داستانهای قرآن و تاریخ انبیاء در المیزان جلد اول

نویسنده : حسین فعال عراقی

تطبیق قصص با تورات و انجیل

یکی دیگر از شیوه ها در المیزان بررسی تطبیقی قصص قرآن با تورات و انجیل است. علامه در مقام مقایسه برآمده و قصص قرآن را در یک کفه و داستانهای تورات و انجیل را در کفه دیگر گذاشته و خواننده را محور قرار داده است تا، با سنجش و دقت نظر، به حقانیت قصص قرآن پی ببرد و تحریفات و خرافاتی را که در تورات و انجیل وارد شده است، خود عیناً نظاره کند.
از جمله در داستان آدم (ع) که میدانی فراخ و گسترده برای افسانه پردازی و یاوه های بیهوده گویان است، با مقابله این داستان در قرآن و تورات، غبار اساطیر را از چهره داستان می زداید و می نویسد:
در بعضی اخبار آمده که مار و طاووس دو تا از یاوران ابلیس اند چون ابلیس را در اغوای آدم و همسرش کمک کردند، و چون این روایات معتبر نبود، از ذکر آنها صرف نظر کردیم. و خیال می کنم از روایات جعلی باشد، چون داستان از تورات گرفته شده و ما در اینجا عین عبارات تورات را می آوریم تا خواننده به وضع آن روایات کاملاً آگهی یابد...(102)
و بعد از فراغ از داستان، مطلب را این گونه به پایان می برد:
خواننده عزیز با تطبیق و مقایسه این دو داستان با هم، یعنی داستان آدم به نقل از قرآن کریم و به نقل از تورات و سپس دقت در روایاتی که از طریق عامه و شیعه وارد شده، به حقایق این قصه پی می برد.(103)
در داستان هابیل و قابیل نیز ضمن تطبیق داستان با آنچه در قرآن و تورات آمده است، خواننده را به داوری و قضاوت فرا می خواند و می نویسد:
خواننده را سفارش می کنم که نخست در آنچه از تورات و آیات قرآن که راجع به پسر آدم نقل کردیم دقت کند، آنگاه آنها را باهم تطبیق نمود و سپس داوری کند.(104)
و از این گونه است مطابقت برخی از داستانهای قرآن با انجیل که خواننده را به همین تألیف ارجاع می دهیم.

مباحث علمی و تاریخی

علاوه بر موارد فوق، علامه در هر فرصتی با توجه به اقتضای داستان به مسائل علمی، تاریخی، جغرافیایی و... پرداخته است. مثلاً در داستان طوفان نوح در پاسخ به این پرسش که آیا طوفان نوح همه زمین را فرا گرفت یا بخشی از آن را، وارد مباحث زمین شناسی و ژئوفیزیک شده و در داستان اصحاب کهف برای اثبات اینکه کدام یک از غارهای هفتگانه به اصحاب کهف تعلق دارد، به ناچار به مسائل معماری و مهندسی پرداخته و در داستان ذوالقرنین برای بیان اینکه ذوالقرنین کیست و سدّش کجاست، تاریخ را ورق زده و دیدگاههای مختلف در این زمینه را بررسی کرده است.
خلاصه کلام، این گونه مباحث در داستانهای قرآن به تناسب موضوع و دقیقاً برای تصحیح نظرگاه و افزایش دانش و بینش خوانندگان و در جهت آشناتر شدن با روح قرآن است.(105)

