چهره های درخشان سامرّاء حضرت امام هادی و امام عسکری علیهماالسلام

نویسنده : حاج شیخ علی ربانی خلخالی

بارگاه و حرم مطهر امام هادی و امام حسن عسکری علیهماالسلام

حرم مطهر امام دهم حضرت علی بن محمد الهادی علیهماالسلام و امام یازدهم حسن بن علی عسکری علیهماالسلام قلب شهر امروزی را تشکیل می دهد. این بقعه در دوران زندگانی این دو امام علیهماالسلام خانه مسکونی آنان بود و پس از شهادت در آن جا دفن شده اند.
نخستین ساختمان بر آرامگاه آنان از قرن چهارم هجری است که تاکنون همواره تجدید و ترسیم شده و توسعه یافته است. این حرم مطهر دارای گنبدی است که یکی از بزرگترین گنبدها در جهان اسلام است. محیط این گنبد طلایی عظیم، 68 متر است که در آن 72 هزار خست طلا به کار رفته است.
در دو سمت این گنبد دو گلدسته طلایی زیبا قرار دارد که هر یک دارای 36 متر طول است. گنبد کنونی در سال 1200 هجری به جای گنبد کهنی که ناصرالدوله حمرانی 333 هجری آن را ساخته بود، بنا گردید.
در زیر گنبد حرم مطهر ضریح آرامگاه دو امام معصوم، دو بانوی بزرگوار نیز مدفون است.
یکی حکیمه خاتون دختر امام جواد و عمه امام حسن عسکری علیهم السلام است که شاهد ولادت امام زمان علیه السلام بوده است. وی زنی پرهیزگار و مورد احترام چهارده معصوم علیهم السلام بوده است.
دیگری نرگس خاتون همسر امام حسن عسکری و مادر امام زمان علیهم السلام است.
درون حرم و قسمت هایی از رواق ها به طرز زیبایی آیینه کاری شده و از یادگارهای ملک فیصل، پادشاه هاشمی عراق است و به وسیله ایوانی فراخ و سقف دار به صحنی که گرداگرد حرم را فراگرفته راه می یابد.
از ویژگی های غربی صحن مطهر مجموعه ای متشکل از صحن، ایوان و مسجدی بزرگ با گنبدی کاشی کاری شده قرار دارد که به مجموعه غیبت مشهور است.
در زیر این مجموعه زیرزمینی است که به سرداب غیبت شهرت دارد.
همچنین این مجموعه بخشی از خانه مسکونی حضرت امام حسن عسکری علیه السلام بوده است که در این زیرزمین به عبادت پرداخته بوده است.
این محل از دیرباز مورد توجه شیعه بوده است و از آن جهت که عبادتگاه سه امام بوده است و از احترام ویژه ای برخوردار است.
گفتنی است که به سویله پله هایی می توان به زیر زمین رسید فضای اصلی و کهن زیرزمین عبارت از تالار فضایی است که پنجره از چوب دارد و محل عبادت امام علیه السلام بوده است.
پنجره این نمازخانه یکی از باارزش ترین قطعات باقی مانده از دوران عباسیان است و دارای کتیبه ای کهن می باشد.
این پنجره به دستور ناصرالدین الله عباسی - که از خلفای مهرورز به اهل بیت علیهم السلام بود - در سال 606 ساخته شده است.
در کاشی کاری درون این بقعه، نام ناصرالدین شاه قاجار ثبت شده است که در سفر به عتبات خود به زیارت این جایگاه تشرف یافته است.
خدام سرداب در داخل این بقعه کوچک حفره ای تعبیه کرده اند و از آن به زائران برای تبرک خاک می دهند. کاشی کاری های صحن و سردرهای ورودی از دوره قاجاریه است.

