فهرست کتاب


امام سجاد علیه السلام جمال نیایشگران

تحقیق گروه تاریخ اسلام‏‏ نگارش:احمد ترابی

علم و دانش امام سجاد (علیه السلام)

تمام صفات و ویژگیهای ارزشی انسان بر محور عقل و علم او سنجیده می شود. و امام در بینش شیعه کسی است که در عقل و علم و نیز اعمال ارزشی، سرآمد همه خلق است. و خداوند بر اساس این شایستگی های واقعی، ایشان را به امامت و پیشوایی دینی و دنیایی برگزیده است.
خداوند در قرآن می فرماید:
قل هل یستوی الذین یعلمون والذین لایعلمون(391)
یعنی؛ ای پیامبر! بگو، آیا براستی اهل دانش و آگاهی با آنان که دانش و علم ندارند، برابرند! هرگز!
و نیز می فرماید:
یرفع الله الذین آمنوا منکم والذین اوتوا العلم درجات.(392)
یعنی؛ خداوند از میان شما انسانها، کسانی را که دارای ایمان هستند و نیز آنان را که علم و دانش عطا شده ای، برتری می بخشد.
در این آیات ایمان و علم دو ملاک فضیلت و شرافت انسان بر دیگران معرفی شده است. و بی تردید ائمه که در پیشگاه خداوند برگزیده و ممتازند، ملاک این امتیاز را از ناحیه علم برتر و ایمان مستحکم خویش دارند. با این ویژگی که علم ایشان برگرفته شده از علوم بشری نیست، بلکه چونان دانش انبیاء مستند به تعلیم الهی است.
خداوند درباره یحیی می فرماید:
یا یحیی خذالکتاب بقوة و آتیناه الحکم صبیاً.(393)
یعنی؛ خداوند وحی فرستاد ای یحیی کتاب و مطالب وحی را با قدرت و جدیت دریافت کن. ما به او یحیی حکم نبوت را به هنگامی که خردسال بود عطا کردیم.
علمی که از سوی خداوند به کسی عطا شده باشد، خردسالی یا بزرگسالی آن شخص فرقی نمی کند بلکه در طفولیت می تواند به همان اندازه عالم و کاردان باشد که در بزرگی!
قرآن درباره سخن گفتن عیسی (علیه السلام) در کودکی، می فرماید:
قال انی عبدالله آتانی الکتاب و جعلنی نبیا.(394)
یعنی؛ من بنده خدایم و خداوند به من کتاب آسمانی انجیل عطا کرده و مرا پیامبر قرار داده است.
امام سجاد (علیه السلام) درباره الهی بودن علم ائمه و گستردگی دامنه آن می فرماید:
محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) براستی امین خداوند در زمین بود و چون به ملاقات حق شتافت، اهل بیت او، وارثان وی و امینان خدا در زمین شدند. علم منایا و بلایا،(395) نسب عرب، طهارت مولد آنان، نام شیعیان و نام پدران ایشان نزد ماست. ما برگزیدگان خدا و اوصیای پیامبریم و از هر فرد دیگر، به قرآن و دین سزاوارتریم. در مراتب عالی علم قرار داریم و علوم همه انبیاء نزد ما به ودیعت نهاده شده است.(396)
به هنگام رحلت امام سجاد (علیه السلام)، زمانی که آن حضرت در بستر بیماری قرار داشت گروهی از شیعیان برای عیادت آن حضرت به حضور وی می رسیدند. در حضور آن جمع، امام سجاد (علیه السلام) رو به جانب فرزندش باقرالعلوم (علیه السلام) کرد و فرمود: این صندوق را نزد خود حفظ کن، در این صندوق طلا و نقره ذخیره نشده، بلکه در آن مجموعه ای از دانشهاست.(397)
آنچه در ادوار بعد از زبان امام باقر (علیه السلام) و امام صادق (علیه السلام) درباره معارف دین و فقه و تفسیر عقاید و اخلاق و... صادر شدت تمامی آن علوم و مطالبی است که در نزد امام سجاد (علیه السلام) وجود داشت و از آن حضرت به سایر امامان بعدی منتقل گردید. ولی آن امام و پیشوای صالحان، کمتر فرصت یافت تا علوم خویش را در محافل علمی و بر کرسی استادی به شاگردانش ابلاغ کند. با این حال هیچ کتابی را در زمینه زهد و نیایش و موعظه نمی توان یافت، جز این که سخنان و نیایشهای امام سجاد (علیه السلام) زینت بخش آن است(398)
دانش و فضایل امام سجاد (علیه السلام) چیزی نبود که فقط دوستان و شیعیان بدان معتقد باشند بلکه حتی منکران مقام ولایت و نیز معاندان خاندان رسالت در مواردی به ناگزیر سر تعظیم در برابر کمالات ایشان فرود می آورند. چنان که عبدالملک مروان در پاسخ نامه امپراطور روم درماند و چاره را در آن دید که نظر امام سجاد (علیه السلام) را درباره آن جویا شود و پاسخ آن حضرت را به امپراطور روم بنویسد.(399)

