فهرست کتاب


امام سجاد علیه السلام جمال نیایشگران

تحقیق گروه تاریخ اسلام‏‏ نگارش:احمد ترابی

اصحاب و شاگردان امام سجاد (علیه السلام)

فلسفه وجودی امام سجاد (علیه السلام) در بینش شیعه در دو بعد اصولی نهفته است: 1 - تعلیم، 2 - تربیت؛ زیرا امامت معصومان تداوم بخش رسالت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) است.
امام همان خطی را دنبال می کند و همان وظایفی را بر عهده دارد که پیامبر خداوند (صلی الله علیه و آله و سلم) از جانب خداوند و به وسیله جبرئیل وحی می شده ولی بر ائمه (علیه السلام) وحی نمی شده است بلکه آنان علوم خویش را سینه به سینه به امامان بعدی منتقل می ساخته اند. آن گونه که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) علوم خویش را به سینه علی (علیه السلام) منتقل کرد و فرمود: انا مدینة العلم و علی بابها فمن اراد المدینة فلیأتها من بابها. یعنی؛ من شهر علمم و علی در آن شهر است. پس هر کس می خواهد به این شهر وارد و آگاهی دست یابد بر اوست که از طریق علی (علیه السلام) کسب آگاهی کند و سیرت و سنت مرا جویا شود.
بدیهی است که انتقال علم پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به علی بن ابی طالب (علیه السلام) به گونه ای عادی و تدریجی نبوده است بلکه طبق مشیت خداوند برنامه ای فوق طبیعی را طی کرده، چنان که از امام سجاد (علیه السلام) نقل شده است:
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) کلمه ای به علی (علیه السلام) آموخت که از آن کلمه هزار کلمه گشوده شد و از هر کلمه آن هزار کلمه گشوده شد.(410)
بنابراین، همان گونه که تعلیم و تزکیه دو وظیفه اصلی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) بوده و خداوند فرموده است:
یتلوا علیهم آیاته ویزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمة.(411)
یعنی؛ خداوند پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) را برانگیخت تا آیات الهی را بر مردم تلاوت کند، ایشان را تزکیه نماید و رشد دهد و کتاب و حکمت را به آنان بیاموزد.
ائمه معصومین (علیه السلام) نیز همواره در تلاش بودند تا این دو وظیفه را در میان امت اسلامی ایفا کنند ولی موانع سیاسی - اجتماعی که پس از رحلت رسول خدا پدید آمد و مشاجرات و رقابتهای قبیله ای که بر جامعه آن عصر چون ابری تیره سایه افکند و تا جایگاه خلافت نیز پیش رفت، سبب شد تا برای همیشه آزادی بیان و عمل از اهل بیت سلب شود و آنان به گونه ای که می خواستند نتواند در تعلیم و تربیت امت حضوری رسمی و گسترده داشته باشند.
آنچه مانع حضور آنان در صحنه های گسترده تعلیم و تربیت امت بود، ناهمسازی تعالیم و رهنمودهای عقیدتی - سیاسی - عبادی آنان با ایده ها و عملکردها و پندارهای حاکمان زمانشان بود.
حاکمان هرگز نمی توانستند تعالیم و رهنمودها هشدارهای معصومین (علیه السلام) را تحمل کنند، از این رو با ارعاب و تهدید، با قتل و غارت، با زندان و شکنجه ایشان و پیروانشان قلمرو فعالیت آنان را محدود و محدودتر می ساختند و چه بسا گاه تلاشهای علمی و معرفتی آنان به صورت تعالیم سری در می آمد و شیعیان در ابراز و انتقال آنها موظف به تقیه می شدند.
امام سجاد (علیه السلام) در یکی از این دورانها دشوار، امامت امت را بر عهده داشت اما انبوه مشکلات و دشواریها و نابسامانیهای سیاسی - اجتماعی که در فتنه عبدالله بن زبیر و سختگیریهای وی بر بنی هاشم ونیز هجوم مسلم بن عتبه به مدینه و... رخ داد، هیچ یک سبب نشد تا امام به طور کلی از تربیت و تعلیم شاگردان بازماند و روح تشنه امت را از معارف ناب الهی خویش محروم سازد!
امام در همان شرایط بحرانی شاگردانی را پرورید که با توجه به شرایط آن حضرت، شمارشان اندک نیست.

