فهرست کتاب


جهان در پناه یازده اسم اعظم «شرح کتاب الاسری الی مقام الاسری »

عارف شیخ اکبر محی ‏الدین ابن ‏عربی شرح و توضیح:علی باقری (ح.ن)

فلک نهم

در فلک نهم فنای کامل است و در آنجا چیزی جز فرشتگان مقرب حضرت حق نیست.
ادامه شرح متن
بلند همت و آماده..... آماده شدن برای رفتن به آن دنیاست، بعد از مرگ و در آن دنیا پرده ها کنار می رود و اعضاء و جوارح هر انسانی در مورد عملکرد خویش در جهان به شهادت حاضر شده و در مقابل فرشتگان پرسش گر پاسخ می دهند. در آنجا نفس مورد محاکمه قرار می گیرد و در صورت استنکاف از پاسخ، یا اقدام به توجیه عملکرد، همه اعضاء و جوارح آدمی به سخن درآمده و در آن باره به فرشتگان توضیح داده و شهادت خواهند داد، پس از پایان محاسبه اعمال و محاکمه، مجازات، یا پاداش کاملا عادلانه مشخص شده و شخص به جایگاه ابدی خود هدایت می شود. از آن پس دیگر امکان بازگشتی به این جهان هم میسر و مقدور نخواهد بود مگر برای عده ای خاص و محدود.
اگر آفتاب در..... جمله ای دوپهلوست، و نویسنده کوشیده است از طریق اصطلاحات ستاره شناسی مفهوم خود را برساند، منظور کلی از جمله این است، انسان در سیر و سلوک خود و رسیدن به حالات و موقعیت های خاص معنوی درمی یابد که به زودی به مرحله جدیدی وارد خواهد شد و این ورود سبب بروز حوادث و مسائل جدیدی است. به عکس نیز انسان خطاکار می داند پس از ارتکاب برخی اعمال، به کجا خواهد رسید و نتایج احتمالی عملکرد او چیست و بر دیگران چه اثری خواهد نهاد.
متن کتاب :
تن من از برای امت ها
نایب از کعبه حرم گردید
کعبه رازی که هرکه قصد چنین حجی دارد
آهنگ آن می کند
من راز همه آفریده هایم
و من خط قسمت شده در کلمه هایم
من، جفت و فرد بودم وقتی که
در ربع مسکون احدی نبود
من کن هستم ولی
همچون سایه یی که پذیرنده جهل و حکمت است
نادانی ساقط است
و دانایی در بلندی است
من دو لوح هستم که با هم نقش بسته اند
جز اینکه در قلم و نگارش یکی به نظر می آید
من وصف وصفم، پس وصف کنید
من ذات ذاتم پس بپذیرید
من سر سرم وقتی که
همت من در جایگاه همت ها باشد
من نور نورم وقتی که
به وجود من تازیانه تاریکی ها روشن شود
من عز عزم و نفس من
ذات ذلت و غنیمت را نمی پذیرد
هرکه مرا دید، آنچه در مثال نور و قدم
پنهان است، خواهد دید
قلب جوانی که تسلیم سوگند خدا شود
به غایت و مقصود رسیده است
ما، بوسه بر دهان او را
بر شیوه گذشته قدم مباح کردیم
خوشبختی نفس من این است که او سعادتمند
به پیمودن راه روشن امت هاست
در میان امت های گذشته
هیچ عاشقی چون او به مطلوب نرسید
ای مردمی که غیر ما را طلب کردید!
کجا بخشش دریا برابر کرم من است؟
بازگردید و کف کسی را ببوسید که
اگر ببخشد بیمی از نیستی و کاستی ندارد
در بلندی، هرچشمی به سوی ما می نگرد
و ما را به وجد خود می جوید
هر سر فرود آینده و بالا رونده یی
از روی رغبت به وجود من منسوب می شود
وقتی خورشید در برج حمل حلول کرد
از شکستن سوگند و عهد، ایمن شدند
در گذشته و آینده و حال
در نعمتی مستمر هستم
آفتاب وصل می درخشد
و خسوف هجران در حال نابودی است
به گفته من در حق خود بنگرید
که چشم همه مردم از دیدن آن نابیناست
آن را روشن و خوب می یابید
که از مرتبه کرم خبر می دهد
ای خدای آفرینش ای آرزوی من!
ای همدم و قصه گوی من در شب تاریک
ای بسیار نیکی کننده و بخشنده!
