چهره های درخشان سامرّاء حضرت امام هادی و امام عسکری علیهماالسلام

نویسنده : حاج شیخ علی ربانی خلخالی

شهر متوکّلیه

شهر کهن سامرّا است که از سوی متوکّل عباسی ساخته شده و امروزه خرابه های این شهر در فاصله کوتاهی از شمال سامرّا نمایان است.
از ویژگی های این شهر خیابان کشی های منظم و مستقیمی است که نمونه آن در دیگر شهرها کمتر یافت می شود و در بخشی از این شهر، مسجدی به نام جامع ابی دلف وجود دارد.

مسجد ابی دلف

مسجد ابی دلف نمونه کوچکتر مسجد جامع متوکّل است با ابعاد 138 215 متر با بارویی به ضخامت 60/1 متر. این مسجد دارای 18 دروازه است. گلدسته این مسجد شبیه ملویه است با این تفاوت که ارتفاع آن 19 متر می باشد.
این مسجد به نام قاسم بن عیسی عباسی مشهور به ابی دلف متوفّای 226 هجری نام گذاری شده که از فرماندهان عباسی و از شیعیان به شمار می رفته است.
مرد بزرگی با نام ابودلف قاسم بن عیسی عجلی کرجی (ح 150 - 226 ق)، از امیران برجسته عصر اول عباسی که در شعر و ادب و موسیقی و نیز جنگاوری و شجاعت و همچنین در جود و بخشندگی پرآوازه بود، بانی این مسجد است. او چنان شجاع و بخشنده بود که در میان عرب، به این دو صفت ضرب المثل گشت، وی شهرت خویش را بیشتر مدیون شهری است که با نام کرج آن را ساخت و کرج ابودلف نام گرفت، (شهری که نزدیک اراک کنونی بوده است).
توفیق عظیم او این که دوستدار اهل بیت اطهار علیهم السلام و هوادار آل عدالت، اولاد حیدر کرار بود، تا آنجا که برخی او را شیعه غالی تصور کرده اند.
وی در شعر هم دست توانایی داشت و با شاعرانی چون ابوتمّام طائی دوست بود، ابوتمّام، دعبل خزاعی و شاعران دیگر او را در اشعارشان ستوده و از بخشش های کلان او بهره مند بوده اند.(190)
دائرةالمعارف تشیع،(191) در شناسایی این چهره درخشان شیعی نیز چنین می نویسد:
او امیری از سرهنگان مأمون عباسی، ادیبی بخشنده، پهلوانی شاعر، شیعه گرایی نامدار، مرد میدان جنگ ها و موسیقی دان بود.(192)

سامرّا و پایتخت هشت خلیفه

پس از منتصر نیز سامرّا مرکز چند خلیفه عباسی بوده و در کل بیش از نیم قرن پایتخت خلفای عباسی شمرده می شده است که ما تنها به ذکر فهرست آنها بسنده می کنیم و می گذاریم.
1 - معتصم عباسی (218 - 227 ق).
2 - واثق (227 - 232 ق).
3 - متوکّل (232 - 247 ق).
4 - منتصر بالله (247 - 248 ق).
5 - مستعین (248 - 252 ق).
6 - معتزّ (253 - 255)، سیزدهمین خلیفه عباسی و قاتل امام هادی علیه السلام.
7 - مهتدی (255 - 256 ق).
8 - معتمد (256 - 279 ق)، پانزدهمین خلیفه از بنی عباس و آخرین کسی که از آنها در سامرّا درگذشت و مدفون شد.
پس از معتمد برادرزاده اش معتضد به خلافت رسید و بغداد را مرکز حکومت خویش ساخت و با انتقال پایتخت از سامرّا به بغداد - سامرّا که روزگاری پررونق ترین شهر محسوب می شد - رونق خویش را از دست داد و ستاره بختش افول کرد چنان که در اندک زمانی به شهری کوچک و مخروبه بدل گشت.(193)