چهره های درخشان سامرّاء حضرت امام هادی و امام عسکری علیهماالسلام

نویسنده : حاج شیخ علی ربانی خلخالی

تالیفات امام حسن عسکری علیه السلام

امام حسن عسکری علیه السلام در کنار کارهای علمی، مجموعه هایی از تفسیر، روایات، معارف اسلامی و عقاید را تألیف نمود. بعضی از این مجموعه ها به صورت نامه های طولانی بود که برای اشخاص می فرستاد.
به علاوه روایات بسیار در ابواب فقه و سایر علوم اسلامی توسط افراد مختلف، از آن حضرت نقل شده است.
علامه سید محسن امین پنج مجموعه را تحت عنوان تألیفات امام حسن عسکری علیه السلام ذکر نموده که عبارتند از:
1 - تفسیر معروف، منسوب به امام حسن عسکری علیه السلام.
2 - نامه آن حضرت به اسحاق بن اسماعیل نیشابوری، مذکور در کتاب تحف العقول.
3 - مواعظ قصار، مذکور در تحف العقول.
4 - رسالة المنقبة، مشتمل بر اکثر احکام حلال و حرام.(68)
5 - مکاتبات الرّجال.(69)

شرح کوتاهی پیرامون تفسیر منسوب

تفسیر منسوب به امام حسن عسکری علیه السلام، آنچه به جا مانده، تفسیر سوره فاتحه و تفسیر بخشی از سوره بقره است. در این که آیا این تفسیر از آن حضرت است یا نه، بین علما و رجال شناسان، اختلاف نظر وجود دارد. به خاطر این که شخصی به نام محمد بن قاسم استرآبادی آن را از دو نفر و آنها از پدرانشان از امام حسن عسکری علیه السلام نقل نموده است.
بعضی او را تضعیف نموده اند و به خاطر وجود بعضی از احادیث مشکوک در این تفسیر...
ولی بعضی از علما مانند عالم بزرگ حاج میرزا حسین نوری رحمةالله صاحب کتاب مستدرک، این تفسیر را معتبر می داند و وجوهی را که بعضی از علما در تضعیف نسبت این تفسیر به امام حسن عسکری علیه السلام ذکر کرده اند رد می کند و در اثبات اعتبار آن پافشاری می نماید.
یکی از دلایل او این است که: بسیاری از علمای بزرگ مانند شیخ صدوق رحمة الله در من لا یحضره الفقیه علامه مجلسی رحمةالله در بحارالانوار، شیخ حرّ عاملی رحمة الله در وسائل الشیعه، طبرسی رحمةالله در احتجاج، قطب راوندی رحمةالله در الخرائج، و ابن شهرآشوب رحمةالله در مناقب، شهید ثانی رحمةالله در منیةالمرید و... آن را جزو مصادر خود قرار داده اند.(70)
علامه حاج آقا بزرگ تهرانی رحمةالله، نظریه استادش حاج میرزا حسین نوری رحمةالله را تایید کرده و تفسیر منسوب به امام حسن عسکری علیه السلام را معتبر می داند، با این تفاوت که می گوید:
دو تفسیر بوده، یکی تفسیر امام هادی علیه السلام که دارای 120 جلد است و حسن ین خالد برقی آن را نقل کرده و دیگری تفسیر منسوب به امام حسن عسکری علیه السلام است.
این دو تفسیر، یک تفسیر نیست (همان گونه که محدث بزرگ حاج میرزا حسین نوری رحمةالله گمان کرده) بلکه دو تفسیر است و هر دو معتبر می باشد.(71)

تأیید از کتاب های شاگردان

بعضی از شاگردان امامان علیهم السلام کتاب هایی در فقه و معارف اسلامی و حدیث در عصر امام حسن عسکری علیه السلام و قبل از آن عصر، نوشته بودند. امام حسن عسکری علیه السلام آنها را تأیید می کرد، مانند تایید از کتاب های فضل بن شاذان، یونس بن عبدالرحمان و احمد بن عبدالله خانبه و به این ترتیب شاگردان را به تألیف و نگهداری دانش مکتب اهل بیت علیهم السلام دعوت می نمود.
فضل بن شاذان از شاگردان امام جواد، امام هادی و امام حسن عسکری علیهم السلام، فقیه و متکلم بزرگ بود. او صد و هشتاد کتاب نوشت که امام حسن عسکری علیه السلام دو یا سه بار فرمود:
خدا او را رحمت کند.
او در عصر امام حسن عسکری علیه السلام از دنیا رفت، قبرش در یک فرسخی نیشابور قرار دارد. یکی از شیعیان به نام بورق بوشنجانی می گوید: یکی از کتابهای فضل بن شاذان به نام یوم و لیلة را به امام حسن عسکری علیه السلام نشان دادم. آن حضرت صفحات آن را یکی پس از دیگری نگاه کرد و آنگاه فرمود:
هذا صحیح ینبغی أن یعمل به؛
این کتاب، کتاب درستی است و سزاوار است به مطالب آن عمل گردد.
بورق می گوید: به امام حسن علیه السلام عرض کردم: فضل بن شاذان گرفتار بیماری سختی شده، بعضی از مردم می گویند: شما او را نفرین کرده اید به خاطر آن که او گفته است: وصی ابراهیم علیه السلام بهتر از وصی محمد علیه السلام است. البته او چنین حرفی نزده، ولی مردم نسبت دروغ به او می دهند.
امام حسن علیه السلام فرمود:
آری، مردم به دروغ به او چنین نسبتی می دهند. خدا فضل را رحمت کند، خدا او را رحمت کند.
بورق می گوید: هنگامی که از سفر حج به خراسان بازگشتم، باخبر شدم که فضل بن شاذان در همان هنگام که امام حسن عسکری علیه السلام فرموده بود: خدا فضل را رحمت کند از دنیا رفته است.(72)
همچنین روایتی از ابوهاشم جعفری است که می گوید: یوم و لیلة تألیف یونس بن عبدالرحمان را به امام حسن عسکری علیه السلام نشان دادم.
فرمود: این کتاب را چه کسی تألیف کرده است؟
عرض کردم: یونس بن عبدالرحمان.
فرمود: اعطاه الله بکلّ حر نوراً یوم القیامة؛
خداوند برای هر حرفی از این کتاب، در روز قیامت نوری به یونس عطا فرماید.(73)
همچنین روایت شده است:
یکی از اصحاب و شاگردان امام حسن عسکری علیه السلام به نام احمد بن عبدالله بن خانبه کتابی را تألیف کرده بود و به امام حسن عسکری علیه السلام نشان داد، امام حسن عسکری علیه السلام آن را خواند، سپس فرمود:
صحیح فاعملوا به؛
کتاب درستی است، به مطالب آن عمل کنید.(74)
به این ترتیب امام حسن عسکری علیه السلام با تایید و تشویق و دعا برای شاگردان خوب و درستکارشان، آنها را به نوشتن کتاب در راستای معارف اسلامی، حدیث و فقه فرامی خواند و مردم را به عمل به مطالب آن کتاب ها دعوت می نمود.