چهره های درخشان سامرّاء حضرت امام هادی و امام عسکری علیهماالسلام

نویسنده : حاج شیخ علی ربانی خلخالی

رسالت قلم در حوزه سامرّا

روزگار شکوفایی حوزه سامرّا مصادف بود با دورانی که در ایران و عراق، خیلی از نویسندگان خائن و قلم به دستان ملحد، قداست قلم را شکسته، بی هیچ ملاحظه ای مشغول تاخت و تاز در حریم مقدس قلم و نویسندگی بودند، فرنگ رفتگانی که خود را به کلی باخته و تبلیغ فرهنگ بیگانگان را یکی از نویسندگان در ترسیم سیمای آن عصر می نویسد:
در آن عصر، کتب گمراه کننده و الحادی به عراق و سایر ممالک اسلامی هجوم آورد، استعمارگران انگلیسی بعد از اشغال عراق، به منظور گمراه کردن جوانان، به ایجاد مدارس مبادرت ورزیدند، کتاب های گمراه کننده با هدف ترویج مادیت گسترش یافت، تا آن جا که جوانان اسلام بی خبر مانده و دینشان را از ناحیه اسلام اسمی پدر و مادر می شناختند.(211)
در برابر این تهاجم، مکتب سامرّا به نویسندگان نیک نظر ارج و بها داد، چنان که موسس حوزه سامرّا میرزا مجدد، محدث نوری را که خطی خوب و خوانا و در دو زبان عربی و فارسی قلمی محکم و توانا داشت، منشی و ملازم نزدیک خود ساخت، وی نیز بخوبی از عهده این کار سترگ و سنگین برآمد.
میان میرزای بزرگ و میرزا حسین نوری، رابطه تنگاتنگی برقرار بود، علاوه بر پیوند استاد، شاگردی، صمیمیت خاصی بین این دو بزرگوار حاکم بود تا آنجا که میرزای بزرگ و به تبعیت از او، فرزندان و یارانش، محدث نوری را، حاجی آقا خطاب می کردند.
محدث نوری که بزرگترین محدث اخیر شیعی شمرده می شود، بیشتر کتاب هایش را، زیر نظر مستقیم میرزای بزرگ و برخی را با تفریظ ایشان، در حوزه سامرّا نوشته است، مثل:
1 - دارالسلام در دو جلد، تا، 1292 ق.
2 - معالم العبر، در تاریخ 1296 ق.
3 - فیض القدسی، در حیات سراسر تلاش علامه مجلسی که بهترین و معتبرترین کتاب در زندگی علامه مجلسی محسوب می شود، در تاریخ 1302 ق.
4 - بدر مشعشع که با تفریظ میرزا چاپ شده است، تا 1308 ق.
5 - جنّة المأوی.
6 - نجم الثاقب که به پیشنهاد میرزا، به زبان فارسی در سال 1303 ق در سامرّا نوشته شده است.
یکی از نویسندگان درباره نقش بزرگ و کارساز حوزه سامرّا در مورد قلم و ارباب قلم می نویسد:
اگر بگوییم بعد از غیبت کبری، یعنی دوران مرحوم شیخ صدوق و طوسی و مفید، این دوران، مهمترین نقش را در معرفی تشیع و مکتب اهل بیت علیهم السلام داشته است، گزاف نگفته ایم. نویسندگان و خطیبانی همچون مرحوم سید حسن صدر، سید محسن امین، شرف الدین عاملی، کاشف الغطاء، محمد جواد بلاغی، شیخ محسن شراره، آقابزرگ تهرانی، علامه امینی، محمدرضا مظفر، کاشانی و... از فارغ التحصیلان مکتب سامرّا بودند که توانستند جلو تهاجمات فرهنگی دشمنی را سد کنند و در جبهه ای وسیع، به پهنه عالم اسلام، بر دستاوردهای دشمنان اسلام و اهل بیت علیهم السلام یورش ببرند و رشته های آنان را پنبه کنند.(212)