شیوه تدوین

در مورد چگونگی شیوه تدوین و تنظیم این تألیف لازم است چند نکته یادآوری شود:
1. حضرت علامه (ره) در طول تفسیر، اغلب داستانهای قرآن را در پایان آیات مربوط به آن داستان آورده و به شرح و بسط آن از زوایای مختلف پرداخته است که در این کتاب با تأمل و تفحص، این داستانها از درون تفسیر گردآوری و تدوین و با رعایت تسلسل تاریخی تنظیم شده است.
2. به برخی از داستانها که علامه به صورت مستقل و جدا به آنها نپرداخته است، از تفسیر و شرح آیات داستان بهره گرفته شده و به صورت داستانی مستقل تنظیم گردیده است، به طوری که خواننده بتواند با توجه به تفسیر المیزان نسبت به داستان شناختی اجمالی پیدا کند، مانند داستان اصحاب فیل و برخی از داستانهای دیگر.
3. همان طور که قبلاً اشاره شد، علامه اغلب داستانها را به طور جداگانه از دیدگاه روایات نیز نقل و نقد نموده ولی پاره ای از آنها به صورت مجزا از این دیدگاه مورد بررسی قرار نگرفته است. برای اینکه خواننده بتواند با داستان از طریق روایات هم آشنا گردد، با توجه به اینکه علامه در پایان تفسیر آیات گفتاری تحت عنوان بحث روایی دارد، ما بحثهایی را که ارتباطی با داستان دارد گردآوری نموده ایم که در پایان هر داستان آمده است.
4. قبل از شروع هر داستان آیات مربوط به آن آمده است تا هم دیباچه هر داستان به آیاتی از قرآن مزین و آراسته شود و هم خواننده محترم قبل از داستان با آیاتش مأنوس گردد.
ممکن است یک داستان در سوره های مختلف قرآن آمده باشد، ولی ما آیاتی را برگزیده ایم که علامه در ذیل آنها به نقل قصه پرداخته است.
5. برای سهولت کار قرآن پژوهان، منابع و مآخذی که در المیزان مورد استفاده علامه قرار گرفته در پانویس کتاب با حروف نازک و عدد ذکر شده است، ضمن اینکه نشانی جلد و صفحات المیزان را نیز با حروف سیاه و علامت ستاره مشخص کرده ایم.
6. در همان سالهای نخست شیفتگان قرآن و علاقه مندان تفسیر المیزان از حضرت علامه خواستند که نسبت به ترجمه آن نیز عنایتی مبذول دارند و ایشان این مهم را به اساتیدی از حوزه علمیه و تنی چند از شاگردان دانشمند خود سپردند که تاکنون این یادگار ماندگار با ترجمه های گوناگون توسط برخی ناشران چاپ و نشر داده است.
ابتدا ترجمه جلد 1 تا 10 المیزان که هر جلد به وسیله یکی از محققان و قرآن پژوهان حوزه ترجمه شده است از سوی انتشارات دارالعلم قم و سی جلد بعد با ترجمه سید محمدباقر موسی همدانی در تهران توسط انتشارات محمدی چاپ و منتشر گردید. سپس این تفسیر با ترجمه گروه فوق در بیست مجلد از سوی بنیاد علمی و فکری علامه با همکاری مؤسسه نشر فرهنگی رجاء و مؤسسه امیرکبیر در سال 63 انتشار یافت.
ترجمه کاملی نیز از المیزان توسط حجةالاسلام موسوی همدانی صورت پذیرفت که این ترجمه را دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم با پاره ای از اصلاحات در بیست مجلد به چاپ رساند. این ترجمه اخیر با توجه به ویژگیهای ذیل در حوزه کار ما قرار گرفت:
الف. کلیه مجلدات آن با یک قلم و شیوه واحد ترجمه شده است.
ب. ویرایش شامل اصلاحات دستوری، انشایی، علامت گذاری، غلطگیری و تغییر و تبدیل بعضی از جملات یا کلمات غیر مصطلح صورت گرفته است.(106)
ج. منابع و مآخذ اخبار، روایات و نقل قولها در پانویس ذکر شده است.
در پایان لازم می دانم مراتب تشکر و سپاس خود را از این بزرگواران اعلام نمایم:
1. دوستانم در نشر سبحان که چاپ کتاب فوق را به دیده عنایت و قبول نگریستند و انتشار آن را در برنامه کار خود قرار دادند.
2. دفتر طرح و اجرای کتاب که با حسن سلیقه و انتخاب و دقت نظر ویرایش، حروفچینی، صفحه آرایی و نمونه خوانی کتاب را به عهده گرفتند.
3. برادر و بزرگوار و اندیشمندم جناب آقای مصطفی مختاری که با رهنمودهای ارزشمند خود بنده را یاری نمود.
4. همسر و نور چشمانم که وقت خانه را به من بخشیدند و با صبر و متانت مرا در این امر ترغیب و تشویق نمودند.
سعادت و سلامت روزافزون همه را از درگاه خداوندگار یکتا می طلبم.
امید است که با تدوین داستانهای قرآن و تاریخ پیامبران بتوان انس و الفتی بین جوانان و قرآن برقرار و ایجاد کرد تا دلها و جانهای تشنه خود را از سرچشمه زلال وحی سیراب سازند و سیره پیامبران خدا را چراغ راه فردایشان قرار دهند.
حسین فعال عراقی
اراک - 2 آذر 1376
بیست و دوم رجب 1418