احکام و مسایل فقهی

زهری می گوید: به حضور علی بن الحسین (علیه السلام) رسیدم، آن حضرت از من پرسید: گفتگوی شما با اصحاب چه بود؟
گفتم: بحث ما درباره روزه های واجب بود. نظر من و اصحابم بر این بود که ما جز روزه ماه مبارک رمضان، روزه واجب دیگری نداریم.
امام فرمود: چنین نیست که پنداشته اید. روزه چهل قسم دارد. ده قسم آن واجب ده قسم آن حرام و ده صورت آن محل تخییر و سه قسم دیگر آن روزه اذن و هفت صورت باقیمانده روزه تأدیب و... است.
سپس امام سجاد (علیه السلام) به شرح و تفصیل این موارد پرداخت و در هر مورد به آیه ای از آیات قرآن استشهاد می نمود. و در پایان به نظریات مختلف هر یک از فقهای عامه در آن مسایل اشاره می فرمود.(400)
امام سجاد (علیه السلام) تنها مرجع فقهی شیعیان نبود بلکه فقهای عامه نیز در بسیاری از مسایل خود به ایشان مراجعه می کرده اند. چنان که زهری برای دانستن حکم قتل غیر عمد در صورتی که مقتول برده باشد، به امام سجاد (علیه السلام) مراجعه کرده و حکم را از وی دریافت داشته است.(401)

امام سجاد (علیه السلام) سرور فقیهان

در عصر امام سجاد (علیه السلام) فقهای زیادی - بویژه در شهر مدینه - می زیسته اند، از آن جمله اند: ابوحازم، محمد بن شهاب زهری، سفیان عیینه، نافع بن جبیر، سعیدبن مسیب ، عروة بن زبیر، ابوبکر بن عبدالرحمان بن حارث بن هشام ، قاسم بن محمد بن ابی بکر، سالم بن عبدالله و...
شگفت این است که وفات این فقها در فاصله ای بسیار کم نسبت به یکدیگر واقع شد به طوری که مورخان سال 95 را که بیشترین فقها در آن سال بدرود حیات گفتند سنة الفقهاء نامیدند.(402)
در عصری که فقهای متعدد در آن حضور داشتند، مقام فقهی و علمی امام سجاد (علیه السلام) به حدی بارز و آشکار بود که ابن جوزی عنوان سید الفقهاء را به آن حضرت می دهد. و از بسیاری نقل می کند: ما رأینا افقه من علی بن الحسین (علیه السلام)(403)
یعنی؛ ما در میان فقیهان، داناتر و فقیه تر از امام سجاد (علیه السلام) نیافتیم.(404)
درمیان شاگردان امام سجاد (علیه السلام) چهره برخی از صحابه و یاران رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) نیز مشهود است. مانند: جابربن عبدالله انصاری متولد 78 هجری، واثله کنانی متولد 83 هجری، سعید بن مسیب بن حزن و سعید بن جهان کنونی، مولی ام هانی.
بسیاری از تابعین(405) نیز افتخار شاگردی در مکتب آن حضرت را یافته اند، مانند سعید بن جبیر، محمد بن جبیر، ابوخالد کابلی، قاسم بن عوف، اسماعیل بن عبدالله بن جعفر، ابراهیم و حسن فرزندان محمد حنفیه، حبیب بن ابی ثابت، ابویحیی اسدی، ابوحازم اعرج و سلمةبن دینار مدنی.
آن دسته از شاگردان امام سجاد (علیه السلام) که توفیق درک محضر برخی از امامان بعدی را نیز داشته اند، عبارتند از:
ابوحمزه ثمالی، فرات بن احنف، جابربن محمدبن ابی بکر، ایوب بن حسن، علی بن بنو رافع، ابو محمد قرشی اسدی کوفی، ضحاک بن مزاحم خراسانی، طاوس بن کیسان، حمید بن موسی کوفی، ابان بن تغلب بن رباح، سدیرین حکیم بن صهیب صیرفی، قیس بن رمانه، عبدالله البرقی و فرزدق بن غالب.(406)
شیخ طوسی در فهرست رجال خود، نام صد هفتاد نفر از اصحاب و شاگردان امام زین العابدین (علیه السلام) را به ترتیب حروف الفبا یاد کرده است(407) و ما در مطالب آینده بدانها اشاره خواهیم داشت.