بخیر می میرد. از اینرو بر آن شدم مطالبی هر چند کوتاه و خلاصه پیرامون چگونگی انسان در عالم برزخ جمع آوری و در اختیار علاقه مندان قرار دهم تا به خواست خداوند منان در ارتقاء فرهنگ اسلامی جامعه مؤثر باشد.
توجه علاقه مندان را در ارتباط با مطالب کتاب به نکات زیر معطوف می دارد:
1- مطالب کتاب انفکاکی که از هم داشته در دو بخش تهیه و موضوعات بخش اول در یازده فصل و بخش دوم در ده فصل تنظیم شده. برای آگاهی بیشتر به فهرست مندرجات مراجعه فرمائید.
2- چون کتاب حاضر در مورد مسائل مربوط به عالم برزخ است و عالم برزخ همانند عالم قیامت از عوالم غیب است، از اینرو هیچ یک از افراد بشر نمی تواند با علم عادی در مورد وضعیت و کیفیت این دو عالم اظهار نظر کند و بگوید: عالم برزخ یا قیامت فلان طور است و فلان طور نیست، مگر پیامبران و ائمه معصومین علیهم السلام که با منبع وحی مرتبط هستند و اخبار عالم غیب را برای بشر به ارمغان آورده اند. پس به همین دلیل منابع اطلاعاتی ما در این کتاب روایاتی است که از رسول خدا(ص) و ائمه طاهرین (ع) رسیده و در کتب حدیث مدون گردیده است.
3- برای عینیت بخشیدن به بسیاری از احادیث مورد بحث به نقل رؤیاهای صادقی که با بحث، مناسبت دارد پرداخته ایم و خواسته ایم با این کار احادیث وارده را با واقعیتهای خارجی تطبیق کرده باشیم تا خوانندگان، مطالب کتاب را بصورت تئوری نپندارند و با دید تعبد از کنار آن نگذرند.
4- بسیاری را عقیده بر این است که: رؤیا صرفاً خیالات باطلی است که در شب روح را به خود مشغول می کند، حقیقت ندارد و در زندگی اثر و بهره ای نیز نخواهد داشت. غافل از اینکه رؤیا به حسب روایات رسیده از طریق اهل بیت عصمت (ع) بر سه قسم است. و یک قسم از آن که رؤیای صادق (درست و صحیح) است حقیقت دارد و می تواند دور نمای زندگی بشر واقع شود. بنابراین به خاطر اینکه برداشت نشود مؤلف خواسته یک سری مسائل مهم اعتقادی را با نقل چند رؤیای بی اساس ثابت نماید، به عنوان مقدمه بحث، مطالبی پیرامون واقعیت رؤیا، علت پیدایش رؤیا، انواع رؤیا، رؤیاهای صادق و شرائط آن، شرائط تعبیر کنندگان رؤیا تقدیم خوانندگان می گردد.

رویا یک واقعیت است

ممکن است خیال شود آن چه انسان در عالم خواب مشاهد می کند بدون استثناء قابل خدشه بوده و منشأ همه آنها خیالات باطل روزانه است که در شب روح انسان را به خود مشغول می دارد، در صورتی که به عقیده حکما: خواب اتصال روح انسان بعالم غیب ما فوق الطبیعه و کشف مغیبات است(1)
و در اینکه بسیاری از رؤیاها یک حقیقت و واقعیت انکارناپذیر است و در بسیاری موارد رؤیا کاشف اموری نسبت به آینده است، هیچ شک و تردیدی وجود ندارد.
مرحوم کلینی در کتاب کافی به نقل از حضرت رضا (ع) آورده است:
... عن الرضا علیه السلام قال: ان رسول الله (ص) کان اذا اصبح قال لاصحابه: هل من مبشرات؛ یعنی به الرؤیا. (2)
سیره دائمی و مستمر حضرت خاتم الانبیاء (ص) این چنین بود که هر روز صبح به اصحاب خود می فرمودند: آیا بشارت خوبی هست؟ و مقصودشان از این کلام این بوده که آیا کسی خواب خوبی دیده است؟.
و در همان کتاب به نقل از حضرت امام باقر علیه السلام آورده است:
... عن ابی جعفر علیه السلام قال: قال رجل لرسول الله (ص) فی قول الله عز و جل: لهم البشری فی الحیاه الدنیا قال هی الرؤیا الحسنه یری المؤمن فیبشربها فی دنیاه(3)
مردی از رسول خدا(ص) در مورد آیه شریفه لهم البشری فی الحیاة الدنیا سؤال کرد که مقصود از بشارت در دنیا چیست؟
رسول خدا (ص) در جواب فرمودند: مقصود رؤیاهای صادقی است که مؤمن می بیند و تعبیر نیک آنها بشارتی است برای آنها.
از دو حدیث فوق استفاده شد که رؤیاهای صادق در حدیث اول صریحا به عنوان مبشرات؛ یعنی خوابهای خوبی که حامل بشارت برای مؤمن است معرفی شده و در حدیث دوم، رسول خدا (ص) بشارت در سوره یونس را به رؤیاهای صادق مؤمن تفسیر فرموده که حقایقی را نسبت به آینده به مؤمن می فهماند و این هر دو، دلیل بر این است که یک قسم از رؤیا حقیقت دارد و یک واقعیت است، نه اینکه تصور شود همه انواع رؤیاها بجز خیالات باطل چیز دیگری نیستند.

