چهره های درخشان سامرّاء حضرت امام هادی و امام عسکری علیهماالسلام

نویسنده : حاج شیخ علی ربانی خلخالی

مسجد بزرگ سامرّا

مسجد جامع سامرّا که به جامع المتوکّل مشهور شده، از ساختمان های یکی از پلیدترین خلفای عباسی - یعنی متوکّل عباسی - است که یکی از عظیم ترین مساجد جهان اسلام در آن دوره به شمار می رفته. امروز فقط مأذنه و دیوارهای آن باقی است که همین دو نیز دلیل بر عظمت این ساختمان می باشد که ابعاد دیوارهای مسجد 160 240 است.
آنچه بر اهمیت معماری این مسجد می افزاید، گلدسته آن است که به ملویه شهرت دارد و در شمال برج و باروی مسجد و در فاصله 25 متری آن ساخته شده است. ساختمان این گلدسته مخروطی شکل است که بر قاعده ای مربع به طول 32 متر قرار دارد.
این مأذنه بر خلاف سنت تمام گلدسته ها که راه رسیدن به بام آن از پله هایی است که درون مأذنه تعبیه شده، از بیرون آن می باشد. از این رو پله های گرداگرد سطح بیرونی گلدسته را دور زده و به بام آن که در ارتفاع 52 متری از زمین است، می رسد.
بنا بر روایت مورخان، متوکّل مبلغ پنج میلیون درهم برای ساختمان این مسجد هزینه کرده است.
مأذنه و گلدسته بزرگی که از جامع کبیر سامرّا به جای مانده است و امروزه چشم هر بیننده ای را خیره می سازد، مناره ملویه نام دارد. در توصیف این برج آمده است:
متوکّل مسجد جامع کبیر را بنا نمود و مناره عجیبی در شمال آن برافراشت که طول آن یکصد و هفتاد ذراع بود و بر بالای آن از خارج مسجد صعود می کردند و آن از عجایب آثار باستانی جهان است که مانند آن پیش از آن ساخته نشده بود، به طوری که نقل کرده اند شخص خلیفه سوار بر اسب تا بالای مناره می تاخته است مأذنه ای است مخروطی شکل که روی پایه و اساسی مربع بنا شده و از سطح مایل عریضی بقعه و رأس آن بالا می روند و از خارج مثل حلزون دور می زند، طول ضلع آن پایه سی و دو متر، و قطر آخرین قسمت فوقانی آن به شش متر می رسد و ارتفاع مأذنه از سطح زمین، بالغ بر 52 متر است و در آغاز از پله حلزونی شکل شروع شده به قله مناره بالا می رود و آن پله از وسط ضلع جنوبی مقابل دیوار جامع بوده و در اطراف محور مأذنه، پنج بار چرخیده تا بر قله مناره که در وسط قسمت جنوبی باز می شود مربوط و متصل می گردد و رأس استوانه ای شکل آن به ارتفاع 6 متر می رسد، مناره مسجد معروف مصر، یعنی جامع کبیر ابن طولون را به تقلید از این مناره سامرّا ساخته اند.(186)
این مسجد بس بزرگ که به جامع کبیر سامرّا معروف است توسط متوکّل عباسی ساخته شده بود، در توصیف این مسجد قلم فرسایی ها کرده و سخنانی نوشته اند که حیرت انگیز است، می نویسند:
این مسجد، بزرگترین مسجدی است که تا حال در جهان ساخته شده است و آن عبارت بود از محیط مستطیل شکلی که باروها و قلعه هایی که از آجر پخته شده ساخته و افراشته شده بود آن را حصار خویش گرفته بودند، چنان که طول و عرض آن از اندرون مسجد به 240 156 متر می رسد و از بیرون مساحت آن بالغ بر 38000 متر مربع بود و دارای 16 درب بزرگ و کوچک بود.(187)
یکی از نویسندگان معاصر درباره این مسجد نوشته است:
طول آن 240 متر و عرض 160 متر می باشد و ضخامت دیوارهای آن کمتر از دو متر نیست، ارتفاع دیوارها، آنچه اکنون باقی است ده متر می باشد، در اطراف دارای برجهای نیم استوانه ای می باشد که شمار آن به چهل برج می رسد و در هر گوشه مسجد یکی از آنها قرار گرفته و در اضلاع شمالی و جنوبی هر یک 8 برج و اضلاع شرقی و غربی هر کدام دارای 10 برج می باشند.(188)
متوکّل عباسی که 17 بار دستور تخریب آستان قدس حسینی را در کربلا صادر کرده و صدها زائر حرم حسینی را کشته بود، برای ساخت این مسجد بالغ بر سیصد و هشت هزار و دویست و دوازده دینار (واحد طلای آن روز) خرج کرد و در حقیقت کاخی را با نام مسجد ساخت و پرداخت تا طریق تزویر و ریا را به تکامل آن رساند، مسجدی که می گویند در وسط حوض بزرگش فواره ای بود که هیچ وقت آبش فرونمی نشست و متصل در حال فوران بود.(189)

شهر متوکّلیه

شهر کهن سامرّا است که از سوی متوکّل عباسی ساخته شده و امروزه خرابه های این شهر در فاصله کوتاهی از شمال سامرّا نمایان است.
از ویژگی های این شهر خیابان کشی های منظم و مستقیمی است که نمونه آن در دیگر شهرها کمتر یافت می شود و در بخشی از این شهر، مسجدی به نام جامع ابی دلف وجود دارد.

مسجد ابی دلف

مسجد ابی دلف نمونه کوچکتر مسجد جامع متوکّل است با ابعاد 138 215 متر با بارویی به ضخامت 60/1 متر. این مسجد دارای 18 دروازه است. گلدسته این مسجد شبیه ملویه است با این تفاوت که ارتفاع آن 19 متر می باشد.
این مسجد به نام قاسم بن عیسی عباسی مشهور به ابی دلف متوفّای 226 هجری نام گذاری شده که از فرماندهان عباسی و از شیعیان به شمار می رفته است.
مرد بزرگی با نام ابودلف قاسم بن عیسی عجلی کرجی (ح 150 - 226 ق)، از امیران برجسته عصر اول عباسی که در شعر و ادب و موسیقی و نیز جنگاوری و شجاعت و همچنین در جود و بخشندگی پرآوازه بود، بانی این مسجد است. او چنان شجاع و بخشنده بود که در میان عرب، به این دو صفت ضرب المثل گشت، وی شهرت خویش را بیشتر مدیون شهری است که با نام کرج آن را ساخت و کرج ابودلف نام گرفت، (شهری که نزدیک اراک کنونی بوده است).
توفیق عظیم او این که دوستدار اهل بیت اطهار علیهم السلام و هوادار آل عدالت، اولاد حیدر کرار بود، تا آنجا که برخی او را شیعه غالی تصور کرده اند.
وی در شعر هم دست توانایی داشت و با شاعرانی چون ابوتمّام طائی دوست بود، ابوتمّام، دعبل خزاعی و شاعران دیگر او را در اشعارشان ستوده و از بخشش های کلان او بهره مند بوده اند.(190)
دائرةالمعارف تشیع،(191) در شناسایی این چهره درخشان شیعی نیز چنین می نویسد:
او امیری از سرهنگان مأمون عباسی، ادیبی بخشنده، پهلوانی شاعر، شیعه گرایی نامدار، مرد میدان جنگ ها و موسیقی دان بود.(192)