چهره های درخشان سامرّاء حضرت امام هادی و امام عسکری علیهماالسلام

نویسنده : حاج شیخ علی ربانی خلخالی

فصل دوم : آستانه سید محمد علیه السلام

ابی جعفر محمد فرزند حضرت امام هادی علیه السلام در سال 228 قمری به دنیا آمد. وی در یکی از مسافرت های خویش بین سامرّا و بغداد در سال 252 قمری وفات یافت.
وی از برادر خود حضرت امام حسن عسکری علیه السلام بزرگتر بوده، مقام امامت با ایشان بود که پس از حصول بداء یک و یا دو سال - به اختلاف روایات - قبل از پدر خود فوت نمود.
مدفن آن بزرگوار به آستانه سید محمد علیه السلام معروف می باشد و در هشت فرسخی شرق شهر سامرّا و نزدیک شهر بلد، از نواحی دو جبل در پنج کیلومتری غرب شط دجله بین راه بغداد سامرّا واقع است.
امروزه یکی از عظیم ترین زیارت گاهای شیعیان است و اعراب عراق عقیده خاصی به این آستانه دارند.
عمارت اول:
این آستانه مبارکه چون در مسیر اصلی راه سامرّا نبوده و با راه اصلی فاصله داشته بر اثر ناامن بودن آن منطقه تا عصر صفویه متروک مانده بود از این رو به طور دقیق از تاریخ بنای آن اطلاعی در دست نیست، جز این که در تعمیرات اساسی که در سال های 1379 - 1384 هجری قمری در این آستانه انجام گشت.
از قرائن و پی هایی که مشاهده شد، بعضی از اهل اطلاع اظهار می دارند که عمارت اول این آستانه متعلق به قرن چهارم است که توسط عضدالدوله دیلمی انجام گرفته است.
عمارت دوم:
عمارت دوم در قرن دهم هجری توسط شاه اسماعیل صفوی پس از فتح بغداد انجام گشت که در آن هنگام قسمتی هم جهت سکونت زائرین این آستانه بنا شد.
از این قرن به بعد آستانه سید محمد علیه السلام رفته رفته روی به عمران و آبادی نهاد و تمامی زائرینی که قصد زیارت سامرّا را داشتند از این آستانه زیارت کرده و در آنجا توقف می نمودند.
عمارت سوم:
عمارت سوم در سال 1198 قمری توسط ملامحمد رفیع فرزند محمد شفیع خراسانی تبریزی، به هزینه احمدخان دنبلی انجام گشت. سید حسن امین در دائرة المعارف الاسلامیة الشیعیة به نقل از کتاب تحفة العالم میرزا عبداللطیف تستری آن را عمارت اول ثبت کرده است.(237)
عمارت چهارم:
این عمارت در سال 1208 قمری توسط شیخ زین العابدین کاظمی آل سلماسی انجام گرفت و گنبدی از گچ و آجر بر روی قبر شریف بنا شد و همچنین کاروان سرای بزرگی در قسمت شرقی آستانه برای سکونت زائرین ایجاد گردید که قسمتی از هزینه آن را احمدخان دنبلی تقبل کرد.
این عمارت را شیخ ذبیح الله محلاتی در کتاب خود تاریخ سامرّا به عنوان عمارت اول ثبت کرده و سید حسن امین به نقل از مآثرالکبراء شیخ ذبیح الله محلاتی در دائرةالمعارف الاسلامیة الشیعیة عمارت سوم آستانه سیّد محمد علیه السلام ثبت نموده است.
عمارت پنجم:
عمارت پنجم در سال 1244 هجری قسمت توسط ملامحمد صالح برغانی فزوینی حائری و با نظارت سردار حسن خان و حسین خان قزوینی حائری و با نظارت سردار حسن خان و حسین خان قزوینی انجام گشت که تمامی عمارت سابق را خراب نمودند و آستانه مجللی با گنبد بزرگ کاشی کاری بنا کردند، که شروع آن در سال 1244 هجری قمری و پایان عمارت در سال 1250 هجری قمری بود.