بر عاشقی که هم قسم فرسودگی است، نیکی کن
توضیح شعر
سالک با توجه به آن که روح خود را پرورش داده تا هر چه بیشتر به خدا نزدیک تر شود، خدا هم عنایت کرده و جسم او را در میان مردم قرار داد، تا آنها را راهنمایی و هدایت نماید.
هر کسی که قصد شناخت خدا را دارد، باید بر اساس یک رشته عبادات و مراسم خاص اقدام نماید. هم چنان که در کعبه مرسوم است و حال که سالک قصد شناسایی هر چه بهتر خداوند را دارد، باید آداب و رسوم خاص را رعایت کند. مراحل مختلف را سپری سازد و از طریق شناخت دقیق آفریده ها پی به عظمت و قدرت او ببرد. در این بررسی معلوم می شود که هر موجودی، ویژگی هایی دارد. اما افرادی در میان خاصان خصوصیات منحصر به فردی داشته و در واقع عصاره و رمز دیگران به حساب می آیند. به عبارت دیگر در میان گروه همگن اسوه هستند. آنها شاخص هستند.
من جفت و فرد..... فرد بودن به معنی آن است که عده ای خودشان با خدای خویش رابطه مستقیم برقرار کردند، جفت بودن به معنای آن است که سالک با جسم خود با خدا مرتبط شده است، یعنی در دنیا بوده و ارتباط خاص یافته است.
در ربع مسکون..... منظور از ربع مسکون چهار عنصر وجودی انسان است. انسان از خاک نشئت گرفته است باد، آب و آتش عناصر دیگر تشکیل دهنده آدمی است. در هر فردی یکی از این عناصر غلبه دارد، به هر حال انسان با این چهار جزء بوجود آمده و به این تعبیر در آنها ساکن است.
من کن..... کن توانایی معنوی در درک خداوند است. در اینجا منظور نصیبی است که سالک از قدرت خداوند برده است. آدمی همان موجودی است که منظور نظر پروردگار بوده است، با همان ابعاد و ظرفیت وجودی در عین آن که قابلیت خطا و گناه را داشته، اما ضمنا قادر است بر نفس خود مسلط شده و خود را رشد دهد، تا آن که موفق به کنده شدن از دنیا شود و با صیقل دادن روح و رفع کدورت از آن به مراتب بالاتر برسد. به طوری که به مقام کن هم برسد.
من دو لوح..... منظور دوگانگی وجود انسان (جسم و روح) است که در مجموع یک پدیده به نام بشر را بوجود آورده است. دوگانگی در آدم چندان محسوس نیست، لذا یکی خوانده می شود. خداوند از روح خود در انسان دمیده است، لذا اگر کسی او را توصیف کند، در واقع خدا را وصف کرده است و اگر کسی خود را تربیت کند و در راه کمال گام بردارد، صفات و اسمائی از خدا را با خود دارد.
اگر سالک بتواند پس از تلاش و بی هدف به سر وجودی خود پی ببرد و خود را بشناسد، به اسرار الهی پی برده است.
من نور نورم..... اگر غفلت و نسیان، غرایز، لذت ها و نفس به خوبی شناسایی شده و در چارچوب دستورات الهی مهار شود، فرد به معنویت می رسد. رسیدن به معنویت خود نشانه کمال و نور است که می تواند در دل تاریکی بدرخشد و جلوه گر شود.
جناب محی الدین سپس از صفات الهی که در وارث متجلی و ملکه شده است سخن می گوید به طوری که بیننده با وجود او پی به وجود خداوند می برد. این آگاهی به ویژه زمانی سودمند است که وارث از ایام جوانی با خداوند پیمان بسته باشد. در صورتی که عنایت الهی هم، شامل حال او باشد. هرکه او را ببیند پی به وجود خدا خواهد برد (نور و قدم) از چنین عارفی می توان بهره برد و اوست که اشتباه عارفان گذشته را تکرار نخواهد کرد و با توفیق الهی امت ها را به سوی راهی روشن هدایت خواهد کرد و خود نیز جلوتر از همه به وصال حق خواهد رسید. ارزش اعمال این عارف بسیار والاست. ممکن است مردم در دنیا افرادی را دیده باشند که صاحب بخشش می باشند اما هیچ یک از بخشش های آنان هم پای بخشش معنوی آن عارف نیست. عارفی که چون چیزی داد، در هیچ شرایطی ولو آن که طرف مقابل دست به خیانت و دشمنی زند، بخشش خود را باز پس نخواهد گرفت. چنین است که ارواح و فرشتگان با دیده اعجاب و تحسین به او می نگرند و از دیدن او به وجد می آیند زیرا درمی یابند که او مرکز انتقال اسرار از بالا به پائین و از پائین به جانب عالم معنوی است. وقتی که قدرت معنوی او در جامعه سیطره می یابد، همه مؤمنان آسوده خاطرند و به درستی راه حق را یافته و از انجام امور خلاف و ارتکاب گناه خودداری می کنند و بر عهد قدیم خود مبنی بر تبعیت از دستورات الهی استوار بوده و آن را زیر پا نمی گذارند. در چنین حالی است که عارف به بی زمانی در استفاده از نعمت های الهی می رسد و هنگامی که به پایان عمر (خسوف هجران) می رسد، نوید سعادت آن سویی را به او می دهند. هر چند اکثر مردم در غفلت بوده، از دیدن حق مهجورند، اما اگر کسی به دقت به این سخنان بنگرد. حق را به خوبی و درستی تشخیص خواهد داد، و متوجه کرم و عنایت الهی خواهد شد. خداوند منان بر مؤمنان و دوستدارانش که در جهان باقی بوده و سرانجام به سوی او خواهند رفت خیر و خوبی خواهد داد.

