فهرست کتاب


امام سجاد علیه السلام جمال نیایشگران

تحقیق گروه تاریخ اسلام‏‏ نگارش:احمد ترابی

صفات خداوند

از آنجا که ذات یکتای خداوند فراتر از آن است که در محدوده ذهن آدمیان بگنجد و برتر از آن است که در قلمرو حس درآید، شناخت صفات آن حقیقت نامحسوس، و بر شمردن آن صفات، راهی است هموار، برای نزدیک شدن به حریم معرفت او و مناجات و راز و نیاز با حضرت یگانه اش.
صحیفه سجادیه به دلیل این که بنیانش بر نیایش وگفتگوی با خدا نهاده شده است، به گونه طبیعی یاد و نام و صفات خدا، بیش از هر یاد و سخن دیگری در آن نمایان است. ولی امتیاز آشکاری که صحیفه سجادیه و سایر ادعیه ائمه (علیهم السلام) با دعاها و نیایشهای دیگران دارد این است که - علاوه بر محتوای پیامدها - در بعد اسما و صفات الهی از غنا و فراگیری ویژه ای برخوردار است.
مناجاتیان، معمولاً با بینش و گرایش ویژه فکری، علمی، سیاسی و اجتماعی خود تنها خدا را با صفاتی می خوانند که خویش را بدانها محتاجتر می بینند.
آنان که اشتیاق به بهشت و نعمتهای اخروی در وجودشان شعله ورتر است به رحمت و فضل و وسعت و امتنان الهی بیشتر تمسک می جویند و آنان که از لهیب سوزان جحیم و رنجای قبر و قیامت بیشتر بیمناکند، خدا را با اوصاف غفور و تواب و وهاب و... می خوانند. ولی دعاهای صحیفه و سایر ادعیه رسیده از معصومین (علیه السلام) همان گونه که در محتوای علمی و معرفتی غنی و فراگیر است در توجه به ابعاد صفات و جلوهای حق نیز ممتاز می باشد.
بدیهی است که امام (علیه السلام) با یاد کردن هر صفت از صفات الهی، هدف خاصی را دنبال کرده و پیام ویژه ای را به شاگردان و پیروانش ابلاغ نموده است ولی این نوشته، گنجایش آن بررسی تفصیلی را ندارد. از این رو به بیان اجمالی و فهرست گونه بخشی از آن صفات می پردازیم.
بخشی از صفات الهی که امام سجاد (علیه السلام) خداوند را بدانها یاد کرده، از این قرار است:
الاول، الاخر، الحمید، الجواد، الکریم، العزیز، القدیر، العظیم، القدیم، القریب، المجیب، السمیع، العلیم ، الغفور، الرئوف، المنان، المعید، التواب، الواحد، الاحد، الصمد، الوهاب، الشاکر، المحسن، المجل، المالک، العفو، المحب، الضامن، الخالق، المصور، المقدر، الواسع ، الحافظ، الحلیم، الشدید، المحمود، الناصر، الولی، الرزاق، الوارث، الفرد، الکبیر، العلی، الرحمن، الرحیم، البصیر، الخبیر، الدائم، الناظر الحنان، المجید، الکافی.
در کنار این صفات، صفتهای ترکیبی بسیار گسترده ای در مضامین صحیفه، وجود دارد که احصای همه آنها به طور می انجامد، از آن جمله:
القائم بالقسط، العدل فی الحکم، ذوالفضل العظیم، ذوالعرش العظیم، مالک الملک، المنان بالجسیم، الغافر للعظیم، المتفضل بالاحسان، المتطول بالامتنان، الوهاب الکریم، ذوالجلال و الاکرام، أرحم من کل رحیم، ذو رحمة واسعة، خیر المنعمین، ذوالبهاء و المجد، خیر الغافرین، فارج الهم، کاشف الغم، أعدل العادلین، اکرم المسئولین، خیر الرازقین، خیر المجیرین و....

عدل الهی

یکی از ویژگیها و امتیازات شیعه بر بعضی از گروهها و دیگر مذاهب اسلامی، اعتقاد عمیق به عدل الهی است. امام سجاد (علیه السلام) این عقیده را از زوایای مختلف و در کاربردهای گوناگونش مورد توجه قرار داده است. از آن جمله:
انی اشهد انک انت الله الذی لا اله الا انت، قائم بالقسط، عدل فی الحکم، رؤف بالعباد.(559)
خداوندا! من گواهی می دهم که جز تو خداوندگار و معبودی نیست، تویی به پا دارنده قسط و حکم کننده به عدل و دارای رأفت و رحمت بر بندگان.
از آن جا که بیان برخی مجازاتها برای گناهان، ممکن است این سؤال را در ذهن شنونده پدید آورد که آیا براستی میان گناه و مجازات آن، رعایت عدل و انصاف شده است، امام سجاد (علیه السلام) بارها و بارها در دعاها به این پرسش، پاسخ داده و فرمود است:
... ان سنتک الافضال، و عادتک الاحسان، و سبیلک العفو، فکل البریة معترفة بانک غیر ظالم لمن عاقبت، و شاهدة بانک متفضل علی من عافیت، و کل مقر علی نفسه بالتقصیر عما استوجبت.(560)
خداوندا! سنت و روش همیشگی تو، بذل و بخشش است و برنامه مداوم تو احسان و شیوه ات عفو و گذشت می باشد، بر این اساس همه آفریدگان، به راه نداشتن ظلم در عقوبتها و نظام کیفریت اعتراف دارند و گواهی می دهند که هر کس از بند درد و رنج و عقوبت رهد از لطف و عنایت تو بهره جسته است، و همگان به کوتاهی و تفصیر خویش در پیشگاهت اقرار دارند.

لطف و رحمت الهی

روح دعا و نیایش، التجا به لطف و رحمت خداست. از این رو در صحیفه سجادیه، یاد رحمت گسترده خدا، بیشترین درس و زمزمه ای است که روح را می نوازد و جان را امید می بخشد.
امام سجاد (علیه السلام) در فرازی از نیایش خود به خداوند عرضه می دارد:
یا من لاتفنی خزائن رحمته، صل علی محمد و آله و اجعل لنا نصیباً من رحمتک.(561)
ای خداوندی که گنجینه ها و خزانه رحمت خویش فنا نمی پذیرد، بر محمد و خاندان او درود فرست و از بیکران رحمت خویش مرا بهره مند ساز!.
در دعایی دیگر امام چنین بیان داشته است:
انت الذی تسعی رحمته امام غضبه.(562)
خداوندا! تو آنی که لطف و رحمتت در پیشاپیش غضبت حرکت می کند.
انت الذی اتسع الخلائق کلهم فی وسعه.(563)
تو آنی که تمامی آفریده ها، در گسترده لطف و قدرتش جای دارند و قرار گرفته اند.