تاریخ مذکور بر روی سنگ مرمر به خط ثلث در دو طرف ایوان آستانه نصب است. سید حسن امین بر آن است که در سال 1250 هجری قمری سردار حسین خان آن را تعمیر نموده و این عمارت در سال 1310 قمری توسط میرزا حسین نوری تعمیر گشت و قسمت هایی از کاشی کاری گنبد که ریخته بود، مرمت شد و تاریخ آن در پیشانی گنبد ثبت شده و هشت حجره در جنوب صحن شریف جهت سکونت زائرین احداث گردیده بود.
پس از هجرت میرزای شیرازی رحمة الله به سامرّا، در یکی از مسافرت های میرزا که همراه شاگردانش پیاده از سامرّا به آستانه سیدمحمد مشرف گشتند، تعمیراتی انجام داده و چند حجره به حجرات صحن افزودند. سپس میرزا محمد تهرانی عسکری صحن شریف را توسعه داد و حجراتی بدان اضافه نمود.
آستانه سید محمد علیه السلام در عصر مرجعیت حاج آقا حسین قمی رحمةالله
در عصر مرجعیت حاج آقا حسین قمی رحمةالله جمعی از مردم ایران اموال زیادی جهت تعمیرات آستانه سید محمد ارسال داشتند و به خصوص بین سال های 1308 تا 1384 هجری قمری این آستانه به شکل باشکوهی تکامل یافت.
عمارت جدید دارای صحن مربع شکل به ضلع 150 متر است و در وسط صحن شریف حرم مطهر واقع است که گنبد کاشی کاری آن نظر هر بیننده را به خود جلب می دارد.
محیط گنبد حدود 50 متر و ارتفاع آن 40 متر است و در کنار آن مناره ای به ارتفاع 40 متر در سال 1379 قمری برافراشته اند. در مقابل حرم یک ایوان مسقف با ستون های باشکوه خودنمایی می کند.
حرم مطهر با کاشی کاری و آیینه کاری هنرمندان ایرانی مزیّن شده و آیتی از هنر اسلامی را منعکس می کند. قبر مطهر در وسط حرم واقع است و بر روی آن صندوق نفیس و ضریح نقره نصب است.(238)

فصل سوم : چهره های درخشان دیگر

چهره های درخشان زیادی از سادات علوی و دانشمندان و دانشوران بسیاری از علمای اسلام در سرزمین سامرّا عمری را سپری کرده یا در حول و حوش تربت عسکریین علیهماالسلام دفن گشته اند که ما تنها فهرستی از آنها را در این بخش تقدیم می کنیم:
1 - محمد بن حسین، از نوادگان امام حسن علیه السلام.
2 - محمد بن صالح از سادات حسنی و از شاعران شهید شیعه.
3 - عبیدالله بن عبدالله، از سادات حسنی که روزگاری نیز در کوفه امیر بوده است.
4 - ابوالفضل محمد بن جعفر فرزند حسن مثنّی پسر امام حسن مجتبی علیه السلام که در زندان عباسیان شهید شد.
5 - موسی بن محمد، فرزند سلیمان بن داوود پسر حسن المثنّی بن الامام الحسن علیه السلام.
6 - محمد بن قاسم، از نوادگان امام سجاد علیه السلام.
7 - قاسم بن عبدالله، فرزند حسین بن علی زین العابدین علیه السلام.
8 - علی المکفّل از نوادگان زید شهید فرزند امام سجاد علیه السلام.
9 - علی بن ابراهیم بن علی بن عبیدالله فرزند حسین اصغر پسر امام سیدالساجدین علیه السلام که در جلو خانه جعفر فرزند معتمد خلیفه عباسی، او را کشتند و قاتلش شناخته نشد.
10 - زید بن موسی معروف به زیدالنّار، فرزند امام موسی کاظم علیه السلام.
11- عبدالله بن حسین، از نوادگان جعفر طیّار علیه السلام.(239)
12 - ابومحمد حسن فحّام سامرّائی، فرزند محمد بن یحیی، کسی که شیخ طوسی در امالی خویش مجلس دهم و بخشی از مجلس یازدهم را از او کفایت می کند.(240)
13 - عثمان بن سعید عمری که عسکری نیز خوانده می شود، بزرگمردی که اولین نائب خاص از نواب اربعه مولا ولی عصر روحی فداه می باشد.