زندگی در عالم ماده و معنا

متن کتاب :
سپس گفت: پسرکم! چون در عرش ظاهر شدی و به اسرار و نیروی الهی یاری گشتی، صدای قلم را در لوح محو قدم می شنوی. آنجا وقتی چیزی ندیدی، به راستی دیده یی و چون چیزی نشنیدی به راستی شنیده یی، چون سر ستر از تو برداشته شد و جفت به طاق پیوست، اوست نه تو، حق پیدا و ناپیدا می شود، تو از خانه و صاحبخانه غایب می شوی، خود را به خود می بیند و عدد به پایه خود باز می گردد.
اگر خدای بزرگ به تو حکم کند که به عالم خلق و شهادت بازگردی و از آن مکان والا مفارقت کنی، وارثان (میراث محمدی صلی الله علیه و آله و سلم) را از آن چاره یی نیست چون آن بازگشت، نعمتی تمام و حکمتی لطیف است که ظاهر و باطن متنعم و کوچنده و ساکن پذیرایی می شوند؛ در راه این مقامات بکوش و بدان که هر کس که دیدار خواست، مرد، کار را به او تسلیم کن و در سلوک خود بر وی توکل کن تا در برابرش توقف کنی.
سالک گفت: قطب شریعت به من گفت: این سفارش را در جایگاه نظر و عبرت تحقیق کن، به طرد و عکس بر آن خوی گیر، یکبار به عقل و بار دیگر به نفس.
به وصیت او شادمان شدم و به ادامه صحبت با وی رغبت ورزیدم، گفت: بنده باید جز مولایش با کسی همصحبت نشود و به غیر او ننگرد و پیوسته باید در دعا و ثنا کوشا باشد.
سالک گفت: اهل مجلس برخاسته و یکزبان گفتند:
ای سرور ما! خداوند بر نیکی تو بیفزایاد و حق و نیکی را بر تو پیوند دهاد. شکر خدای را، تو آن خطیبی که زبانش شیوا و بیانش نیک است و عنان سخن را در خواسته اهل بلاغت به کار برده و قلبش را از مروارید پر ساخته، انگشتان او بدایع نگار و سخنش شیرین و نثر و نظم او بر گوش ها خوشایند است، در وصیت مبالغه کردی، مقامات والا را روشن ساختی، اسرار صوفیه را ظاهر کردی و به راه استوار و روشن کهن راهنما شدی؛ خداوند پاک بزرگی شما را، از آنچه بخشیده است، بیشتر کناد و بخشش های فراوان نصیب گرداناد.
