فهرست کتاب


امام سجاد علیه السلام جمال نیایشگران

تحقیق گروه تاریخ اسلام‏‏ نگارش:احمد ترابی

علی بن الحسین (علیه السلام) واهتمام به حج

راویان و مورخان برای امام سجاد (علیه السلام) بیست سفر به حج ثبت کرده اند، آن هم سفرهایی که آن حضرت فاصله میان مکه و مدینه را پیاده طی کرده است.
امام در این سفرها، مرکب به همراه داشت ولی مصمم بود تا طریق خانه خدا را با پای خویش بپیماید و در مسیر محبوب، از وجوب خود مایه بگذارد.(143)
عرفان و حب امام به خداوند، بر تمامی اعمال عبادی او پرتوافکن بود و به همه برنامه ها و عبادات وی رنگی الهی و جلوه ای معنوی می بخشد.
یکی از حالات درس آموز امام (علیه السلام) هنگام پوشیدن لباس احرام بود. چنان که:
وقتی آن حضرت لباس احرام می پوشد، رنگش از یاد خدا و جلال او تغییر می کرد و چنان در جذبه معنویت حق قرار می گرفت که از گفتن لبیک نیز ناتوان می آمد، همراهان حضرت با دیدن وضع معنوی وی بشدت تحت تأثیر قرار گرفته و می پرسیدند: چرا لبیک نمی گویید؟
امام در پاسخ به ایشان می فرمود: بیم آن دارم که لبیک بگویم ولی خداوند در جوابم ندا دهد: لا لبیک!
امام همچنان تا پایان اعمال حج، در جذبه ای الهی و توجهی خاص به خداوند قرار داشت.(144)

رسیدگی به نیازمندان و تهیدستان

از بارزترین امتیازهای ائمه (علیه السلام) بر سایر انسانها، این است که انسانها معمولاً با گرایش به بعدی از ابعاد معنوی یا مادی، از سایر جنبه ها غافل می شوند، ولی امامان (علیه السلام) در پرتو هدایت ویژه حق، از افراط و تفریط ایمنند و در رفتار فردی و اجتماعی و اعمال عبادی و معنوی و نیز زندگی آنان، تعادلی منطقی و معقول مشهود است. و این ویژگی است که ایشان را سزاوار جایگاه و شایسته الگو بودن برای خلق، ساخته است.
در ملاکهای بشری و انسانهای معمولی، کسی که دارای آن حالات فوق العاده در نماز و وضو و دعا و مناجات و حج و... باشد و در سجده هایش صدها و هزارها مرتبه، ذکر خدا را تکرار کند، انسانی است منزوی که تمام وقت و عمر خود را صرف عبادت فردی کرده و به هیچ نیازی از نیازهای زندگی مادی و حیات اجتماعی توجه ندارد! در حالی که زندگی امام سجاد (علیه السلام) خلاف این برداشت را به اثبات می رساند.
وی با وجود آن همه دعاها و مناجاتهای طولانی و کم نظیر، از جامعه خود و نیازها و واقعیتهای زمانش غافل نیست بلکه در میدان وظایف اجتماعی و اخلاقی نیز پیشوایی الگو و نمونه است.
براستی جای تأمل و پندآموزی و همچنین شگفتی دارد که زینت عبادتگران، سرور سجده گزاران مقتدای زاهدان و متقیان، با آن همه سجده های طولانی و شب زنده داریهای مداوم، مخارج زندگی صد خانواده محروم مدینه را متکفل بوده و نیازهای آنان را برآورده می ساخته است.(145)
چقدر فاصله است میان زندگی اثر آفرین امام سجاد (علیه السلام) با آنان که به خیال زهد و عبادت، چشم از همه واقعیتهای زمانشان فرو بسته و نه تنها قادر به اداره چند نیازمند و مستمند دیگر بلکه قادر به اداره زندگی فردی خویش نمی باشند و به ادعای زهد و درویشی کشکول نیاز نزد دیگران دراز کرده و یا زندگی خود را بر در آمدهای عمومی و کمکهای بلاعوض و بیت المال تحمیل کرده و می کنند!
تشریح و توضیح حالات معنوی و عبادتهای طولانی ائمه و همچنین امام سجاد (علیه السلام) همیشه این نگرانی را در خود نهفته دارد که مبادا، انزوا گرفتگان و عزلت جویان بی خاصیتی که نه به کار خویش می آیند و نه به کار خلق و نه تأثیری در پیشبرد دین و نه دنیا، آن همه عبادت را دلیل حضور نداشتن ائمه در مسایل جاری زمانشان تصور کنند و روش نادرست خویش را با این تصور بیجا توجیه نمایند!