شعر و شاعران در حوزه سامرّا

نویسنده مقاله ویژه نامه میرزا در مجله حوزه، پس از آن که در تجلیل پیامبر صلی الله علیه و آله و امامان معصوم علیهم السلام از شاعران متعهد و به تبع آن عالمان بزرگ شیعی در طول تاریخ، سخن می گوید، می رسد به ادبیات و شعر در مکتب سامرّا و در ادامه، مکتب سامرّا را ادامه خط امامان اهل بیت علیهم السلام می داند و از سید محسن امین عاملی نقل می کند که:
میرزا، در جهت هنر شعر نیز صاحب نظر بود، شعر می گفت و شاعران را دوست می داشت. کان ادیباً یحبّ الشعر و انشاده(213) به شاعران متعهد اهمیت می داد.
از این روی، شاعران از هر سو آهنگ سامرّا کردند و بازار ادب و شعر در عصر وی، رواج یافت و قصاید بلند ادبی سروده شد.
وی از نقباء البشر این گونه نقل می کند:
میرزا، شعر را دوست داشت و بر آن جایزه می داد، از این روی شعرای عرب و عجم، از هر سو، آهنگش کردند و بازار ادب در عصر وی رواج یافت. و میرزا به اکرام شاعران شهرت یافت.(214)
سپس می نویسد:
مرحوم شیخ حسن کبّه، از علمای بزرگ و شاعران توانای بغداد، در نزد میرزا همان جایگاهی را داشت که مرحوم شیخ محمد کاظم ازری نزد بحرالعلوم داشت.
علامه امینی رحمةالله می نویسد:
شاعر توانای شیعه، سید حیدر حلی، بر میرزای شیرازی وارد می شد و شعر می سرود، یک بار شعری خواند، میرزا خواست بیست لیره عثمانی به او صله بدهد، این را با پسرعمویش، حاج میرزا اسماعیل شیرازی، در میان گذاشت.
وی گفت: این مبلغ کم است، سید حیدر، شاعر اهل بیت علیهم السلام است، او از دعبل و حمیری و مانند ایشان، برتر است، ائمه علیهم السلام به آن شاعران، کیسه های زر و همیانهای پر، صله می داده اند.
میرزا پرسید: چقدر مناسب است؟
وی گفت: سزاوار است که شما به دست خویش صد لیره به شاعر مرحمت کنید.
این بود که میرزا به دیدار سید حیدر حلی رفت و با احترام بسیار صد لیره عثمانی به او صله داد.
علامه امینی رحمةالله سپس اضافه می کند:
و دست شاعر اهل بیت علیهم السلام را بوسید، این مطلب را گروهی از کسانی که آن عصر طلایی را درک کرده اند، نقل کردند، از جمله: فرزند صالح میرزا، میرزا علی آقا، که در مجالس و محافل شعری و تقدیر از شاعران و طلب انشاء شعر، جانشین و نماینده پدر بود و پس از پدر نیز این سیرت پسندیده را دنبال می کرد.
مرحوم آقا بزرگ می نویسد:
میرزا، در فوت مرحوم سید حیدر حلی، سه روز دروس حوزه را تعطیل کرد.
نویسنده مقاله سپس اضافه می کند:
در آن عصر، گر چه مجالس شعری و ادبی در نقاط مختلف عراق، چون بغداد و حله و نجف، وجود داشت، ولی تجلیل از شعر و شرکت در مجالس ادبی، از جانب مرجعی بزرگ، چون میرزای شیرازی، بسیار نادر بود، اهتمام میرزا، موجب شد که علما بیش از پیش به شعر روی آورند و طبع شعری خود را تقویت کنند.
و در ادامه از علمای بزرگی نام می برد که طبع شعر داشته و از شاگردان میرزای بزرگ بودند و شاعران حوزه سامرّا محسوب می شدند، بزرگمردانی چون:
1 - آیت الله سید اسماعیل صدر، پسرعموی میرزا و شاگرد وی، که در عین فقاهت، ادیبی سرآمد و شاعری بزرگ بود و در مدح و مراثی اهل بیت علیهم السلام شعر بسیار سروده است.
2 - مرحوم آیت الله سید محمدتقی شیرازی، که به ادب و شعر اهمیت می داد.
3 - مولا رشید دزفولی، از شاگردان میرزا در نجف و سامرّا، وی، علاوه بر تبحر در علوم دینی، ادیبی ماهر و شاعری توانا بود، با نظمی روان شعر می سرود، دیوانش به طبع رسیده است.
4 - شیخ عبدالله کرمانی، از شاگردان میرزا، دو دیوان شعر از او به یادگار مانده است.
5 - سید عدنان غریقی دارای دریایی از اشعار زیبا.
6 - شیخ عباس کاشف الغطاء وی از شاگردان میرزا است و در شعر سهمی وافر داشت از ایشان، منظومه ای در شرح درایه، تألیف مرحوم بحرالعلوم به یادگار مانده و منظومه هایی در احکام که مورد استقبال مردم قرار گرفت و عده ای به لحاظ سهولت، آنها را حفظ کرده اند.
7 - علامه سید شرف الدین عاملی.
8 - کاشف الغطاء و...(215).

شعرای سامرّا

علاوه بر بزرگانی که ذکرشان پیش از این رفت، شاعران بزرگ و نامور زیادی در تاریخ به نام شعرای سامرّا خوانده شده اند، مرحوم محلاتی یک جلد از تاریخ سامرّا را مخصوص شاعران سامرّا ساخته است که سوگمندانه چاپ نشده و به صورت نسخه های خطی نگهداری می شود که ما با همه تلاش به دست نیاوردیم، اما در جلد سوم که چاپ شده است می نویسد:
شاعران امام هادی علیه السلام بسیارند که از آنهاست: عوفی؛ دیلمی؛ محمد بن اسماعیل فرزند صالح صمیری، معروف به صمیری قمی؛ حبیب ابن اوس، مشهور به ابوتمّام طایی؛ ابوالغوث اسلم بن مهوز منبجی؛ داود بن قاسم، معروف به ابوهاشم جعفری؛ یحیی بن عبدالله حمّانی کوفی؛ و شاعر معروف سوسی (م 243 ق) که بدین زودی ترجمه آنان در ضمن شعرای سامرّا، به صورت تفصیلی می آید انشاءالله تعالی.(216)
و در جایی دیدم که مرحوم محلاتی، بزرگ شاعر شیعی شیخ کاظم ازری را از شاعران سامرّا شمرده و گفته است که ترجمه وی را در جلد چهارم به تفصیل آورده ام.
شاعر بزرگی که قصیده بس مشهوری دارد در مدح آل عدالت علیهم السلام، این قصیده بلند، میان مردم با نام ملحمه کبری و قرآن الشعر شهرت یافته است، قصیده ای که مرحوم صاحب جواهر آرزو می کرد ای کاش ثواب این قصیده به جای ثواب جواهرالکلام در نامه اعمال او نوشته می شد!(217)