شرح متن
سالک وقتی به مقامات لازم رسید، آن گاه آن بخش از اسرار الهی (برخی) که در خور مقام وی و خواست الهی است برای او آشکار خواهد شد. و هنگامی که خداوند او را یاری دهد، می تواند، هم چنان که در دنیا زندگی می کند، عالم معنا را هم، دیده و بشناسد. در این حال ممکن است به دنیا روی کرده و بخواهد با استفاده از قدرت معنوی خود، دنیا را هم تصاحب نماید، یا حداقل بخشی از دنیا را طلب کند. (چون جوان ماندن یا ثروتمندشدن) اگر چنین کند، از خواست خداوند دور شده است، در غیر این صورت توفیق تکامل می یابد. زیرا اگر از امور لذت بخش دنیا روی برگرداند، امکان درک لذات معنوی را می یابد. در مقام فنا، اگر صدایی از دنیا را نشنید، صداها و اصوات آن سو را خواهد شنید و اگر از این سو چیزی را ندید و بخاطر نیاورد، قادر به مشاهده و مکاشفه در اسرار حق خواهد بود. پس وقتی زوج تبدیل به فرد شد، سر از حجاب ها به در آورده و به فرد رسیده و باور می کند که همه چیز اوست و چنین است که می تواند حق را از باطل بازشناسی کند. سالک درمی یابد که از این پس جسم او شبیه خانه ای است که صاحب آن دنیاست. پس آن دو را رها می کند و به خود واقعی خویش نظر می کند. زیرا می داند، که در کشف حقیقت باید هر چیزی را به سوی اصل خود بازگرداند. حتی وقتی بعد از تحمل و ریاضات و سختی ها به مقامی رسید. اگر خدا اراده کرد و خواست باید از آن مقام دست بردارد و با رضایت کامل به اراده حق تمکین کند. حتی اگر از جهان به طور کامل کنده شد و به عالم معنا پیوست، در صورت اشاره و خواست حق تعالی مجددا به میان مردم بازگردد، با رضایت کامل آن مکان والا را ترک کند و در زندان واقعی جهان، به تربیت جدید خود و کمک به بندگان با جدیت و پشتکاری تمام بپردازد و این مقام، همان مقام وارثان محمد صلی الله علیه و آله و سلم است که در قرآن کریم هم به آن اشاره شده است. به ظاهر چنین کاری سخت و صعب است و شاید بسیاری از بزرگان هم از پذیرش آن خودداری نمایند، اما اگر در این نوع بازگشت دقت کنند در ذات آن نعمتی تمام و حکمتی لطیف نهفته است که در خور فهم هر کس نیست، اما چنین بازگشت رضایت مندانه ای هم به ظاهر و باطن و هم دنیا و آخرت او مؤثر خواهد بود. پس باید جهد بسیار نماید و با رغبت تمام در انجام وظایف و سیر مجدد بکوشد. زیرا آن که طالب دیدار نادیدنی است باید دست از دیده بردارد و در همین جهان بمیرد، تسلیم مشیت او باشد و در جهان به او توکل نماید، تا سرانجام در جهان باقی به خواست خود برسد. پس یکی از وظایف اصلی سالک آن است که به این رفت و آمدها عادت کرده، و زندگی در جهان را سخت نپندارد. هم به لحاظ جسمی و روحی، هم عقلی و معنوی راضی باشد و به خواست حق رضایت دهد.

رفرف های بلند

متن کتاب :
به نام خداوند بخشنده مهربان
و درود بر محمد صلی الله علیه و آله و سلم و خاندان و یاران
سالک گفت: آنگاه مرا به نشأه دیگر درآورد و این آیه را خواند: سپس فرستادگان خود را پیاپی فرستادیم (مؤمنون / 34) ، بال و پر لطایف را مرتب و همسان کردم، بر پشت پرندگان آسمانی سوار شدم و در فضای معارف به پرواز در آمدم، آن ها صد رفرف بود که به ملأاعلی و اشرف فراخوانده شده بودند:
از علم غیب شگفتی ها را به چشم دیدم
از یادآوری، در رأی کسی که آن ها را نگاه دارد، محفوظ است
نوای خوانندگان بر درخت سبز و پربرگ
شاد می کنند بلبلان غم را، هنگامی که غمگین باشند
تابندگان پرسنده از ذات های خود
در فرصتی بلورین بر ما نور می ریختند
از کوبیدن دست نار پستان ها بر تارها
دندان های زیبا و پاکشان از نهانگاه خود هویدا می شد
و از دمندگان جادو در شب تاریک
امید است که فردا روزگار به ایشان شکوهی بیابد
گروه های والایی دیدم که برقع داشتند
اگر اندوهگین بودند، آسمان بر زمین می نالید
سالک مسافری که بر راه مشخص و روشن
به سفری آسمانی می رود و در غیب والا نبوده است
هر که به سر حقیقت رسد خاموش می شود
اگر مسکین سخن گوید، مردم حمل بر ضعف می کنند
و کسی که در بیت المقدس به حال قیام کند
نه، نفس او تشنه می شود و نه سرش سیراب می گردد