14 - ابوالحسن علی بن محمد سمری یا سامرّائی، آخرین نائب خاص از نائبان چهارگانه حضرت بقیّةالله عجل الله تعالی فرجه.
15 - عبدالرحمان بن احمد بن جبرویه، معروف به ابومحمد عسکری، از متکلمان شیعه که خوشنویس (حسن التصنیف) و زبان آور (جیدالکلام) بود، از جمله کتابهایش: کتاب الکامل در امانت و کتاب حسن است.
16 - ابوزکریّا یحیی بن عبدالحمید حمّانی، خطیب بغدادی پس از آن که او را با اوصافی چون: صدوق، ثقه می ستاید می گوید که از او نقل شده که گفت: مات معاویه علی غیر ملة الاسلام؛ معاویه در حالی از دنیا رفت که مسلمان نبود.
سپس می نویسد: حمّانی در سال 228 ق در ماه رمضان، در سامرّا وفات یافت و او نخستین کس از محدثان متقدم بود که در سامرّا درگذشت.(241)
هنگامی که متوکّل عباسی از امام هادی علیه السلام می پرسد: شاعرترین شاعران کیست؟
امام علیه السلام می فرماید: حمّانی، چنان که می گوید:
لقد فاخرتنا من قریش عصابة - بمطّ خدود و امتداد الاصابع
فلما تنازعنا المقال قضی لنا - علیهم بما یهوی نداء الصوامع
فاءنّ رسول الله احمد جدّنا - و نحن بنوه کالنجوم الطوالع
گروهی از قریش با ریش دراز و انگشتری بزرگ با ما مفاخره می کنند و فخر می فروشند.
و هنگامی که با ما نزاع می کنند و سخن را به درازا می کشند، صدای اذان است که از مأذنه های مسجدها بلند می شود و به بحث خاتمه می دهد.
چرا که رسول خدا حضرت احمد صلی الله علیه و آله جد ماست و ما پسر آن حضرتیم که چون ستارگان می درخشیم و نور می دهیم.
متوکّل گفت: منظور از نداء الصوامع چیست؟
امام فرمود: اشهد ان لا اله الا الله و أشهد أنّ محمداً رسول الله، جدّ من، نه جد تو....(242)
17 - ابراهیم بن عباس صولی کاتب (176 - 243 ق) از شاعران بزرگ شیعی و از ستایشگران آل عدالت علیهم السلام، شاعر امام رضا علیه السلام که حضرت به او بیش از دعبل خزاعی التفات می فرمود و ابراهیم را بر او مقدم می داشت و دعبل خزاعی نیز می گفت: اگر ابراهیم به شعر روی آورد، ما را جا خواهد گذاشت، دیگر برای ما جایی در عرصه شاعری نخواهد ماند.
این بزرگ مرد را با الفاضی چون: اعجوبه عصر خویش، بهترین نویسنده عباسی و... ستوده اند.
علامه شوشتری پس از آن می گوید: صول مردی بود از نژاد ترک که ابراهیم صولی به او نسبت می برد، می نویسد:
ابراهیم صولی نویسنده ای حاذق و بلیغ و فصیح و مبتکر بود مرقدش را نیز در حول و حوش آستان قدس عسکریین علیهم السلام نوشته اند.(243)
18 - علی بن محمد بن احمد مصری، در سال 257 ق در سامرّا متولد گشته و در سال 338 ق از دنیا رفته است، وی را پارسا، زاهد، فقیه، عارف به حدیث خوانده اند و بیش از بیست کتاب و رساله اش را نام برده اند.
19 - علی بن جعفر مدنی، از اهل علم و راویان و حافظان حدیث در سامرّا، پس از 72 سال عمر، در سال 234 درگذشته است.
20 - جعفر بن علی الهادی علیه السلام معروف به جعفر کذاب و نواب.(244)
21 - سید احمد، پسر امام هادی علیه السلام.
22 - زید بن علی، پسر امام هادی علیه السلام.
