چهره های درخشان سامرّاء حضرت امام هادی و امام عسکری علیهماالسلام

نویسنده : حاج شیخ علی ربانی خلخالی

شاگردان امام حسن عسکری علیه السلام

شیخ طوسی رحمةالله شاگردان امام حسن عسکری علیه السلام را بالغ بر صد نفر ذکر نموده است.(66)
علامه قزوینی رحمةالله 263 نفر از اصحاب و شاگردان امام حسن عسکری علیه السلام را با شرح کوتاهی از هر کدام ذکر نموده است(67) که در این جا به ذکر نام چند نفر از شاگردان برجسته آن بزرگوار می پردازیم:
احمد بن اسحاق قمی، ابوهاشم، داوود بن قاسم جعفری (از نواده های جعفر طیار)، ابوعمر و عثمان بن سعید عمری سمان، علی بن جعفر، محمد ابن حسن صفّار، حسین بن روح نوبختی، اسحاق بن ربیع کوفی، عبدالله بن جعفر حمیری، داوود بن ابی یزید نیشابوری، اسحاق بن اسماعیل نیشابوری، فضل بن شاذان و...

تالیفات امام حسن عسکری علیه السلام

امام حسن عسکری علیه السلام در کنار کارهای علمی، مجموعه هایی از تفسیر، روایات، معارف اسلامی و عقاید را تألیف نمود. بعضی از این مجموعه ها به صورت نامه های طولانی بود که برای اشخاص می فرستاد.
به علاوه روایات بسیار در ابواب فقه و سایر علوم اسلامی توسط افراد مختلف، از آن حضرت نقل شده است.
علامه سید محسن امین پنج مجموعه را تحت عنوان تألیفات امام حسن عسکری علیه السلام ذکر نموده که عبارتند از:
1 - تفسیر معروف، منسوب به امام حسن عسکری علیه السلام.
2 - نامه آن حضرت به اسحاق بن اسماعیل نیشابوری، مذکور در کتاب تحف العقول.
3 - مواعظ قصار، مذکور در تحف العقول.
4 - رسالة المنقبة، مشتمل بر اکثر احکام حلال و حرام.(68)
5 - مکاتبات الرّجال.(69)

شرح کوتاهی پیرامون تفسیر منسوب

تفسیر منسوب به امام حسن عسکری علیه السلام، آنچه به جا مانده، تفسیر سوره فاتحه و تفسیر بخشی از سوره بقره است. در این که آیا این تفسیر از آن حضرت است یا نه، بین علما و رجال شناسان، اختلاف نظر وجود دارد. به خاطر این که شخصی به نام محمد بن قاسم استرآبادی آن را از دو نفر و آنها از پدرانشان از امام حسن عسکری علیه السلام نقل نموده است.
بعضی او را تضعیف نموده اند و به خاطر وجود بعضی از احادیث مشکوک در این تفسیر...
ولی بعضی از علما مانند عالم بزرگ حاج میرزا حسین نوری رحمةالله صاحب کتاب مستدرک، این تفسیر را معتبر می داند و وجوهی را که بعضی از علما در تضعیف نسبت این تفسیر به امام حسن عسکری علیه السلام ذکر کرده اند رد می کند و در اثبات اعتبار آن پافشاری می نماید.
یکی از دلایل او این است که: بسیاری از علمای بزرگ مانند شیخ صدوق رحمة الله در من لا یحضره الفقیه علامه مجلسی رحمةالله در بحارالانوار، شیخ حرّ عاملی رحمة الله در وسائل الشیعه، طبرسی رحمةالله در احتجاج، قطب راوندی رحمةالله در الخرائج، و ابن شهرآشوب رحمةالله در مناقب، شهید ثانی رحمةالله در منیةالمرید و... آن را جزو مصادر خود قرار داده اند.(70)
علامه حاج آقا بزرگ تهرانی رحمةالله، نظریه استادش حاج میرزا حسین نوری رحمةالله را تایید کرده و تفسیر منسوب به امام حسن عسکری علیه السلام را معتبر می داند، با این تفاوت که می گوید:
دو تفسیر بوده، یکی تفسیر امام هادی علیه السلام که دارای 120 جلد است و حسن ین خالد برقی آن را نقل کرده و دیگری تفسیر منسوب به امام حسن عسکری علیه السلام است.
این دو تفسیر، یک تفسیر نیست (همان گونه که محدث بزرگ حاج میرزا حسین نوری رحمةالله گمان کرده) بلکه دو تفسیر است و هر دو معتبر می باشد.(71)