چهره های درخشان سامرّاء حضرت امام هادی و امام عسکری علیهماالسلام

نویسنده : حاج شیخ علی ربانی خلخالی

آستانه سامرّا در قرن سیزده هجری

در مطلع قرن سیزدهم هجری تعمیرات آستانه سامرّا توسط احمدخان برمکی آل دنبلی، از امرای آذربایجان شد. او احمدخان میرزا محمد رفیع فرزند میرزا محمد شفیع مستوفی الممالک را با مبالغی عظیم از وجوه نقدی به سامرّا گسیل داشت.
در سال 1200 هجری قمری به مباشرت وکیل وی، شیخ محمد آل سلماسی و فرزند او شیخ زین العابدین کاظمی آل سلماسی، تعمیرات وسیعی را در صحن، حرم و سرداب غیبت، انجام دادند؛ ولی اجل به احمدخان مهلت نداد.
سپس فرزند وی حسین خان برمکی آل دنبلی این کار عظیم میرزا محمد تقی خان امیرکبیر در سال 1268 هجری قمری شیخ عبدالحسین شیخ العراقین (م 1286 هجری قمری) که وصی وی بر ثلث ماترک بود، اموال مذکور را صرف تعمیرات عتبات مقدسه عراق نمود.
از جمله در آستانه سامرّا صحن شریف را توسعه داد و پس از تعمیراتی در حرم، ضریح نقره ای بر مزار مقدس نهاد و به همت او گنبد آستانه سامرّا طلاپوشی شد و صحن و گلدسته ها و سرداب غیبت کاشیکاری گردید. کف حرم و صحن با سنگ مرمر مفروش شد. شروع این تعمیرات در سال 1270 هجری قمری و پایان آن در سال 1286 هجری قمری و پایان آن در سال 1286 هجری قمری بود.
بعضی از مورخان به اشتباه، این تعمیرات را به ناصرالدین شاه قاجار نسبت داده اند.

آستانه سامرّا در قرن چهاردهم هجری

در مطلع قرن چهاردهم هجری در عصر میرزای اول مجدد شیرازی (م 1312 هجری قمری) حرم و رواق ها آیینه کاری گشت و سنگ های کف صحن شریف ترمیم شد و ساعت بزرگی بر در قبله نصب نمودند.
در اواخر سال 1355 هجری قمری جمعی هنگام شب به آستانه سامرّا حمله ور شده و مقداری از طلاهای گنبد را به سرقت بردند.
و در ماه صفر سنه 1356 هجری قمری در شب، قفل در آستانه را شکستند و شمعدان های آستانه را - که از نقره خالص بود و هر یک هشتاد کیلو وزن داشت - ربودند.
در سال 1380 هجری قمری تعمیرات وسیعی توسط حاج علی اصفهانی آل کهربائی از تجار معروف کربلا در آستانه عسکریین علیهماالسلام شروع گشت که اولین آن ضریح نقره و طلای مزار مطهر است که فعلا بر مرقد شریف نصب می باشد. بر سردر ضریح مقدس ذکر شده که یک چهارم آن توسط حاج علی اصفهانی کهربائی تأمین شده است.
سپس در سال 1387 ق هر دو گلدسته آستانه به هزینه شخصی وی تذهیب گشت و هم چنین خانه های قسمت شمال و شرق صحن شریف را خریداری نمود و صحن آستانه عسکریین علیهماالسلام را توسعه داد.