مسجد بزرگ سامرّا

مسجد جامع سامرّا که به جامع المتوکّل مشهور شده، از ساختمان های یکی از پلیدترین خلفای عباسی - یعنی متوکّل عباسی - است که یکی از عظیم ترین مساجد جهان اسلام در آن دوره به شمار می رفته. امروز فقط مأذنه و دیوارهای آن باقی است که همین دو نیز دلیل بر عظمت این ساختمان می باشد که ابعاد دیوارهای مسجد 160 240 است.
آنچه بر اهمیت معماری این مسجد می افزاید، گلدسته آن است که به ملویه شهرت دارد و در شمال برج و باروی مسجد و در فاصله 25 متری آن ساخته شده است. ساختمان این گلدسته مخروطی شکل است که بر قاعده ای مربع به طول 32 متر قرار دارد.
این مأذنه بر خلاف سنت تمام گلدسته ها که راه رسیدن به بام آن از پله هایی است که درون مأذنه تعبیه شده، از بیرون آن می باشد. از این رو پله های گرداگرد سطح بیرونی گلدسته را دور زده و به بام آن که در ارتفاع 52 متری از زمین است، می رسد.
بنا بر روایت مورخان، متوکّل مبلغ پنج میلیون درهم برای ساختمان این مسجد هزینه کرده است.
مأذنه و گلدسته بزرگی که از جامع کبیر سامرّا به جای مانده است و امروزه چشم هر بیننده ای را خیره می سازد، مناره ملویه نام دارد. در توصیف این برج آمده است:
متوکّل مسجد جامع کبیر را بنا نمود و مناره عجیبی در شمال آن برافراشت که طول آن یکصد و هفتاد ذراع بود و بر بالای آن از خارج مسجد صعود می کردند و آن از عجایب آثار باستانی جهان است که مانند آن پیش از آن ساخته نشده بود، به طوری که نقل کرده اند شخص خلیفه سوار بر اسب تا بالای مناره می تاخته است مأذنه ای است مخروطی شکل که روی پایه و اساسی مربع بنا شده و از سطح مایل عریضی بقعه و رأس آن بالا می روند و از خارج مثل حلزون دور می زند، طول ضلع آن پایه سی و دو متر، و قطر آخرین قسمت فوقانی آن به شش متر می رسد و ارتفاع مأذنه از سطح زمین، بالغ بر 52 متر است و در آغاز از پله حلزونی شکل شروع شده به قله مناره بالا می رود و آن پله از وسط ضلع جنوبی مقابل دیوار جامع بوده و در اطراف محور مأذنه، پنج بار چرخیده تا بر قله مناره که در وسط قسمت جنوبی باز می شود مربوط و متصل می گردد و رأس استوانه ای شکل آن به ارتفاع 6 متر می رسد، مناره مسجد معروف مصر، یعنی جامع کبیر ابن طولون را به تقلید از این مناره سامرّا ساخته اند.(186)
این مسجد بس بزرگ که به جامع کبیر سامرّا معروف است توسط متوکّل عباسی ساخته شده بود، در توصیف این مسجد قلم فرسایی ها کرده و سخنانی نوشته اند که حیرت انگیز است، می نویسند:
این مسجد، بزرگترین مسجدی است که تا حال در جهان ساخته شده است و آن عبارت بود از محیط مستطیل شکلی که باروها و قلعه هایی که از آجر پخته شده ساخته و افراشته شده بود آن را حصار خویش گرفته بودند، چنان که طول و عرض آن از اندرون مسجد به 240 156 متر می رسد و از بیرون مساحت آن بالغ بر 38000 متر مربع بود و دارای 16 درب بزرگ و کوچک بود.(187)
یکی از نویسندگان معاصر درباره این مسجد نوشته است:
طول آن 240 متر و عرض 160 متر می باشد و ضخامت دیوارهای آن کمتر از دو متر نیست، ارتفاع دیوارها، آنچه اکنون باقی است ده متر می باشد، در اطراف دارای برجهای نیم استوانه ای می باشد که شمار آن به چهل برج می رسد و در هر گوشه مسجد یکی از آنها قرار گرفته و در اضلاع شمالی و جنوبی هر یک 8 برج و اضلاع شرقی و غربی هر کدام دارای 10 برج می باشند.(188)
متوکّل عباسی که 17 بار دستور تخریب آستان قدس حسینی را در کربلا صادر کرده و صدها زائر حرم حسینی را کشته بود، برای ساخت این مسجد بالغ بر سیصد و هشت هزار و دویست و دوازده دینار (واحد طلای آن روز) خرج کرد و در حقیقت کاخی را با نام مسجد ساخت و پرداخت تا طریق تزویر و ریا را به تکامل آن رساند، مسجدی که می گویند در وسط حوض بزرگش فواره ای بود که هیچ وقت آبش فرونمی نشست و متصل در حال فوران بود.(189)

شهر متوکّلیه

شهر کهن سامرّا است که از سوی متوکّل عباسی ساخته شده و امروزه خرابه های این شهر در فاصله کوتاهی از شمال سامرّا نمایان است.
از ویژگی های این شهر خیابان کشی های منظم و مستقیمی است که نمونه آن در دیگر شهرها کمتر یافت می شود و در بخشی از این شهر، مسجدی به نام جامع ابی دلف وجود دارد.