و کسی که میان خلق در جای خود ایستاده است
ولی مرتبه او در غیب، مرتبه یی نمونه است
و کسی که میان راه پیدا و ظاهر باشد
دارای مکنت، برتر از هر برتری باشد
و شطح گویی که به حقیقت توجه نکند
ادعای او، وی را تا مرتبه هبا گوهر تاریکی پایین می آورد
تا بندگانی که در دلها می تابند
راه به معنی می نمایند، هرکه بپیوندد می بیند
عاشقی که سر عزیمت دلش را ربوده بود
و شوق از پای درآورنده، گرفتاری عشق او را نابود کرده بود
دارنده انفاسی که او را بر آتش آرزومندی ها
مسلط می بینم که قلبش بر آن کباب می شد
و پوشاننده سری که ضد آن بر وی آشکار شد
برای جویندگان، دیدنی های بقا ظاهر می شود
فاضلی که فضل شایسته وجود اوست
ولی در کف بخشنده او امیدی نیست
آقایی که ادیب روزگارش را تسلیم می کند
و با هرکه او را ببیند، به روش او با وی مقابله می کند
و کاردانی که ریاضت کشیده، برآمده است
به دندان نمودن، و نفرین فرامی خواند
و آراسته به صفاتی که
به اجساد روندگان راه بلا و مرگ، آواز می خواند
جلوه گری که طالب انس به کسی باشد که
به جسم خاکی او تن پوش و ردا بپوشاند
بیدار به جان کندنی که گویی
کور و ناتوان بر زمین افتاده است
راز تجلی در قلب او برپای است
به بیگانه، و دورافتاده درمان نمی شود
ببینده حقی که به حق برپای است
او را همتی است که فزونی ها و اندوخته ها را نابود می کند
کاشفی که در حقیقت تام و کامل است
و اگر خضر (علیه السلام) نبود قضا منصرف نمی شد
سرگردان و حیرت زده ای که درخشندگی ها و ظواهر او را به حیرت افکنده
به او می گویی: هرکه امروز پیش رفت، رستگار شد
نوشنده یی که تا قیامت سیراب نمی شود
و چشنده یی که لذت نوشیدن را نمی داند
غربتی که مکر در آن نهان است
و آتشی که در دل امعاء و احشا پنهان است
صاحب و جدی که از متواجد برپای است
وجد، وجود و خبر آن را برایش پدید می آورد
و بر آب رونده یی که اشاره به
عارفی دارد که برتر از گفتار و خرد است
آنکه روزی بال یقین خود را می گسترد
و بی هوی و هوس در هوا سیر و پرواز می کند
گشوده کفی که کف او بخیل است
و اگر وجود قبض و خودداری نبود، بخشش ستوده نمی شد
دارنده انسی که پیوسته شکوهمند است
و صاحب محوی که از نسیم لاغر و ضعیف گردید
دارنده اثباتی که جلال او بزرگ است
تاجی از دو پیکره و پای موزه یی از سهی دارد
سالک گفت: پیوسته با این پروازها پیش می روم، در تازگی های این زیبایی ها و لطایف می نگرم تا به آخر رسم و باطن آن را از ظاهرش بشناسم. پرسیدند که به کجا؟ گفتم به قاب قوسین ، جایی که چگونگی و کجایی در آن نیست و اسرار بر دارندگان چشم، واضح می شود
شرح متن رفرف های بلند
رفرف، یک موقعیت یا حالت معنوی است. در قرآن کریم هم از رفرف یاد شده است: متکئین علی رفرف حضر و عبقری حسان (رحمان - 76) در طبقات بالای بهشت، افراد بزرگواری که صاحب مقامات معنوی در جهان بوده اند، در محل های ویژه ای استقرار می یابند که به لحاظ موقعیت نسبت به دیگران برتری دارد و شاید هریک از آنها مظهر یکی از اسماء الهی است. بزرگترین و برترین این رفرف ها متعلق به پیامبر گرامی اسلام حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم است.
در اینجا سالک وارد مرحله ای دیگر شده است که مخصوص فرستادگان و رسولان و اولیاء الهی بوده است. در فضای معارف آن سیر می کند و در آنجا شاهد صد رفرف بهشتی است که در واقع نشانی از نام ها خداوند کریم است. منظور از پرندگان آسمانی هم ملکه شدن اسماء است.
توضیح اشعار
در عالم غیب سالک موفق به دیدار چیزهایی می شود که برای بهره برداری اهل دل به برخی از آنها می توان اشاره کرد.
نوای خوانندگان..... منظور نوای قرآن و کلام بزرگان است. آنان که به پایه، مقامی بزرگ در عالم معنا رسیده اند، هنگامی که در حال قبض هستند، با شنیدن این اصوات، احساس بسط و شادی می کنند. آنان از جمله کسانی اند که مدام در باب آفرینش وجود دنیا و چگونگی انجام وظایف خود کنجکاوی به خرج داده؛ خدا را شناخته به او ایمان کامل داشته اند، اما در عین حال در جهت شناخت بیشتر خداوند می کوشیدند، چنین تلاشی مرضی پروردگار بوده است.
