چهره های درخشان سامرّاء حضرت امام هادی و امام عسکری علیهماالسلام

نویسنده : حاج شیخ علی ربانی خلخالی

سامرّا و پایتخت هشت خلیفه

پس از منتصر نیز سامرّا مرکز چند خلیفه عباسی بوده و در کل بیش از نیم قرن پایتخت خلفای عباسی شمرده می شده است که ما تنها به ذکر فهرست آنها بسنده می کنیم و می گذاریم.
1 - معتصم عباسی (218 - 227 ق).
2 - واثق (227 - 232 ق).
3 - متوکّل (232 - 247 ق).
4 - منتصر بالله (247 - 248 ق).
5 - مستعین (248 - 252 ق).
6 - معتزّ (253 - 255)، سیزدهمین خلیفه عباسی و قاتل امام هادی علیه السلام.
7 - مهتدی (255 - 256 ق).
8 - معتمد (256 - 279 ق)، پانزدهمین خلیفه از بنی عباس و آخرین کسی که از آنها در سامرّا درگذشت و مدفون شد.
پس از معتمد برادرزاده اش معتضد به خلافت رسید و بغداد را مرکز حکومت خویش ساخت و با انتقال پایتخت از سامرّا به بغداد - سامرّا که روزگاری پررونق ترین شهر محسوب می شد - رونق خویش را از دست داد و ستاره بختش افول کرد چنان که در اندک زمانی به شهری کوچک و مخروبه بدل گشت.(193)

قصرهای سامرّا

وقتی خلفای عباسی به سامرّا نقل مکان کردند همگی مشهور به فسق و فجور و برگزاری مجالس جشن و سرور و شادمانی بودند.
از این رو اقدام به ساختن کاخ های سرسبز و خوش آب و هوای متعددی در جای جای این شهر و کناره های رودخانه دجله کردند که امروزه تنها از آن کاخ ها دیوارهای فرو ریخته و ستون های ویرانه باقی مانده است.
نام برخی از کاخ ها در سمت شمال غربی مسجد جامع متوکّل در شهر المتوکّلیه:
قصر الجعفری، قصر العروس، قصر المختار، قصر الغریب، قصر الصبح، قصر الملیح، قصر البستان، قصر التل، قصر الجوسق، قصر المتوکّلیه، قصر الؤلؤ و...
بنا بر روایت مورخان حداقل هزینه ساختمان هر یک از این قصرها متجاوز از پنج میلیون درهم بوده است.
در کتاب سیمای سامرّا آمده است:
متوکّل سامرّا را پایتخت خویش قرار داد و از میان کاخ های بزرگ شهر، قصر هارونی را برای خودش و قصر معتصم را که معروف به جوسق بود برای پسرش محمد منتصر، و قصر مطیره را برای پسر دیگرش مؤیّد، و قصر بزکوار را برای پسر دیگرش معتز انتخاب کرد.(194)
احتمال می رود که پس از معتصم عباسی، متوکّل بیشترین سهم را در عمران و آبادانی سامرّا داشته باشد، البته نه به خاطر رفاه مردم و ارتقای فرهنگ مسلمانان، بلکه درست بر عکس آن، برای رفاه خود خلیفه و شاهزادگان عباسی و دولتمردان و ستمگران کاخها یکی پس از دیگری در سامرّا ساخته می شد.
نویسنده تاریخ سامرّا، در حدود سی کاخ نام می برد که توسط متوکّل در سامرّا ساخته و پرداخته شد، ما برای اختصار از تفصیل آنها معذوریم تنها فهرست مجملی از آن را در اینجا ذکر می کنیم و باشد که ضمن تاریخ سامرّا، مدعیان خلافت اسلامی را نیز در آیینه تاریخ به تماشا بنشینیم:
1 - قصر الاحمدیه، کاخ ویژه پسر متوکّل، ابوالعباس احمد معتمد.
2 - قصر الاشناس، در غرب سامرّای قدیم و در شمال سامرّای امروز واقع، و کاخ مخصوص اشناس ترک، یکی از سرلشگران عباسی بوده است.
3 - قصر البدیع، کاخی بزرگ و بلند که از فرط زیبایی به آن بدیع می گفتند.
4 - قصر البرج، قصری که متوکّل برای تأسیس آن، ده میلیون درهم از بیت المال مسلمانان احتکار و اتلاف کرد.(195)
5 - قصر بزکوار یا بلکوار، کاخ مخصوص معتز پسر دیگر متوکّل.
6 - قصر البهو، کاخی که برای ساخت آن، 25 میلیون درهم، از طرف متوکّل پرداخته شد.
7 - قصر التل، برای ساخت این کاخ نیز پنج میلیون درهم از کیسه بیت المال، خلیفه پرداخت کرد، این قصر را که تل العلیق و تل المخالی نیز می نامند، حدیثی است بس دلکش و معروف که به حدیث التل و حدیث تل المخالی مشهور است.