23 - عبدالله بن علی، پسر امام هادی علیه السلام.
24 - سید علی، پسر امام هادی علیه السلام.
25 - موسی بن علی، پسر امام هادی علیه السلام.
26 - علیّه دختر امام هادی علیه السلام.
27 - ابوالعباس احمد نجاشی، نویسنده کتاب معروف رجال نجاشی که به اعتقاد بعضی بهترین و معتبرترین کتاب در علم رجال است. این بزرگ رجالی شیعه - که رحمت خدا بر او باد - در سال 372 متولد و در سال 450 در مطیرآباد متوفّی گشته است، مطیرآباد یا مطیره روستایی است در نواحی سامرّا.
28 - افشین از سرسپردگان و سپاهیان بنی عباس که به دست آنها نیز زندانی شد تا دارش زدند و جسدش را سوزانیدند.
29 - بابک خرّم دین.
30 - بغاء ترکی (درگذشته 248) از سرکردگان سپاه بنی عباس که با آل علی علیه السلام میانه خوبی داشت و به فقرای سادات احسان بسیار می کرد.
31 - مازیار، فرمانروای طبرستان، که پس از زندانی شدن و شکنجه در سامرّا جان باخت.(245)
32 - حافظ حسن فرزند عرفة بن یزید، ابوعلی عبدی بغدادی، (م 357) وی که از علمای عامّه و از راویان حدیث غدیر است پیش علمای سنی موثّق و مورد اعتماد است، او پس از 110 سال عمر، در سامرّا درگذشته است.(246)
شاهد عینی
در تأیید این موضوع جا دارد سندی را بیاوریم که یکی از فضلا بالعیان موفق به مشاهده قبور ستارگان دیگر شده است.
حضرت حجة الاسلام و المسلمین سید جعفر حسینی شاهرودی طی نامه ای این گونه نگاشته اند:
حضور محترم دانشمند ارجمند جناب حجة الاسلام و المسلمین آقای ربّانی خلخالی
احتراماً به عرض می رساند در راستای توفیقات الهی حضرت عالی نسبت به تألیف کتاب گران بهایی در خصوص امامین عسکریین علیهماالسلام در سامرّا به عرض می رساند که در زمان مرجعیت مرحوم آیت الله العظمی شاهرودی از آنجایی که دولت وقت در رسیدگی و توجه به بقاع متبرکه امامان معصوم علیهم السلام مخصوصاً مدفون در شهر سامرّا ستم می کردند، لذا در آن زمان مرحوم والد این جانب آیت الله حاج سید علی شاهرودی بر اماکنی که زیاد توجه نمی شد، عنایت خاصی را مبذول می داشتند.
از آن جمله به دستور مرحوم آیت الله العظمی حاج سید محمود شاهرودی و تحت اشراف و توجه فرزند برومندشان مرحوم آیت الله حاج سید علی شاهرودی به کمک جمعی از شیعیان و بازاری های بازار آن روز بغداد کمک های فراوانی جهت تعمیرات روشنایی و غبارروبی آن بقاع متبرکه انجام می شد که سالانه یک بار توسط این جانب حاج سیدجعفر شاهرودی و تعدادی از طلاب و فضلای حوزه نجف و بعضی از برادرانم(247) به دستور مرحوم والد به سامرّا رفته و در بعضی وقت ها کلیدهای حرم زیرزمین غیبت را شبانه روز در اختیار ما قرار می دادند تا این که به وضع روشنایی آنجا و همچنین غبارروبی و بعضی وقت ها تعمیراتی جزئی انجام بدهیم و امیدواریم ان شاء الله ذخیره آخرت قرار بگیرد.
در راستای تعظیم از شعائر مذهبی و توفیقات ربّانی این جانب را بر آن داشت که در جوار آستان قدس علوی امیرالمؤمنین علیه السلام و اشتغال به دروس حوزوی در نجف اشرف بعضی از ایام تعطیل حوزه علمیه نجف اشرف را مشرف به شهر مقدس سامرّا بشوم و سر به آستان مقدس امامان غریب امام هادی و امام حسن عسکری علیهماالسلام بگذارم و در سال های طولانی عتبه بوسی باشم و نواقص موجود در حرم مقدس به امر آیت الله العظمی آقای سید محمود رحمة الله ترمیم به همراه جمعی دیگر از فضلا و علما اصلاح نماییم.