اصحاب امام سجاد (علیه السلام)

شیخ طوسی متولد 460 هجری اصحاب امام سجاد (علیه السلام) را این گونه یاد کرده است:
1 - ابراهیم بن عبدالله
2 - ابراهیم بن محمدبن حنیفه
3 - ابراهیم بن بشیر الانصاری
4 - ابراهیم بن ابی حفصه
5 - اسماعیل بن عبدالرحمن
6 - اسماعیل بن امیة
7 - اسحاق بن عبدالله بن الحرث
8 - اسحاق بن یسار المدنی
9 - ابان بن تغلب
10 - ابان بن ابی عیاش فیروز
11 - ایوب بن عایذ الطائی
12 - اسحاق بن عبدالله
13 - افلح بن حمید
14 - اسماعیل بن رافع
15 - ایوب بن الحسن
16 - ابراهیم بن یزید النخعی
17 - اسماعیل بن عبدالله بن جعفر
18 - اسماعیل ین عبدالخالق
19 - احمدبن حمویه
20 - بشر بن غالب اسدی
21 - بکربن اوس ابوالمنهال
22 - بکیربن عبدالله
23 - برد الاسکاف
24 - ثابت بن عبدالله بن زبیر
25 - ثابت بن هرمز الفارسی
26 - ثابت بن ابی صفیة ابو حمزة الثمالی
27 - ثابت بن اسلم البنانی
28 - ثویربن ابی فاختة
29 - ثویربن یزید
30 - جابربن عبدالله انصاری
31 - جعفربن علی بن الحسین الصادق (علیه السلام)(412)
32 - جعفر بن ابراهیم الجعفری
33 - جعفر بن ایاس
34 - جعید همدانی
35 - جهم الهلالی الکوفی
36 - جابربن محمدبن ابی بکر
37 - حسن بن علی بن ابی رافع
38 - حسن بن الرواح البصری
39 - حسن بن محمدبن حنفیه
40 - حسین بن عبدالله بن ضمرة
41 - حسین بن علی بن الحسین فرزند امام سجاد (علیه السلام)
42 - حکم بن عتیبه
43 - حبیب بن ابی ثابت
44 - حمیدبن مسلم کوفی
45 - حرین کعب ازدی کوفی
46 - حطان بن خفاف
47 - حصین بن عمر و الهمدانی
48 - حکیم ین جبیربن مطعم
49 - حفص بن عمر انصاری
50 - حبیب بن حسان
51 - حمید بن نافع همدانی
52 - حارث بن فضیل مدنی
53 - حکیم بن حکیم بن عباد
54 - حذیم بن سفیان اسدی
55 - حسن بن عماره
56 - حکیم بن صهیب الصیرفی
57 - حارث بن جارود تیمی
58 - حسان عامری
59 - حذیم بن شریک اسدی
60 - حبیب سحبستانی
61 - خشرم بن یسار مدنی
62 - داوود صرمی
63 - رزین
64 - ربیعة (استاد ابوحنیفه)
65 - رزین بن عبید
66 - رشید هجری
67 - ربیعة بن ابی عبدالرحمان
68 - رباح بن عبیده همدانی
69 - ربیعه بن عثمان تیمی
70 - زیدبن علی بن الحسین (علیه السلام) (فرزند امام سجاد (علیه السلام))
71 - زیدبن الحسن بن علی بن ابی طالب (علیه السلام)
72 - زیادبن سوقة الجریری
73 - زید العمی البصری
74 - زید بن اسلم عدوی
75 - سعیدبن مسیب
76 - سعیدبن جبیر
77 - سعیدبن عثمان
78 - سدیربن حکیم بن صهیب
79 - سری بن عبدالله
80 - سلیم ین قیس الهلالی الکوفی
81 - سالم بن ابی الجعد
82 - سالم (مولی عمروبن عبدالله)
83 - سلمة بن کهیل
84 - سعدبن سعیدبن قیس
85 - سلمةبن دینار
86 - سلمةبن ثبیط
87 - سماک بن حرب
88 - سلیمان بن ابی مغیره
89 - سالم بن ابی حفصة
90 - سعیدبن مرزبان
91 - سعیدبن طریف حنظلی
92 - سعدبن ابی سعید مقبری
93 - سعیدبن حرث مدنی
94 - سعیدبن مرجانه مدنی
95 - سلیمان (ابو عبدالله بن سلیمان العبسی)
96 - سلام بن المستنیر الجعفی
97 - سعید (ابوخالد الصیقل)
98 - سعیدبن حکیم
99 - شیبة بن نعامة الضبی
100 - شر حبیل بن سعد
101 - صالح بن کیسان
102 - صالح بن ابی حسان
103 - صالح بن خوات
104 - صالح بن صالح بن خوات
105 - صفوان بن سلیم زهری
106 - صهیب ابوحکیم الصیرفی
107 - ضحاک بن مزاحم
108 - ضحاک بن عبدالله المشرقی
109 - طلحه بن نضر مدنی
110 - طارق بن عبدالرحمان
111 - طاووس بن کیسان
112 - طلحة بن عمور المدنی
113 - ظالم بن عمرو (ابوالاسود دئلی)
114 - عبدالله بن علی الحسین (فرزند امام سجاد (علیه السلام))