حدیث تل المخالی

زبان لاف رسوا می کند ناقص کمالان را - که رو بر خاک مالد پرفشانی بسته بالان را
صائب تبریزی
متوکّل همیشه دنبال بهانه ای بود که قدرتش را به رخ امام هادی علیه السلام بکشد. بلکه به خیال خام خویش آن حجت حق را بترساند، مگر نه این است که کافر همه را به کیش خود پندارد؟! او خیال می کرد با عِدّه و عُدّه زیاد و با عسکر و لشکر مجهز می تواند در اراده ولیّ خدا امام هادی علیه السلام تصرف کند
باری - آن سان که پیشتر اشاره شد - با همین خیال خام، متوکّل خواست صحنه ای را که از پیش تدارک دیده بود در منظر امام به نمایش گذاشته باشد.
روزی که امام علیه السلام را احضار کرده و در صحرای وسیعی در کنارش با هم قدم می زدند، دستور نمایش صحنه را داد و به سربازانش که رقم آنها را نود هزار سواره نوشته اند امر کرد که هر یک توبره اسبش را از گل و خاک پر کرده، در وسط میدان روی هم بریزند، چنان که در اندک زمانی تلی بزرگ و بلند ترتیب یافت و خلیفه با تکبر و غرور در بالای تل قرار گرفته و امام هادی علیه السلام را نیز به پیش خویش خواند و به سربازان و سپاهیانش که همگی غرق در سلاح های گوناگون و مدرن آن روز بودند دستور داد که از مقابلش رژه روند، پس از آن که خلیفه از سپاهش سان دید، رو به حضرت امام هادی علیه السلام کرده و گفت: تو را به اینجا خواندم که لشکریان و سپاهیان مرا تماشا کرده باشی
متوکّل با این کار می خواست امام علیه السلام را بترساند که مبادا اقدام به قیامی کند، چرا که خلیفه ستمگر و خونخوار عباسی، بیش از هر کس از امام هادی علیه السلام می ترسید و نیز نیک می دانست که دلهای پاک مردم مسلمان در گرو محبت آن امام بحق است و بس.
اما خلیفه نه تنها با این کار کودکانه به آرزویش نرسید بلکه هراسش بیش از پیش و حیرت و حسرتش زیاده از حد شد.
امام هادی علیه السلام همانجا در بالای تل، روی به متوکّل کرده فرمود: آیا می خواهی ما نیز سپاه خویش را به تو نشان داده باشیم؟!
خلیفه با شگفتی تمام خواهی نخواهی جواب داد که بلی.
امام علیه السلام دست به دعا بلند کرد و تا نام خدای را به زبان آورد، زمین و زمان در چشم متوکّل تار و تنگ شد و دید که شش جهت، از زمین تا آسمان پر است از فرشتگانی که سلاح در دست منتظر فرمان امام علیه السلام می باشند، عقلی که در سر نداشت تا بپرد، پاهایش سست شد و به زمین افتاد و بیهوش شد پس از مدتی که چشمانش را باز کرد خود را به کلی باخته بود...(196)
چه داند آن ستمگر قدر دلهای پریشان را - که سازد طفل بازی گوش کاغذ باد قرآن را
به غور حسن نتواند رسیدن چشم کوته بین - ز یوسف بهره ای غیر از گرانی نیست میزان را(197)
8 - قصر الجعفری، متوکّل این کاخ را در نزدیکی سامرّای قدیم ساخت، در جایی که به آن ماحوزه می گفتند و در کنار این کاخ شهری را بنا نهاد که به آن متوکّلیه گویند، بالاخره در همان کاخ نیز کشته شد و قصرش قبرش گشت.(198)
بهرام که گور می گرفتی همه عمر - دیدی که چگونه گور بهرام گرفت (199)
9 - قصر الجصّ، همان قصری که در جلو آن ابومنصور بختیار، پنجمین حاکم از حکام آل بویه را پس از دستگیری کشتند.
10 - قصر الجوسق، متوکّل برای ساخت این کوشک نیز پانصد هزاردرهم از بیت المال اختصاص داده بود.(200)
11 - قصر الحیر، این کاخ نیز یکی دیگر از عشرتکده های متوکّل بود که برای تأسیس آن چهار هزار درهم مصرف شده بود.
12 - قصر حمران، کاخی بوده نزدیک قصر معشوق در سامرّا.
13 - قصر الخاقانی، قصری که با نام خاقان عرطوج یکی از سرداران بنام عباسی نامیده شده و به جوسق خاقانی نیز معروف است.
14 - قصر الشاه، یا کاخ شاه.
15 - قصر شبداز، یا شبدیز، یکی دیگر از کاخ های متوکّل در سامرّا.
16 - قصر الصبح، متوکّل برای ساخت این کاخ نیز پنج میلیون از کیسه گشاد خلافت پرداخت تا عشرتکده ای دیگر برای خودش ساخت.
17 - قصر العمری، کاخ عمر بن فرج والی مدینه از طرف معتصم و متوکّل.
18 - قصر العروس، با سی میلیون درهم که از بیت المال حرام شد ساخته شد.
19 - قصر العاشق، یا قصر معشوق که به هر دو نام معروف است و بقایای آن هنوز هم در سامرّا دیده می شود.
20 - قصر الغریب، عمارتی دیگر در سامرّا که متوکّل ده میلیون از بیت المال را به خاطر آن حرام کرد.
21 - قصر الغرد، کوشکی که متوکّل در کنار دجله ساخت.
22 - قصر القلائد، که قبة المنطقه نیز نامیده شده است.
23 - قصر الکویر، کاخی در ساحل دجله در مقابل قصر عاشق.
24 - قصر اللؤلؤ، یکی دیگر از کاخ های متوکّل که پنج میلیون درهم نیز برای آن حرام کرده بود.
25 - قصر المختار، متوکّل برای ساخت این کاخ نیز پنج میلیون درهم از بیت المال را حرام کرد.
26 - قصر المتوکّلیه، در شهر متوکّلیه سامرّا و در کنار کاخ جعفری.
27 - قصر المطیره، یا کاخ افشین.
28 - قصر المحمدیه، این کاخ را متوکّل برای پسرش محمد ساخته بود.
29 - قصر المحدث.
30 - قصر الوحید، با دو میلیون درهم هزینه ساخت، توسط متوکّل.
31 - قصر الهارونی.
32 - قصر ایتاخ.
33 - قصر وصیف و ده ها قصر دیگر نیز در سامرّا ساخته شده بود که هر یک مخصوص یکی از دولتمردان و سرداران عباسی بود.(201)