در این رابطه اطلاع یافتم که در سرداب مطهر زیر ضریح عسکریین علیهماالسلام حدود 22 صورت قبر از خاندان امام هادی علیه السلام وجود دارد. بنا شده بود که سرداب عمیق و تعمیر گردد، ولی متعصبینی از اهل تسنن به بغداد تلگراف زدند که شیعه ها می خواهند قبر جعفر را باز کنند و جسمش را بیرون از حرم ببرند، بر این اساس از بغداد مأمور آمد و راه های منتهی به سرداب را بستند.
مردم سامرّا عموماً اهل تسنن می باشند. یکی از مراجع بزرگ شیعه حفظه الله می فرمودند: اهل سامرّا اکثراً از اولاد امام هادی علیه السلام می باشند، چون جعفر کثیرالاولاد بوده و بیش از صد نفر فرزند داشته است.
سه ستاره دیگر
در میان خلفای عباسی، متوکّل بیش از همه به خاندان رسالت علیهم السلام و شیعیان سخت می گرفت، چنان که 17 بار به دستور او آستان قدس حسینی را در کربلا خراب کردند.(248) و فدک را که در زمان مأمون دوباره به فرزندان فاطمه علیه السلام برگردانده شده بود به زور از آنها گرفت، وی نه تنها خود، زندانها و سیاه چال های سامرّا و اطراف را پر از سادات علوی و شیعیان کرد، بلکه هر یک از دشمنان آل علی را حاکم شهرهای شیعه نشین ساخت تا در آن شهرها کسی جرأت ارتباط با آل عدالت را نداشته باشد.
ابوالفرج اصفهانی می نویسد:
و دیگر از کارهای متوکّل آن بود که عمر بن فرج را بر مکه و مدینه حاکم ساخت و او از فرزندان ابوطالب جلوگیری می کرد تا با مردم تماس نگیرند و مانع از این می شد که مردم نیز به آنها کمک و احسانی کنند و اگر می شنید کسی به آنها کمکی کرده است هر اندازه هم آن کمک اندک بود آن شخص را تحت شکنجه و آزار قرار می داد و جریمه سنگینی برایش تعیین می کرد، همین سبب شد که کار تنگدستی زن های علویه مدینه به جایی رسید که چند تن از آنها یک پیراهن بیشتر نداشتند و ناچار بودند هنگام نماز آن پیراهن را روی نوبتی بپوشند و نماز بخوانند....(249)
وی پس از آن، برای پنج بزرگمرد از آل علی فصلی از کتابش مقاتل الطالبیین را باز کرده و به تفصیل به ذکر قیام و شهادتشان می پردازد و از آنجایی که این دلیرمردان بیشتر در زندان های شهر سامرّا به شهادت رسیده اند، ما نیز به طور خیلی خلاصه از ایشان نام می بریم:
1 - محمد بن صالح بن عبدالله که با پنج واسطه نسبت به امام حسن مجتبی علیه السلام می رساند، او یکی از دلیرمردان علوی و از شاعران شیعی بود، پس از آن یارانی دورش گرد آمدند خروج کرد ولی با دسیسه مزدوران متوکّل دستگیر و روانه زندان شد، بعد از سه سال و اندی که در زندان بود، در سامرّا از دنیا رفت.(250)
2 - محمد بن جعفر، از نوادگان امام سجاد علیه السلام که در ری خروج کرد و پس از دستگیری در نیشابور زندانی شد و در زندان بود، تا این که وفات یافت.
3 - قاسم بن عبدالله بن حسین بن علی؛ امام سجاد علیهماالسلام ایشان را عمر بن فرج والی مدینه دستگیر کرده و به سامرّا فرستاد، پس از مدتی که در آنجا زیر نظر مأمورین حکومتی بود مریض شد، خلیفه به بهانه عیادت او، پزشکی را به پیش قاسم بن عبدالله فرستاد و آن پزشک با طرز مرموزی او را مسموم کرد، چنان که پس از چند روز شهید شد.