علت پیدایش رؤیا

شاید اکثریت قریب به اتفاق مردم جهان که با پدیده خواب دیدن (رؤیا) آشنایی دارند خیال کنند رؤیا چیزی است که جزء خلقت و سرشت بشر بوده و همزمان با خلقت حضرت آدم ابی البشر (ع) خواب دیدن (رؤیا) نیز خلق شده و انسانهای اولیه هم حقایق و واقعیاتی را در خواب می دیده اند، در صورتی که از کلمات و سخنان ائمه معصومین سلام الله علیهم خلاف این تصور استفاده می شود. در این مورد به یک حدیث از کتاب تفسیر نورالثقلین بسنده می شود:
فی روضه الکافی عن بعض اصحابنا، عن علی بن العباس، عن الحسن بن عبدالرحمان عن ابی الحسن (ع) قال: ان الا حلام لم تکن فیما مضی من اول الخلق، و انما حدثت، فقلت: و ما العله فی ذلک؟ فقال (ع): ان الله عز ذکره بعث رسولا الی اهل زمانه فدعاهم الی عباده الله و طاعته، فقالوا: ان فعلنا ذلک، فما لنا؟ فوالله ما انت باکثرنا مالا و لا باعزنا عشیره، فقال: ان اطعتمونی ادخلکم الله الجنه، و ان عصیتم ادخلکم الله النار فقالوا: و ما الجنه و النار؟ فوصف لهم ذلک، فقالوا: متی نصیر الی ذلک؟ فقال: اذا متم، فقالوا: لقد رأینا امواتنا صاروا عظاما ورفاتا، فازدادوا له تکذیباً و به استخفافا، فاحدث الله عزوجل فیهم الاحلام، فاتوه فاخبروه بما رأوا و ما انکروا من ذلک، فقال (ع): ان الله عزوجل اراد ان یحتج علیکم بهذا، هکذا تکون ارواحکم اذا متم، و ان بلیت ابدانکم، تصیر الارواح الی عقاب حتی تبعث الابدان. (4)
تفسیر نورالثقلین از جلد هشتم کافی بنقل از حضرت موسی بن جعفر (ع) می گوید درابتداء خلقت انسان دیدن در خواب (رؤیا) وجود نداشته ولی بعداً بوجود آمده است {روای حدیث می گوید: به حضرت } گفتم: چه علتی داشت؟ حضرت فرمود: خداوند تبارک و تعالی پیامبری برای هدایت مردم آن زمان فرستاد، او نیز مردم زمان خود را به عبادت و اطاعت از خداوند فرا خواند، گفتند: اگر عبادت کنیم چه بهره ای خواهیم برد؟ پیامبر گفت: اگر اطاعت کنید شما را داخل بهشت می کند و اگر نافرمانی کنید شما را به جهنم می برد. پرسیدند: بهشت و جهنم چیست؟ برای آنها توضیح داد. گفتند: چه وقت است؟ گفت: پس از مرگ. گفتند: بسیار دیده ایم که پس از مرگ استخوانهای مردگان پوسیده و بدن های آنها از میان می رود و خلاصه هر چه بیشتر برای آنها توضیح می داد و آنها را موعظه می کرد، بیشتر آن حضرت را انکار می کردند تا اینکه خداوند دیدن در خواب (رؤیا) را بر آنها ایجاد فرمود و از این پس هر وقت به خواب می رفتند مناظری را در خواب مشاهده می کردند. پیش پیامبر آمدند و آنچه را در خواب دیده بودند تعبیر آنرا از او پرسیدند، پیامبر تعبیر خواب آنها را بیان کرد و سپس فرمود: همین طوری که هنگام خواب روح از بدن شما خارج می شود و به جاهای مختلفی می رود و انواع غذاها را می خورد و... وقت مردن، روح انسان بطور کلی از بدن خارج شده و همچنان باقی است و از نعمت های خدا بهره مند می شود تا وقتی قیامت برپا شود، این بدنها را دوباره زنده می کند و به بهشت و یا جهنم می برد و فرمود: خداوند خواسته است با این رؤیاها حجت را بر شما تمام کند و بشما بفهماند: گر چه بدن های شما می پوسد ولی روح زنده و سالم است و در انتظار قیامت بسر می برد.
در ارتباط با حدیث فوق توجه به مطالب زیر خالی از لطف نیست:
1- گر چه در سند حدیث شخص علی بن العباس الجرازینی الرازی وجود دارد و متخصصین علم رجال او را اهل غلو تشخیص داده و اخبار وی را به همین جهت ضعیف دانسته اند، ولی از این بابت که غالی بودن او دخالتی در این حدیث از جهت موضوع ندارد و از طرفی با کذاب بودن قابل مقایسه نیست، بنابراین حدیث مذکور از جهت سند مورد قبول است.
2- ممکن است استبعاد شود که چگونه ممکن است رؤیا همزمان با خلقت انسان خلق نشده باشد زیرا طبیعی است که وقتی هنگام خواب روح از بدن خارج شود مشاهداتی دارد و انسان، ناگزیر خواب می بیند؟
پاسخ این استبعاد این است که: به کرات خوابیده ایم و روح از بدنمان خارج شده و خوابی هم ندیده ایم مگر اندک زمانی که در خواب دیده ایم فلان کار را انجام داده و یا فلان شخص را ملاقات نموده ایم.
3- حدیث فوق بیان گر این حقیقت است که خداوند متعال بندگان خود را از راه رؤیا متنبه نموده و از این راه هدایتشان فرمود.
آنها از این راه فهمیدند گر چه بدن انسان پس از خارج شدن روح می پوسد و نابود می شود ولی روح که میوه این بدن و تکامل یافته در این بدن است، پس از خارج شدن از بدن در عالم دیگر ظاهر شده و به زندگی خود ادامه می دهد.