فصل دوم : آستانه سید محمد علیه السلام

ابی جعفر محمد فرزند حضرت امام هادی علیه السلام در سال 228 قمری به دنیا آمد. وی در یکی از مسافرت های خویش بین سامرّا و بغداد در سال 252 قمری وفات یافت.
وی از برادر خود حضرت امام حسن عسکری علیه السلام بزرگتر بوده، مقام امامت با ایشان بود که پس از حصول بداء یک و یا دو سال - به اختلاف روایات - قبل از پدر خود فوت نمود.
مدفن آن بزرگوار به آستانه سید محمد علیه السلام معروف می باشد و در هشت فرسخی شرق شهر سامرّا و نزدیک شهر بلد، از نواحی دو جبل در پنج کیلومتری غرب شط دجله بین راه بغداد سامرّا واقع است.
امروزه یکی از عظیم ترین زیارت گاهای شیعیان است و اعراب عراق عقیده خاصی به این آستانه دارند.
عمارت اول:
این آستانه مبارکه چون در مسیر اصلی راه سامرّا نبوده و با راه اصلی فاصله داشته بر اثر ناامن بودن آن منطقه تا عصر صفویه متروک مانده بود از این رو به طور دقیق از تاریخ بنای آن اطلاعی در دست نیست، جز این که در تعمیرات اساسی که در سال های 1379 - 1384 هجری قمری در این آستانه انجام گشت.
از قرائن و پی هایی که مشاهده شد، بعضی از اهل اطلاع اظهار می دارند که عمارت اول این آستانه متعلق به قرن چهارم است که توسط عضدالدوله دیلمی انجام گرفته است.
عمارت دوم:
عمارت دوم در قرن دهم هجری توسط شاه اسماعیل صفوی پس از فتح بغداد انجام گشت که در آن هنگام قسمتی هم جهت سکونت زائرین این آستانه بنا شد.
از این قرن به بعد آستانه سید محمد علیه السلام رفته رفته روی به عمران و آبادی نهاد و تمامی زائرینی که قصد زیارت سامرّا را داشتند از این آستانه زیارت کرده و در آنجا توقف می نمودند.
عمارت سوم:
عمارت سوم در سال 1198 قمری توسط ملامحمد رفیع فرزند محمد شفیع خراسانی تبریزی، به هزینه احمدخان دنبلی انجام گشت. سید حسن امین در دائرة المعارف الاسلامیة الشیعیة به نقل از کتاب تحفة العالم میرزا عبداللطیف تستری آن را عمارت اول ثبت کرده است.(237)
عمارت چهارم:
این عمارت در سال 1208 قمری توسط شیخ زین العابدین کاظمی آل سلماسی انجام گرفت و گنبدی از گچ و آجر بر روی قبر شریف بنا شد و همچنین کاروان سرای بزرگی در قسمت شرقی آستانه برای سکونت زائرین ایجاد گردید که قسمتی از هزینه آن را احمدخان دنبلی تقبل کرد.
این عمارت را شیخ ذبیح الله محلاتی در کتاب خود تاریخ سامرّا به عنوان عمارت اول ثبت کرده و سید حسن امین به نقل از مآثرالکبراء شیخ ذبیح الله محلاتی در دائرةالمعارف الاسلامیة الشیعیة عمارت سوم آستانه سیّد محمد علیه السلام ثبت نموده است.
عمارت پنجم:
عمارت پنجم در سال 1244 هجری قسمت توسط ملامحمد صالح برغانی فزوینی حائری و با نظارت سردار حسن خان و حسین خان قزوینی حائری و با نظارت سردار حسن خان و حسین خان قزوینی انجام گشت که تمامی عمارت سابق را خراب نمودند و آستانه مجللی با گنبد بزرگ کاشی کاری بنا کردند، که شروع آن در سال 1244 هجری قمری و پایان عمارت در سال 1250 هجری قمری بود.
تاریخ مذکور بر روی سنگ مرمر به خط ثلث در دو طرف ایوان آستانه نصب است. سید حسن امین بر آن است که در سال 1250 هجری قمری سردار حسین خان آن را تعمیر نموده و این عمارت در سال 1310 قمری توسط میرزا حسین نوری تعمیر گشت و قسمت هایی از کاشی کاری گنبد که ریخته بود، مرمت شد و تاریخ آن در پیشانی گنبد ثبت شده و هشت حجره در جنوب صحن شریف جهت سکونت زائرین احداث گردیده بود.
پس از هجرت میرزای شیرازی رحمة الله به سامرّا، در یکی از مسافرت های میرزا که همراه شاگردانش پیاده از سامرّا به آستانه سیدمحمد مشرف گشتند، تعمیراتی انجام داده و چند حجره به حجرات صحن افزودند. سپس میرزا محمد تهرانی عسکری صحن شریف را توسعه داد و حجراتی بدان اضافه نمود.
آستانه سید محمد علیه السلام در عصر مرجعیت حاج آقا حسین قمی رحمةالله
در عصر مرجعیت حاج آقا حسین قمی رحمةالله جمعی از مردم ایران اموال زیادی جهت تعمیرات آستانه سید محمد ارسال داشتند و به خصوص بین سال های 1308 تا 1384 هجری قمری این آستانه به شکل باشکوهی تکامل یافت.
عمارت جدید دارای صحن مربع شکل به ضلع 150 متر است و در وسط صحن شریف حرم مطهر واقع است که گنبد کاشی کاری آن نظر هر بیننده را به خود جلب می دارد.
محیط گنبد حدود 50 متر و ارتفاع آن 40 متر است و در کنار آن مناره ای به ارتفاع 40 متر در سال 1379 قمری برافراشته اند. در مقابل حرم یک ایوان مسقف با ستون های باشکوه خودنمایی می کند.
حرم مطهر با کاشی کاری و آیینه کاری هنرمندان ایرانی مزیّن شده و آیتی از هنر اسلامی را منعکس می کند. قبر مطهر در وسط حرم واقع است و بر روی آن صندوق نفیس و ضریح نقره نصب است.(238)