4 - احمد بن عیسی بن زید، فرزند امام زین العابدین علیه السلام، مردی دانشمند و شجاع و فاضل و راوی بود که پدرانش یکی پس از دیگری قیام کرده و هر یک عاشورایی به پا کرده بودند، او نیز پس از عمری زندانی شدن و شکنجه دیدن و سال ها دربه دری و مخفیانه زیستن، بالاخره در زمان متوکّل وفات یافت.
5 - عبدالله به موسی که با سه واسطه نسب شریفش به امام حسن مجتبی علیه السلام می رسد، این بزرگوار در زمان مأمون متواری گشت و تا عصر متوکّل نیز پنهانی زندگی می کرد و مأموران خلافت شب و روز در تعقیبش بودند.
پس از شهادت امام رضا علیه السلام مأمون نامه ای به عبدالله نوشت و از او خواست که خود را آشکار سازد و گفت که در نظر دارم تو را به جای امام رضا علیه السلام ولی عهد خویش کنم، اما عبدالله در نامه ای که به مأمون نوشت، تمام رشته های او را پنبه کرد.(251)

فصل چهارم : آستانه سامرّا در عصر حاضر

پیشتر یادآور شدیم که شهر سامرّا در یکصد و بیست کیلومتری شمال بغداد و در شرق نهر دجله واقع است و اساس آن را خلیفه عباسی، المعتصم بالله در سال 221 ق نهاد.
در قلب این شهر آستانه عظیم عسکریین علیهماالسلام واقع است. این آستانه یکی از مهم ترین زیارت گاه های شیعیان اثنی عشریه جهان محسوب می گردد.
حرم آستانه سامرّا که در وسط صحن شریف در قرون گذشته تغییراتی یافته که در آن از آثار صفویه و قاجاریه تا دوران معاصر به هم آمیخته گشته است.
قبر مقدس در وسط حرم آستانه واقع است. بر روی مزار مطهر صندوق نفیس خاتم کاری نصب شده که ساخته دست هنرمندان ایرانی است.
ضریح نقره ای و طلایی صندوق را در بر دارد که در سال 1380 هجری قمری به دست هنرمندان اصفهانی در اصفهان ساخته شده است.
حرم مطهر دارای گنبد طلائی عظیمی است که از بزرگترین گنبدهای جهان محسوب می گردد، هم چنین دارای رواق های متقارن و متحدالشکلی است و تمامی سقف و دیوارهای حرم و رواق ها در ربع قرن اخیر به دست هنرمندان ایرانی و با هزینه حاج علی نقی کاشانی آیینه کاری شده است.
در مقابل در جنوبی حرم مطهر ایوان مستطیل شکل سرتاسری واقع است که دیوارهای آن کاشی کاری شده و دو طرف شرق و غرب ایوان کفش کن، جهت ورود به ایوان و بعد به حرم مطهر قرار دارد.
هم چنین در منتهی الیه غرب و شرق ایوان دو گلدسته بنا شده که در سال 1387 هجری قمری توسط حاج علی اصفهانی کهربائی طلاپوشی شده است.
در ضلع شمال غربی صحن شریف سرداب غیبت واقع است که دارای گنبد کاشی کاری می باشد.
آستانه غیبت - یا سرداب غیبت - تا سال 1202ه.ق داخل خانه ای قدیمی بود و درب آن از پشت آستانه عسکریین علیهماالسلام باز می شد. سپس احمدخان برمکی آل دنبلی درب آن را تغییر داد و از طرف شمال غربی صحن مطهر باز کرد و درب اول را بست و گنبدی برای سرداب بنا کرد و آن را کاشی کاری نمود.
در عصر حاضر پس از ورود به حرم به یک درب قدیمی برخورد می کنیم که از آثار ناصرالدین خلیفه عباسی است که در سال 606 هجری قمری ساخته شده و این تاریخ بر روی آن با نقش های زیبا ذکر گردیده است. سپس از پلکان به سرداب غیبت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف می رویم که تمامی سقف و دیوارهای آن آیینه کاری و کاشی کاری است.(252)