چهره های درخشان سامرّاء حضرت امام هادی و امام عسکری علیهماالسلام

حاج شیخ علی ربانی خلخالی

مسجد ابی دلف

مسجد ابی دلف نمونه کوچکتر مسجد جامع متوکّل است با ابعاد 138 215 متر با بارویی به ضخامت 60/1 متر. این مسجد دارای 18 دروازه است. گلدسته این مسجد شبیه ملویه است با این تفاوت که ارتفاع آن 19 متر می باشد.
این مسجد به نام قاسم بن عیسی عباسی مشهور به ابی دلف متوفّای 226 هجری نام گذاری شده که از فرماندهان عباسی و از شیعیان به شمار می رفته است.
مرد بزرگی با نام ابودلف قاسم بن عیسی عجلی کرجی (ح 150 - 226 ق)، از امیران برجسته عصر اول عباسی که در شعر و ادب و موسیقی و نیز جنگاوری و شجاعت و همچنین در جود و بخشندگی پرآوازه بود، بانی این مسجد است. او چنان شجاع و بخشنده بود که در میان عرب، به این دو صفت ضرب المثل گشت، وی شهرت خویش را بیشتر مدیون شهری است که با نام کرج آن را ساخت و کرج ابودلف نام گرفت، (شهری که نزدیک اراک کنونی بوده است).
توفیق عظیم او این که دوستدار اهل بیت اطهار علیهم السلام و هوادار آل عدالت، اولاد حیدر کرار بود، تا آنجا که برخی او را شیعه غالی تصور کرده اند.
وی در شعر هم دست توانایی داشت و با شاعرانی چون ابوتمّام طائی دوست بود، ابوتمّام، دعبل خزاعی و شاعران دیگر او را در اشعارشان ستوده و از بخشش های کلان او بهره مند بوده اند.(190)
دائرةالمعارف تشیع،(191) در شناسایی این چهره درخشان شیعی نیز چنین می نویسد:
او امیری از سرهنگان مأمون عباسی، ادیبی بخشنده، پهلوانی شاعر، شیعه گرایی نامدار، مرد میدان جنگ ها و موسیقی دان بود.(192)

سامرّا و پایتخت هشت خلیفه

پس از منتصر نیز سامرّا مرکز چند خلیفه عباسی بوده و در کل بیش از نیم قرن پایتخت خلفای عباسی شمرده می شده است که ما تنها به ذکر فهرست آنها بسنده می کنیم و می گذاریم.
1 - معتصم عباسی (218 - 227 ق).
2 - واثق (227 - 232 ق).
3 - متوکّل (232 - 247 ق).
4 - منتصر بالله (247 - 248 ق).
5 - مستعین (248 - 252 ق).
6 - معتزّ (253 - 255)، سیزدهمین خلیفه عباسی و قاتل امام هادی علیه السلام.
7 - مهتدی (255 - 256 ق).
8 - معتمد (256 - 279 ق)، پانزدهمین خلیفه از بنی عباس و آخرین کسی که از آنها در سامرّا درگذشت و مدفون شد.
پس از معتمد برادرزاده اش معتضد به خلافت رسید و بغداد را مرکز حکومت خویش ساخت و با انتقال پایتخت از سامرّا به بغداد - سامرّا که روزگاری پررونق ترین شهر محسوب می شد - رونق خویش را از دست داد و ستاره بختش افول کرد چنان که در اندک زمانی به شهری کوچک و مخروبه بدل گشت.(193)

قصرهای سامرّا

وقتی خلفای عباسی به سامرّا نقل مکان کردند همگی مشهور به فسق و فجور و برگزاری مجالس جشن و سرور و شادمانی بودند.
از این رو اقدام به ساختن کاخ های سرسبز و خوش آب و هوای متعددی در جای جای این شهر و کناره های رودخانه دجله کردند که امروزه تنها از آن کاخ ها دیوارهای فرو ریخته و ستون های ویرانه باقی مانده است.
نام برخی از کاخ ها در سمت شمال غربی مسجد جامع متوکّل در شهر المتوکّلیه:
قصر الجعفری، قصر العروس، قصر المختار، قصر الغریب، قصر الصبح، قصر الملیح، قصر البستان، قصر التل، قصر الجوسق، قصر المتوکّلیه، قصر الؤلؤ و...
بنا بر روایت مورخان حداقل هزینه ساختمان هر یک از این قصرها متجاوز از پنج میلیون درهم بوده است.
در کتاب سیمای سامرّا آمده است:
متوکّل سامرّا را پایتخت خویش قرار داد و از میان کاخ های بزرگ شهر، قصر هارونی را برای خودش و قصر معتصم را که معروف به جوسق بود برای پسرش محمد منتصر، و قصر مطیره را برای پسر دیگرش مؤیّد، و قصر بزکوار را برای پسر دیگرش معتز انتخاب کرد.(194)
احتمال می رود که پس از معتصم عباسی، متوکّل بیشترین سهم را در عمران و آبادانی سامرّا داشته باشد، البته نه به خاطر رفاه مردم و ارتقای فرهنگ مسلمانان، بلکه درست بر عکس آن، برای رفاه خود خلیفه و شاهزادگان عباسی و دولتمردان و ستمگران کاخها یکی پس از دیگری در سامرّا ساخته می شد.
نویسنده تاریخ سامرّا، در حدود سی کاخ نام می برد که توسط متوکّل در سامرّا ساخته و پرداخته شد، ما برای اختصار از تفصیل آنها معذوریم تنها فهرست مجملی از آن را در اینجا ذکر می کنیم و باشد که ضمن تاریخ سامرّا، مدعیان خلافت اسلامی را نیز در آیینه تاریخ به تماشا بنشینیم:
1 - قصر الاحمدیه، کاخ ویژه پسر متوکّل، ابوالعباس احمد معتمد.
2 - قصر الاشناس، در غرب سامرّای قدیم و در شمال سامرّای امروز واقع، و کاخ مخصوص اشناس ترک، یکی از سرلشگران عباسی بوده است.
3 - قصر البدیع، کاخی بزرگ و بلند که از فرط زیبایی به آن بدیع می گفتند.
4 - قصر البرج، قصری که متوکّل برای تأسیس آن، ده میلیون درهم از بیت المال مسلمانان احتکار و اتلاف کرد.(195)
5 - قصر بزکوار یا بلکوار، کاخ مخصوص معتز پسر دیگر متوکّل.
6 - قصر البهو، کاخی که برای ساخت آن، 25 میلیون درهم، از طرف متوکّل پرداخته شد.
7 - قصر التل، برای ساخت این کاخ نیز پنج میلیون درهم از کیسه بیت المال، خلیفه پرداخت کرد، این قصر را که تل العلیق و تل المخالی نیز می نامند، حدیثی است بس دلکش و معروف که به حدیث التل و حدیث تل المخالی مشهور است.