فهرست کتاب


امام سجاد علیه السلام جمال نیایشگران

تحقیق گروه تاریخ اسلام‏‏ نگارش:احمد ترابی

بر پایی قیامت، لازمه عدل الهی

ثم ضرب له فی الحیوة اجلا موقوتاً... حتی اذا بلغ اقصی اثره و استوعب حساب عمره، قبضه الی ماندبه الیه من موفرو ثوابه، او محذور عقابه، لیجزی الذین اساؤابما عملوا و یجزی الذین احسنوا بالحسنی، عدلامنه...(597)
خداوند در زندگی دنیا، برای فرزند آدم مدت معینی را قرار داد... تا آن هنگام که به پایان زندگیش رسید و روزهای عمرش سپری شد، جانش را دریافت کند او را به پاداشهای سرشار و یا کیفرهای هول انگیز که قبلاً یادآوری کرده است، فرا خواند.
این کیفر و پاداش برای این است که بدکاران جزای عمل خوش را بچشند و نیکان پاداش نیکیهای خود را دریافت دارند. و اینها همه ناشی از عدل الهی است.

نظام کیفر و پاداش الهی، بدون ظلم

فکل البریة معترفة بانک غیر ظالم لمن عاقبت، و شاهدة بانک متفظل علی من عافیت و کل مقر علی نفسه بالتقصیر عما استوحبت.(598)
خداوندا! تمامی آفریده هایت اعتراف دارند که تو در کیفر خطاکاران، کمترین ستم روا نمی داری، و همگان شاهدند که لطف و عنایت تو به بندگان از روی تفضل و بخشش است، و همگی در پیشگاهت اقرار می کنند که نتوانسته اند حقت را ادا کنند و آن گونه که سزاواری انجام نمایند.
امام سجاد (علیه السلام) این سخنان را بی مقدمه و بدون برهان نیاورده است، بلکه قبل از این فرازها، مطالبی دارد که الطاف بی حساب الهی را در حق بندگان و سنت خدا بر عفو خطاکاران را یادآور شده، به گونه ای که انسان مؤمن اندیشمند خود به اعتراف در پیشگاه حق می نشیند و ساحت خداوند را از ظلم و ستم منزه می داند.

فلسفه عدل الهی در نظام جزابخشی

امام سجاد (علیه السلام) در بیانی دیگر از نیایشهای صحیفه، نخست حاکمیت بی چون و چرای خدا بر پهنه حیات و اراده بی معارض او را در مورد خلق یادآور شده، سپس به خداوند عرضه می دارد:
و قد علمت انه لیس فی حکمک ظلم، و لا فی نعمتک عجلة، و انما یعجل من یخاف الفوت، و انما یحتاج الی الظلم الضعیف و قد تعالیت - یا الهی - عن ذلک علواً کبیراً.(599)
(خداوندا! هر چند اراده تو، یگانه اراده نافذ در هستی است و هیچ قدرتی، یارای معارضه و رویارویی با قدرت تو را ندارد، اما این اراده و قدرت بدون معارض تو، هرگز به استبداد و جباریت نزدیک نمی شود) من بیقین می دانم که در حکم و داوری و تقدیر تو، ستم راه ندارد، چنان که در مجازات بدکاران، شتاب نمی کنی، زیرا کسی باید شتاب کند که بیم از دست رفتن فرصت و قدرت خود را داشته باشد و کسی به ظلم کشیده می شود و به ستم رو می آورد که ضعیف و ناتوان باشد نتواند عدل را به کار گیرد و یا منافع خود را در رعایت عدل نبیند در حالی که تو - ای خداوند - از ضعف و ناتوانی و نگرانی و ستم مبرا هستی و جایگاهت فراتر از این نسبتهاست.
امام سجاد (علیه السلام) علاوه بر این که با زبان ویژه نیایش، فلسفه مبرا بودن خدا از ظلم و ستم را بیان داشته، به نکته ای فراتر نیز اشاره کرده است و آن این که مهلت خداوند به خط کاران و تعجیل نورزیدن خدا در انتقام از بدکاران خودگواه عدل الهی بلکه فضل الهی است. چه این که اگر خداوند خطاکاران را بسرعت مجازات می کرد، مناقاتی با عدل او نداشت ولی لطف او سبب شده است تا به گناهکاران مهلتی دهد تا شاید به توبه روآورند و از عقاب برهند.