نارپستان به معنای شور و شوق است، این افراد با شور و شوق بی پایان سئوال کرده و بدنبال کسب علم و آگاهی بیشتر بوده اند. تارها رشته های ارتباط نور مانند، میان انسان و خداست که در همه انسان ها وجود ندارد. برخی افراد که مستقیم به خدا وصل می شوند، چنان چه تلاش کنند این ریسمان ها را تقویت نمایند و به مقام محسن می رسند. پس معنای شعر این است که سالک به حضور این افراد رسیده و آنان در فرصت مناسب به او پاسخ می دادند، افرادی که با شور و شوق بسیار به ریسمان الهی چنگ زده و سپس یافته های خود را توضیح می دادند. انار میوه بهشتی است که در اختیار آن بزرگواران است.
و از دمندگان جادو..... سالک در باب آن افراد بهشتی توضیح بیشتر می دهد که آنان در شب تاریک برخاسته به ذکر و دعا و نماز شب می پردازند و انشاءالله که خداوند برای آنان پاداش بزرگی در نظر می گیرد.
انسان های والایی دیدم..... منظور افرادی است که در عین بزرگواری و تصاحب مقامات معنوی در میان مردم پنهان بوده و چهره واقعی خود را پوشانده اند تا علاوه بر خدمت به مردم، در میان آنها باشند. مقام آنان چنان والاست که اگر زمانی ناراحت شوند، آسمان بر زمین خشم خواهد گرفت. سالک در طی طریق خود به همه این موارد رسیده و درمی یابد که تاکنون چیزی نمی دانسته و همه دانش او در مقابل ندانسته ها، بسیار محدود و غیر قابل توجه است. پس از آن درمی یابد که نباید از آن دانش برای مردم سخن گوید، زیرا درک آن برای افراد عادی بسیار سخت است و ای بسا به جای آن که آنان را به راه راست هدایت کند، موجب انحراف و گناه بیشتر آنان گردد. پس سالک در این مرحله خاموش می شود و چنان به این رویه عادت می کند که مردم تصور می کند او چیزی برای بیان ندارد و اگر گاهی هم سخنی گفت، آنان گفته های وی را به عنوان سخنی ارزشمند و مهم تلقی نمی کنند. در مقابل سالک که در مقام شناخت قرار گرفته، آرام می شود و خود را از اشتغالات نفسانی دور می کند، زیرا می داند که در این مرحله چنان چه سخن بیش از حد گوید، یا بخواهد خود را به مردم معرفی نماید، دچار خسران و مشکل خواهد شد. سالک باید با رضا و رغبت چنین کاری را انجام دهد و باید باور کند، در پیشگاه خداوند منان، اگر فردی معمولی در مقام خدمت به بندگان قرار گیرد و از جایگاه خود راضی باشد بیشتر از عارفی که ناراضی است و مردم را ترک کرده، مقرب بوده و مقام والاتری خواهد داشت.
پس سالکی که هنوز زنده است و در صراط حمید گام برداشته و در مقام رضاست و به این کار هم ادامه می دهد و نمی خواهد که خداوند هر چه زودتر او را از دنیا ببرد، در پیشگاه خداوند شایسته تلقی می شود.
شطح گویی که به..... شطح سخنانی است که عارف در مقام وجد و بی خودی، در وصف حال و شدت وجد خود می گوید و شنیدن آن برای مردم عادی، ناخوشایند بوده و موجب سوءظن و تهمت و بدبینی می شود. لذا عارف باید در حین سخن گفتن به ویژه در حالت های بی خودی دقت زیادی داشته باشد، والا در بین مردم شهرت بدی یافته و به هبا می رسد. منظور از هبا، که در قرآن هم آمده است. در اصطلاح ماده ای است که از او صورت های مختلف اجسام در عالم شکل گرفته است. در اینجا هباء به معنی آن است که عارف کم توجه، از مقام عالی به دانی و از بالا به پائین سقوط خواهد کرد.