115 - عبدالله بن عقیل بن ابی طالب
116 - عبدالله بن سلیمان العبسی
117 - عبدالله بن دینار
118 - عبدالله المستورد المدنی
119 - عبدالله بن ابی ملکیة المخزومی المکی
120 - عبدالله بن عطا الهاشمی
121 - عبدالله بن هرمز المکی
122 - عبدالله بن ابی بکر بن عمرو
123 - عبدالله بن عبیدة الزهری
124 - عبدالله بن ذکوان (ابوالزناد)
125 - عبدالله بن زبید هاشمی
126 - عبدالله بن عبدالرحمان مدنی
127 - عبدالله بن جعفر
128 - عبدالله بن سعید بن ابی هند
129 - عبدالله بن شرمة
130 - عبدالله بن محمد بن عمربن علی (علیه السلام)
131 - عبدالله بن علی بن ابی رافع
132 - عبیدالله بن المغیرة
133 - عبیدالله بن ابی الوشیم
134 - عبید الله بن مسلم العمری
135 - عبید الله بن عبدالرحمان
136 - عبدالله بن ابی الجعد
137 - عامربن واثلة الکنانی (ابا الطفیل)
138 - عامربن السمط (ابا یحیی)
139 - علی بن ثابت
140 - عیسی بن علی
141 - عایذ الاحمسی
142 - عمران بن میثم التمار
143 - عبدالله بن محمد الجعفی
144 - عبدالملک بن عطابن ابی الرباح
145 - عقبة بن بشیر
146 - عبد الرحمان القصیر
147 - عبدالمؤمن (بن قاسم بن قیس...)
148 - عمارة الانصاری
149 - عبدالله البرقی
150 - عبدالغفار بن القاسم.
151 - فرات بن احنف العبدی
152 - فلیح بن بکیر الشیبانی
153 - فرزدق شاعر ابافراس
154 - القاسم بن عوف الشیبانی
155 - القاسم بن محمد بن ابی بکر
156 - القاسم بن عبدالرحمان
157 - کیسان بن کلیب
158 - کنکر ابوخالد کابلی
159 - محمدبن جبیر بن مطعم
160 - محمد بن علی بن الحسین (علیه السلام) امام باقر (علیه السلام)
161 - منهال بن عمرو اسدی
162 - مسلم بن علی البطین
163 - محمد بن شهاب الزهری
164 - محمد بن عمربن علی (علیه السلام)
165 - مالک بن عطیة
166 - محمد بن قیس الانصاری
167 - منذر الثوری
168 - میمون القداح
169 - میمون البان
170 - معروف بن خربوذ
171 - یحیی بن ام الطویل المطعمی
172 - ام البرا گفته شده است و همان حبابه والبیه می باشد(413)
شیخ مفید (رحمة الله علیه)(414) در کتاب اختصاص تنها نام پنج تن از اصحاب امام سجاد (علیه السلام) را به این شرح یاد کرده است: ابو خالد الکابلی، یحیی بن ام الطویل، معطم (محمدبن جبیربن مطعم)، سعیدبن المسیب المخزومی، حکیم بن جبیر.(415)
علت این که شیخ مفید تنها به ذکر پنج تن از شاگردان امام سجاد (علیه السلام) اکتفا کرده است، چه بسا روایتی باشد که فضل بن شادان نقل کرده است. او می گوید:
در نخستین مراحل امامت امام علی بن الحسین (علیه السلام) اولین اصحاب آن حضرت تنها پنج نفر بودند: سعید بن جبیر، سعید بن المسیب، محمدبن جبیربن مطعم، یحیی بن ام طویل، ابو خالد الکابلی که نام او وردان و لقبش کنکر بوده است.(416)
فرقی که عبارت مفید با عبارت روایت فضل بن شاذان مشهود می باشد این است که در عبارت مفید به جای سعید بن جبیر نام حکیم بن جبیر آمده است و البته هر دو از اصحاب امام سجاد (علیه السلام) بوده اند.
ابن شهرآشوب در کتاب مناقب ضمن این که نام گروهی از اصحاب امام سجاد (علیه السلام) را بر شمرده است می گوید: آن دسته از کسانی که از شاگردان امام سجاد (علیه السلام) بوده و قبلاً محضر رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) را درک کرده و از اصحاب پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به شمار می آیند عبارتند از: جابربن عبدالله انصاری، عامربن واثلة کنانی، سعیدبن مسیب (ابن) حزن و سعیدبن جهان الکنانی.(417)