کمک به محرومان، در نهان

محمدبن اسحاق می گوید: بسیاری از خانواده های محروم و نیازمند مدینه، شبانگاه از لطف و بخشش مردی ناشناس بهره مند می شدند و هرگز او را نشناختند مگر زمانی که علی بن الحسین (علیه السلام) در گذشت و آن مرد ناشناس دیگر به سراغ آنان نیامد. آنگاه بود که دانستند آن امدادگر ناشناس، زین العابدین (علیه السلام) بوده است.(146)
ابوحمره ثمالی متوفای 150 هجری قمری می گوید:
امام زین العابدین (علیه السلام) در تاریکی شب، نان ونوای مستمندان را بر دوش می کشید و به طور ناشناس آن را انفاق می کرد و می فرمود:
ان صدقة السر تطفی ء غضب الرب.
یعنی: صدقه پنهانی، خشم الهی را فرو می نشاند.(147)
چنین بود که پس از شهادت آن گرامی وقتی بدنش را غسل می دادند، آثاری بر پشت و شانه های وی مشاهده گردید و چون علتش را پرسیدند، دانستند که آنها آثاری است از نانها و کوله بارهایی که امام (علیه السلام) برای تهیدستان بر دوش می کشیده است.(148)
ابن سعد متوفای حدود 200 هجری قمری می نویسد:
چه بسا نیازمندانی که به حضور امام سجاد (علیه السلام) می رسیدند و قبل از اظهار نیاز، خواسته خود را از امام دریافت می کردند و امام می فرمود:
صدقه قبل از این که به دست نیازمند برسد، نخست به دست خداوند می رسد.(149)
یکی از پسر عموهای آن حضرت، مستمند و نیازمند بود. و امام همیشه در نهان و به طور ناشناس وی را کمک می کرد. اما از آنجا که امام را نمی شناخت، همواره از آن حضرت گله مند و شاکی بود که چرا به وی رسیدگی نمی کنند!
امام سجاد (علیه السلام) با شنیدن گلایه های او، خویش را از معرفی خود باز می داشت و هرگز به او نفرمود که آن ناشناس امدادگر منم. تا این که امام بدرود حیات گفت و رحلت کرد. آن روز پسر عموی گلایه گذار از واقعیت آگاه شد و در کنار قبر آن حضرت به گریه عذرخواهی نشست.(150)
سفیان بن عیینه از زهری نقل می کند:
شبی سرد و بارانی، امام علی بن الحسین، زین العابدین را در کوچه های مدینه دیدم که مقداری آرد و هیزم بر پشت گرفته و عزم خانه تهیدستان دارد. به آن حضرت گفتم:
ای پسر رسول خدا! چه بر پشت دارید؟
امام فرمود: سفری در پیش دارم و توشه آن را آماده کرده ام و می خواهم در جای امنی قرار دهم.
عرض کردم: آیا اجازه می دهید خدمتکار من شما را در حمل این آذوقه کمک کند؟
امام فرمود خیر.
گفتم: اجازه بدهید خودم شما را کمک کنم.
امام باز هم فرمود: خیر! چیزی که در سفر به کار من می آید، چرا خودم آن را متحمل نشوم، تو را به خدا سوگند! مرا تنها بگذار!
آن شب گذشت، چندی بعد خدمت امام رسیدم و عرض کردم: آن سفر که عازم بودید چگونه صورت گرفت؟
امام فرمود: آن سفر، از آن نوع سفرها که تو پنداشتی نبود، منظور من سفر آخرت بود، و من برای آن جهان، خود را آماده می کنم. با دوری از حرام، بخشش و انجام کارهای نیک.(151)
سفیان بن عیینه نیز می گوید:
در یکی از سفرها که امام علی بن الحسین (علیه السلام) عازم حج بود، خواهرش سکینه - دختر حسین بن علی (علیه السلام) - هزار درهم به عنوان کمک هزینه سفر در اختیار وی نهاد ولی هنگامی که امام به نزدیکی حره(152) رسید، تمامی آن مبالغ را میان مستمندان تقسیم کرد.(153)
امام باقر می فرماید:
چه بسیار مواردی که پدرم، در کنار یتیمان و بینوایان می نشست، و با دست خویش به آنها غذا می داد و برای آنان که عیالمند بودند، غذا می فرستاد.(154)
امام صادق می فرماید:
علی بن الحسین (علیه السلام) در روزهایی که روزه داشت گاه با دست خود غذا می پخت و هنگام افطار، آنها را به خانه نیازمندان می فرستاد و چه بسا مواردی که از آن غذا برای خود آن حضرت باقی نمی ماند و با نان و خرما افطار می کرد.(155)
برخورد امام با نیازمندان، برخورد فردی توانمند و برتر با فردی زبردست و منت پذیر نبود، بلکه آن حضرت سعی داشت تا هنگام رفع نیاز مستمندان، در ایشان آثار تذلّل و کوچکی آشکار نگردد. از این رو، قبل از اظهار نیاز، به آنان کمک می کرد و می فرمود:
مرحباً بمن یحمل زادی الی الاخرة.
یعنی؛ آفرین بر کسی که توشه مرا به سوی آخرتم بر دوش کشد و مرا یاری دهد.(156)