تابندگانی که بر...... منظور افرادی هستند که خداوند بر دلهای آنان نور می تاباند و آنان قادر به درک و حفظ آنها بوده و به اهمیت آن واقفند. آنان قادرند به راز حقیقت اصلی پی برده و به آن بپیوندند. این شناخت از خداوند، موجب شور و شوق است و بر اثر شور و اشتیاق، محبت و عشق پدیدار می گردد. این عشق سبب می شود که عاشق جز دیدار یار و تلاش برای رسیدن به او چیزی نخواهد و زندگی خود را به تمامی در پای آن بگذارد. هم چون مثالی که از پروانه و شمع گفته می شود، عاشق در آتش محبت و نیاز به او می سوزد و هنگامی که نشانی از او می یابد، آن را فاش نمی کند، تا اسرار بیشتری به او بدهند تا جایی که در انتها همه چیز برای او روشن شود. اما چنان چه اشاره شد شرط اصلی شکر و رضایت است. هستند افرادی که شایستگی لازم را نشان داده و طی طریق می کنند، اما از آنجا که برخی صبور نیستند یا عجول می باشند، به انحاء مختلف نارضایتی و کم صبری خود را نشان می دهند و به این ترتیب آنچه را که کسب کرده اند ضایع کرده و از بین می برند. حال اگر سالک به خداوند توکل کرده و هر چه را در سر راه دید، به خواست او دانست و همه کارهای خود را با رضایت تمام در جهت رضای خدا انجام داد و اگر خدا هم از او راضی باشد هر چیز و هر کس را که در سر راه او قرار می دهد، همه به نفع و مصلحت اوست و او را در جهت کمال سوق خواهند داد. زیرا به تعبیر مولانا جهان کوه و فعل آدمی به مثابه ندایی در آن است، اگر فردی با مردم خوش رفتار باشد، مردم هم با او رفتار خوبی خواهند داشت، به عکس اگر به مردم بد کند، در سر راه او بدی ها قرار خواهند گرفت. هر چند این فرد در طی طریق هم موفق بوده و بر اساس ریاضت و سختی کشیدن به مراحلی هم رسیده است، اما چون خشونت دارد، به مردم درشتی می کند، پرخاش گر و معترض و غرغروست. لذا مردم از او ناراضی شده و او را نفرین خواهند کرد.
سالک واقعی، در عین تحمل ریاضت برای پیشرفت، در زندگی مثل مردم عادی رفتار می کند، شبیه آنها لباس پوشیده، می خورد و می خوابد. به آنها فخر نمی فروشد، خود را بالاتر نمی داند. در عین حال زبون نیست و اجازه سوء استفاده از خود را به کسی نمی دهد. برخی سالکان هم هستند که تلاش می کنند، خود را نزد خداوند خوب جلوه دهند، اما چون هنوز شناخت کاملی از نفس خود ندارند، در نتیجه ممکن است نوعی توقع پنهانی از خدا داشته باشند، که مثلا در ازاء عبادات وی خدا جسم او را سالم و زیباتر نماید، یا نعمات دنیوی بیشتری نصیب آنها گردد.
بیدار به جان کندنی..... این قبیل افراد، وقتی با زحمت و جان کندن شب زنده داری کرده و نماز شب می خوانند و در انجام این وظایف چنان رفتار می کنند که گویی از سر اجبار است، در نتیجه رفتار آنان در نزد خدا شبیه کوری است که در وسط بیابانی به زمین خورده و پس از برخاستن، جهت خود را گم می کنند و نمی دانند که به کدامین سو روان شوند.
چنین سالکانی حتی اگر به اسرار دست یابند از آنجا که هنوز گرفتار حجاب های نفسانی هستند و متوسل به فعالیت های خودخواهانه می شوند و از بیگانه سراغ خویش می گیرند، موفق نخواهند شد.
بیننده حقی..... منظور آن است سالکی که از اسماء و صفات باری تعالی خبر دارد، راه را هم یافته است، در کار خود جهد و تلاش کافی هم دارد، اما به دلیل عدم توجه از اسباب و وسایل و چیزهایی که ممکن است سبب تکمیل تزکیه نفس و تحول در تربیت روحی او شود دوری کرده، یا با روش های خود آنها را نابود می کند. چنین سالکی هم در خطر قرار دارد. به عنوان مثال اگر می خواهد صابر شود، باید در عمل هم تمرین کند و در موقعیت های گوناگون خود را امتحان کند.
