فهرست کتاب


امام سجاد علیه السلام جمال نیایشگران

تحقیق گروه تاریخ اسلام‏‏ نگارش:احمد ترابی

اهمیت اعتقاد به توحید

اللهم... و انی و ان لم اقدم ما قدموه من الصالحات فقد قدمت توحیدک و نفی الاضداد و الاشباه عنک.(558)
خداوندا!... هر چند من مانند تلاشگران در میدان طاعت و عبادت، اعمال نیک و صالحی را برای جهان آخرت پیش فرستاده ام هر چند تهیدست و فرومایه ام اما یک اندوخته گرانبها دارم و آن این است که اعتقاد به توحید دارم و این باور مقدس را توشه خویش ساخته ام و هرگونه ضد و شریک و شبیه را از تو نفی کرده ام.
امام سجاد (علیه السلام) با این بیان به انسان تعلم می دهد که اعتقاد به توحید از چنان اهمیتی برخوردار است که انسان می تواند همه کاستیها و نارساییهای خود را در پرتو اهمیت و کمال آن جبران کند و انتظار داشته باشد که خداوند به خاطر این اندوخته، او را بپذیرد.

صفات خداوند

از آنجا که ذات یکتای خداوند فراتر از آن است که در محدوده ذهن آدمیان بگنجد و برتر از آن است که در قلمرو حس درآید، شناخت صفات آن حقیقت نامحسوس، و بر شمردن آن صفات، راهی است هموار، برای نزدیک شدن به حریم معرفت او و مناجات و راز و نیاز با حضرت یگانه اش.
صحیفه سجادیه به دلیل این که بنیانش بر نیایش وگفتگوی با خدا نهاده شده است، به گونه طبیعی یاد و نام و صفات خدا، بیش از هر یاد و سخن دیگری در آن نمایان است. ولی امتیاز آشکاری که صحیفه سجادیه و سایر ادعیه ائمه (علیهم السلام) با دعاها و نیایشهای دیگران دارد این است که - علاوه بر محتوای پیامدها - در بعد اسما و صفات الهی از غنا و فراگیری ویژه ای برخوردار است.
مناجاتیان، معمولاً با بینش و گرایش ویژه فکری، علمی، سیاسی و اجتماعی خود تنها خدا را با صفاتی می خوانند که خویش را بدانها محتاجتر می بینند.
آنان که اشتیاق به بهشت و نعمتهای اخروی در وجودشان شعله ورتر است به رحمت و فضل و وسعت و امتنان الهی بیشتر تمسک می جویند و آنان که از لهیب سوزان جحیم و رنجای قبر و قیامت بیشتر بیمناکند، خدا را با اوصاف غفور و تواب و وهاب و... می خوانند. ولی دعاهای صحیفه و سایر ادعیه رسیده از معصومین (علیه السلام) همان گونه که در محتوای علمی و معرفتی غنی و فراگیر است در توجه به ابعاد صفات و جلوهای حق نیز ممتاز می باشد.
بدیهی است که امام (علیه السلام) با یاد کردن هر صفت از صفات الهی، هدف خاصی را دنبال کرده و پیام ویژه ای را به شاگردان و پیروانش ابلاغ نموده است ولی این نوشته، گنجایش آن بررسی تفصیلی را ندارد. از این رو به بیان اجمالی و فهرست گونه بخشی از آن صفات می پردازیم.
بخشی از صفات الهی که امام سجاد (علیه السلام) خداوند را بدانها یاد کرده، از این قرار است:
الاول، الاخر، الحمید، الجواد، الکریم، العزیز، القدیر، العظیم، القدیم، القریب، المجیب، السمیع، العلیم ، الغفور، الرئوف، المنان، المعید، التواب، الواحد، الاحد، الصمد، الوهاب، الشاکر، المحسن، المجل، المالک، العفو، المحب، الضامن، الخالق، المصور، المقدر، الواسع ، الحافظ، الحلیم، الشدید، المحمود، الناصر، الولی، الرزاق، الوارث، الفرد، الکبیر، العلی، الرحمن، الرحیم، البصیر، الخبیر، الدائم، الناظر الحنان، المجید، الکافی.
در کنار این صفات، صفتهای ترکیبی بسیار گسترده ای در مضامین صحیفه، وجود دارد که احصای همه آنها به طور می انجامد، از آن جمله:
القائم بالقسط، العدل فی الحکم، ذوالفضل العظیم، ذوالعرش العظیم، مالک الملک، المنان بالجسیم، الغافر للعظیم، المتفضل بالاحسان، المتطول بالامتنان، الوهاب الکریم، ذوالجلال و الاکرام، أرحم من کل رحیم، ذو رحمة واسعة، خیر المنعمین، ذوالبهاء و المجد، خیر الغافرین، فارج الهم، کاشف الغم، أعدل العادلین، اکرم المسئولین، خیر الرازقین، خیر المجیرین و....

عدل الهی

یکی از ویژگیها و امتیازات شیعه بر بعضی از گروهها و دیگر مذاهب اسلامی، اعتقاد عمیق به عدل الهی است. امام سجاد (علیه السلام) این عقیده را از زوایای مختلف و در کاربردهای گوناگونش مورد توجه قرار داده است. از آن جمله:
انی اشهد انک انت الله الذی لا اله الا انت، قائم بالقسط، عدل فی الحکم، رؤف بالعباد.(559)
خداوندا! من گواهی می دهم که جز تو خداوندگار و معبودی نیست، تویی به پا دارنده قسط و حکم کننده به عدل و دارای رأفت و رحمت بر بندگان.
از آن جا که بیان برخی مجازاتها برای گناهان، ممکن است این سؤال را در ذهن شنونده پدید آورد که آیا براستی میان گناه و مجازات آن، رعایت عدل و انصاف شده است، امام سجاد (علیه السلام) بارها و بارها در دعاها به این پرسش، پاسخ داده و فرمود است:
... ان سنتک الافضال، و عادتک الاحسان، و سبیلک العفو، فکل البریة معترفة بانک غیر ظالم لمن عاقبت، و شاهدة بانک متفضل علی من عافیت، و کل مقر علی نفسه بالتقصیر عما استوجبت.(560)
خداوندا! سنت و روش همیشگی تو، بذل و بخشش است و برنامه مداوم تو احسان و شیوه ات عفو و گذشت می باشد، بر این اساس همه آفریدگان، به راه نداشتن ظلم در عقوبتها و نظام کیفریت اعتراف دارند و گواهی می دهند که هر کس از بند درد و رنج و عقوبت رهد از لطف و عنایت تو بهره جسته است، و همگان به کوتاهی و تفصیر خویش در پیشگاهت اقرار دارند.