ممتازترین اصحاب امام سجاد (علیه السلام)

از روایتی استفاده می شود که امام صادق (علیه السلام) سه نفر از اصحاب امام سجاد (علیه السلام) را مبرزترین و آشناترین چهره در میان اصحاب آن حضرت دانسته است.
173 - ابو خالد الکابلی
174 - یحیی بن ام الطویل
175 - جبیربن مطعم(418)
از این روایت چنین استشمام می شود که پس از شهادت حسین بن علی (علیه السلام) امر امامت علی بن الحسین بر بسیاری از شیعیان مخفی بوده، و بحران فکری بر ایشان مستولی گشته است به گونه ای که در مرحله نخست سه نفر پیشگام طریق معرفت امام بوده اند و بتدریج، دیگران به آنان پیوسته اند.
در روایتی دیگر از امام موسی بن جعفر (علیه السلام) چنین نقل شده است:
هنگامی که قیامت بر پا شود، منادی یکایک اصحاب ائمه را فرا می خواند... تا آنجا که ندا می دهد: کجایند یاران و اصحاب علی بن الحسین (علیه السلام)! پس در پاسخ او جبیربن معطم، یحیی بن ام الطویل، ابو خالد کابلی و سعید بن مسیب می ایستند.(419)
روایت فضل بن شاذان که در چند سطر قبل آن را یادآور شدیم نیز پیشگام ترین چهره ها را در میان اصحاب امام، پنج نفر دانسته است.