کاشفی..... جناب محی الدین در اینجا اشاره به انسان دارد که به دلیل خواست خدا می تواند کامل ترین موجودات جهان باشد. به این جهت اشرف مخلوقات نامیده می شود او به صورت بالقوه توان و استعداد لازم را برای رسیدن به کمال دارد، هم چنان که در شکل ظاهری هم دیده می شود و از زمانی که به دنیا می آید به تدریج مراحل کمالی خود را طی می کند. در اینجا منظور از خضر، حواست، زیرا اگر خداوند حوا و زن را نمی آفرید انسان هم به دنیا نمی آمد. خضر تشبیهی از حیات ممتد و طولانی است که توسط حضرت حوا و زایش او انسان امکان ادامه حیات را می یابد. ادامه حیات در عرصه زمین است که دارای جاذبه ها و زیبایی های فراوان است از این رو برای انسان خوشایند است و فریفته آن می شود و هنگامی که رسولان و اولیاء توسط خداوند به میان مردم اعزام می شوند، تا آنان را از عشق و علاقه مفرط به دنیا باز دارند و راه را از چاه به آنان نشان دهند و چگونگی انجام اوامر و دستورات الهی را در جهت رسیدن به خداوند بیان نمایند و به آنها گوشزد کنند که جهان فانی کدام است؟ و جهان حقیقی کدام؟ و بشارت دهند که اگر انسانی به سوی خداوند رفته و عبادت واقعی داشته باشد هیچ گاه از آن سیر نمی شود. آنان هنوز نمی دانند که تا چه حدی نعمت های جهان باقی تا چه حد برای انسان خوشایند است و اگر نشانه هایی از آن جهان می یابند، مانند قطره ای است که تنها به درد چشیدن می خورد با این داشته هاست که شور و شوق در مؤمنان بوجود می آید و آنان را از درون متحول کرده و به وجد و حرکت می اندازد، تا به سوی پروردگار باز گردند. انسانی که زمانی، نزدیک پروردگار خود بود، اما به زندگی در زمین وادار شد و به این ترتیب نوعی فاصله و جدایی میان وی و خالقش به وجود آمد، فاصله ای که دردناک است. برای کاستن از رنج این جدایی و دوری است که اعمال خاص و عبادات و طلب و جستجو معنا می دهد. با انجام این اعمال در واقع بشر از احساس تنهایی و غربت و درد دوری از خالق می کاهد و به آرامش می رسد.
صاحب و جدی..... خداوند خواسته است که آدمی زنده باشد و حرکت کند. شور و شوق و تلاش و وجد آدمی سبب می شود که به رابطه ای لطیف و ظریف پی برده و خدا را درک نماید و بر اثر آن به قدرت های خداوند آگاهی یافته و از آنها بهره گیرد، این درک همه جانبه نمی باشد. مثلا عارفی که می تواند بر روی آب حرکت نماید، حال خود را نمی تواند وصف نماید زیرا که عقل و خرد آدمی محدود است و به کمک آن نمی توان هر چیز را توضیح داده یا تفسیر کرد. ایمان سبب ایجاد یقین در سالک است و هر چه این یقین عمیق تر و قوی تر شود و نفس تحت کنترل دائمی قرار گیرد، آنگاه امکان حرکت به سوی بالا و پرواز روح میسر می شود. این نکته به معنای آن است که همه نمی توانند در این مسیر وارد شوند، زیرا در انسان تقوا و فجور الهام شده است، مثلا آدمی ذاتا خودخواه و خسیس است، اما با تربیت و تزکیه ممکن است آن دست بخیل را گشوده، بذل و بخشش نماید. به این جهت است که انسان بخشنده و کریم، ستودنی است، زیرا برخلاف طبیعت انسانی عمل می کند و به مقامی والا می رسد و رفتاری پر جلال و شکوه می یابد، در عین حال که در مقام محو، از الطاف خدا بهره مند شده و به فناپذیر بودن و ضعف خویش در برابر خدای ازلی و ابدی اقرار می کند. سالک وقتی جلال خدا را باور می کند و می پذیرد و در مقابل او خاضع است، می کوشد صفات او را در خود تقویت نماید. به این ترتیب از صفات الهی به او نصیبی می رسد و در میان مردم جلوه و جلال و شکوه می یابد و او در شکوه و جلال خدادادی شوق بیشتر برای رفتن به سوی حق یافته (پای موزه) و نفس و جسم خود را (دوپیکر) هماهنگ و همزمان به سوی او می برد و در این راه استوار و محکم و متین گام برمی دارد. سالک با مشاهده این رفرف ها به لطایفی رسیده و زیبایی های بیشتری را درک می کند. او می کوشد، تا حد ممکن با دور کردن تعلقات و توجه به معنا، حداقل شناخت ظاهری کاملی داشته باشد. از او پرسیدند، تا به کجا می خواهی ادامه دهی، می گوید تا قاب قوسین، جایی که نزدیک ترین نقطه به پروردگار است و دیگر بیش از آن امکان پذیر نباشد. تا جایی که آخرین حد ظرفیت و قابلیت آدمی برای درک و شناخت حضرت خداوند جل جلاله است.