چهل حدیث

نویسنده : محمّد بن جمال الدّین مکّی معروف به «شهید اوّل» مترجم : محمّد علی کوشا

پیشگفتار

بعد از قرآن کریم، بهترین مائده معنوی آسمانی که انسانها را بر سر خوان پر نعمت هدایت خود گرد می آورد، و خوراک روح و روان آنها را از سفره دانشهای غیبی و ما ورائی فراهم می سازد، همانا احادیث دلنشین پیشوایان معصوم علیهم السّلام است. دانش اسلامی آن است که بر محور قرآن و حدیث بچرخد، و شناخت اسلام، چیزی جز شناخت قرآن و حدیث با درایت کامل آن دو نمی تواند باشد.
آنکه مدّعی تبعیّت از کتاب خداست، بناچار باید سیره و سنّت و سخن مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله را نیز بپذیرد. زیرا حجّیت سنّت، مأخوذ از فتوای قرآن است، آنجا که می گوید:
وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ.
یعنی: قرآن را به تو نازل کردیم، تا برای مردم آنچه را که به ایشان نازل شده است توضیح دهی، و امید که آنان بیندیشند.
در این آیه، مقام پیامبر، مقام تبیین و توضیح و تشریح جزئیّات وحی الهی است. در آیه دیگر قبول و پذیرفتن اوامر و نواهی رسول خدا را بر همه واجب و لازم دانسته است:
ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا.
یعنی: آنچه پیامبر به شما داد، آن را بگیرید و از آنچه شما را باز داشت، باز ایستید.
بنا بر این، وحیی که به پیامبر اکرم صلی اللَّه علیه و آله شده دو قسم است: یک قسم آن کتبی یعنی نوشته شده و مدوّن، از جانب خداست که نامش قرآن است؛ قسم دیگر وحی شفاهی است یعنی مجموعه علوم و دانشی که خداوند به پیامبر داده و او آن را در قالب الفاظ و عبارات خود ریخته تا کتاب خدا را تبیین و تفسیر نماید و جزئیّات آن را برای مردم توضیح دهد. آیه شریفه ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحی (از سر هوس سخن نمی گوید، این سخن بجز وحیی که وحی می شود نیست . گویای این است که وحی، شامل قرآن و علوم پیامبر هر دو می شود. بنا بر این، مجموعه گفتار و سخنان رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله که بر محور دین و در چهار چوبه مسائل شریعت باشد. همه داخل در وحی است.
با توجّه به مطالب فوق، دیگر جایی برای اشکال تراشی بعضی، از قبیل اینکه چرا فلان حکم و دستور جزئی در قرآن نیست؟ نمی ماند. زیرا بیان جزئیّات احکام و بسیاری دیگر از مسائل را، خود قرآن کریم به تبیین و امر و نهی رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله ارجاع داده است، و تا آنجا که شرایط و مقتضیات زمان پیامبر اقتضا می نمود، آن حضرت چیزی را فروگذار نفرمودند، و بر اساس رهنمود قرآن که پیامبر صلّی اللَّه علیه و آله صادق و راستگوست و از سر هوس سخن نمی گوید، آن حضرت فرموده است:
إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللَّه و عترتی أهل بیتی ما إن تمسّکتم بهما لن تضلّوا أبدا فإنّهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض.
یعنی: به درستی که من دو چیز وزین و گرانبها را بر جای می گذارم: کتاب خدا و عترتم اهل بیتم، مادام که به این دو تمسّک جستید هرگز گمراه نخواهید شد، زیرا این دو هرگز از هم جدا نخواهند شد تا اینکه در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند.
با این حدیث و دهها حدیث مشابه آن، از پیامبر اکرم صلّی اللَّه علیه و آله که در مجامع حدیث شیعه و سنّی روایت شده حجّیت احادیث اهل بیت علیهم السّلام نیز- که منصوب از جانب خدا و معصوم از هر گناه و خطا و ملهم به الهامات غیبی و علم الهی هستند- ثابت می شود.
بنا بر این سخنان اهل بیت علیهم السّلام نیز در تبیین قرآن و احکام آن، همچون سخنان و بیانات پیغمبر اکرم صلّی اللَّه علیه و آله است. و شیعه همان را می گوید که قرآن کریم دستور داده و نبیّ و رسول و برگزیده او حضرت محمّد بن عبد اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله تبیین و تشریح فرموده است.

سخنی در ترجمه این کتاب

سیره عدّه ای از علمای گذشته بر این بوده است که در ضمن تألیف کتابهای گوناگون، به عنوان تیمّن و تبرّک و توجّه و اهمیّت به احادیث پیامبر و امامان، چهل حدیث را به سلیقه خود از میان مجامع روایی بر می گزیدند و به حدیث دوستان و پیروان خاندان نبوّت و رسالت عرضه می کردند، و معمولا این گونه احادیث را با ذکر سند- از استاد و مشیخه خود گرفته و همین طور سلسله سند حدیث را تا پیشوای معصوم ادامه داده و به صورت معنعن نقل و روایت می کردند، تا دیگران را به مقام و موقعیت و اهمیّت حدیث و نقش سازنده آن، بیشتر آگاه سازند؛ و از طرفی با ادامه عنوان عدد چهل که در آن ایهام و اشاره ای به صعود، بر فراز قلّه کمال معرفت و سیر استکمالی عالی انسان و صیرورت و حرکت فزاینده آدمی در پرتو الهام از سخنان اولیای الهی و سیر و سلوک از طریق برنامه های آنان که بمنزله دستور العمل مراد و مرشد کامل در منازل چهل گانه طریقت است، زمینه وصول به حقایق معنوی را از طریق رهنمودهای پیشوایان معصوم گوشزد می نمودند.

چهل حدیث شهید اوّل

در میان کتابهایی که با عنوان چهل حدیث به رشته تحریر در آمده کتاب الاربعون حدیثا شهید اوّل رضوان اللَّه علیه، برجستگی و درخشندگی ویژه ای دارد. بی شکّ، تبحّر در حدیث شناسی ، صداقت و اخلاص و حسن انتخاب مؤلّف بزرگوار، در تألیف متقن و استوار این اثر ماندگار، تأثیر بسزایی داشته است.
این احادیث چهل گانه، بیشتر بر محور مسائل فقهی و اخلاقی دور می زند. در اهمیّت این روایات همین بس که مورد استناد و فتاوای فقهاء در موضوعات خود قرار گرفته است. این اثر نفیس، در واقع دستور العمل و راهنمای عمل کنندگان به تکالیف شرعی، و هدایتگر نفوس آدمیان به طهارت و پاکی اخلاقی است. شهید رضوان اللَّه علیه، این کتاب را در سال 782 هجری قمری، یعنی چهار سال پیش از شهادتش نوشته است. درود و رحمت بیکران خدا بر روح و روان حقیقت جوی او باد.