فهرست کتاب


تعالی شناسی - جلد دوم

استاد جلال الدین فارسی

احساس ابتهاج

از قدیم، یک شور و شادی به معنای رایج کلمه را به خلسه ربط داده و آن را وجد نامیده اند. وجد را هم شادی و هم اندوه دانسته اند. برخی می گویند هر خلسه با دو وجد همراه می باشد شادیی از تحقق آن اندوهی از ختامش. جنید بغدادی وجد را سرور دانسته و ابن عطا آن را اندوه می شمارد. در این هم که جزئی از تجربه عرفانی یا خلسه باشد هر چند رای قریب به اتفاق صوفیان و مورخان تصوف بر همین است جای بحث است. استیس که در دقت نظرش تردیدی نیست احساس خشنودی و نشاط را که همان ابتهاج باشد چهارمین ویژگی از هفت خصوصیت مشترک احوال عرفانی در نمونه های برگزیده از دوره ها، سرزمینها، و فرهنگهای مختلف می داند. به نظر نگارنده، احساس ابتهاج، جزء تجربه نبوده از توابع آن است. احساس ابتهاج، معلول تلقیناتی است که به سالک می شود هم در بدایت سلوک و هم پیش از آن و در مرحله علاقه مندی به آنچه عرفان می خوانند بویژه از طرف شیخ و پیری که نقش مرده شوی با مرده را بازی می کند. سپس سالک، شخصاً به خود تلقین می کند که به چیزی دست خواهد یافت که فوق طور عقل است؛ وصال خدا، وصول به حق، عرفان، حقیقت، و شهود معرفت است؛ چیزی برتر از شریعت و همه ادیان است، بلکه باطن و حقیقت آنهاست... و از این قبیل تلقینات. القای فلسفه وحدت وجود که با مطالعه و تعمق در آن همراه است تلقین دیگری به شمار می آید که نقش سلوک تقویتی را دارد. چنانکه حرکات رقص و سماع که هر یک دلالت بر معنایی از وحدت وجود و مراقبه و خود فراموشی و انکار ذات دارند به نوبه خود سلوک تقویتی و کاری تلقینی است. روشن است که اینها همه پیش از تجربه عرفانی واقعند نه آنکه جزئی از آن باشند. جزئی از سلوک و نه جزئی از معلول آن یعنی خلسه اند.
این مجموع از کارهای تلقینی و هماهنگ، با کار تلقینی جالبی تحکیم می شود به نام تواجد که خود را به شادی زدن باشد، چنانکه تباکی، خود را به گریه زدن است. تواجد یا خود را به شور و شادی زدن و تظاهر به آن معمولاً با تأمل در افکار وحدت وجودی و با این اندیشه همراه است که لا موجود الا الله و همه اوست و من هم اویم، منی وجود ندارد و هر چه هست اوست... عزالدین محمود کاشانی می نویسد: تواجد، حرکت کردن واجد به سبب مشاهده وجود است.(867) و همچنانکه تواجد مقدمه وجد است، تساکر مقدمه سکر است. و متساکر صادق، واجدی ود که هنوز به مقام سکر نرسیده باشد و مشتاق و متطلع آن بود که تصرف غلبه حال به یک خطفه او را از دست تفرقه در رباید و غرق جمع گرداند.
استیس با اینکه احساس ابتهاج را از خصوصیات مشترک تجربه های عرفانی، و بنابراین جزئی از تجربه یا حال خلسه می پندارد وجد و جذبه و تواجد را از عوارض آن و نه جزء مقوم و ملازم آن می داند. واقع این است که شور و شادی خاصی که آن را وجد می خوانند در بیشتر موارد پیش از تجربه عرفانی وجود دارد و موجب تسریع در رخداد آن می گردد؛ و پس از تجربه عرفانی نیز به تبع آن ظاهر می شود.
بودا و پیروانش پیش از آن که به خلسه برسند با تلقینات مستمر این اندیشه و پندار که تنها راه آزادی از چرخه تناسخ و رنج و بی پایان زندگی، مراقبه منتهی به خلسه است موجبات شور و شادی مقدماتی و زمینه احساس ابتهاج بعدی را فراهم می آورند. بودا به خود و سپس به آنان تلقین می کند که ای رهروان، نازاده ناشده ناساخته نامرکبی هست که اگر ای رهروان، این نازاده ناشده ناساخته نامرکب نبود، راه گریزی از آنچه زاده و شده و ساخته و مرکب است نمی بود. هر سالک یکه پیرو بودا باشد دائماً به خود تلقین می کند و می باوراند که اگر به آگاهی محض واصل شود از چرخه تناسخ و از جهان پر رنج مادی و محسوس می رهد و به نیروانا می رسد، به آنچه از آگاهی فردی و جهان زمانی - مکانی فراترست. همان ابدی است.
بودایی با جهان بینی بی پایه و باطل مبتنی بر تناسخ ارواح و چرخه دوباره زایی آکنده از رنج و بدبختی، و این باور که با خلسه می توان روح خود را به چنان اقتداری رساند که از این چرخه بگریزد و آزاد گردد شور و شادی لازم برای مراقبه، همچنین وجد و ابتهاج پس از آن را فراهم می سازد. اما فلوطین و صوفیان جهان اسلامی این تمهید را با تلقین فلسفه وحدت وجود به انجام می رسانند. اینکار جزئی از سلوک ایشان است و ربطی به وصال حق یا بقای بالله ادعائیشان ندارد. عبدالرحمن جامی که استاد مراقبه و خلسه است می نویسد: اگر کسی وجود را از مبدأ تا منتهای مراتب تجلیات حضرت حق ملاحظه نماید و این معنی را علی الدوام برابر بصیرت بدارد پس نبیند در واقع مگر وجود مطلق و وجود مقید، و حقیقت وجود را در هر دو یکی شناسد و اطلاق و تقیید را از نسب و اعتبارات او داند شک نیست که این ملاحظه او را حلاوتی عظیم بخشد و ذوقی تمام دهد. و از این قبیل است ملاحظه معنی اتحاد و اتصال در عرف این طایفه (صوفیان نحله مراقبه). فالاتحاد هو شهود الحق الواحد المطلق الذی الکل به موجود بالحق فیتحد به الکل من حیث کون کل شی ء موجوداً به معدوماً بنفسه لا من حیث ان له وجوداً خاصاً اتحد به فانه محال. و الاتصال هو ملاحظه العبد عینه متصلا بالوجود الاحدی بقطع النظر عن تقیید وجوده بعینه و اسقاط اضافته الیه فیری اتصال مدد الوجود و نفس الرحمن علیه علی الدوام بلاانقطاع حتی یبقی موجوداً به. اتحاد عبارت است از شهود حق واحد مطلق که همه به حق به او موجودند، بنابراین همه با او متحدند از حیث این که هر چیز به خود معدوم و به او موجود است اما نه از این نظر که وجود خاصی دارد و با این وجود با حق متحد گشته است، زیرا این محال است. اتصال عبارت است از این که بنده عین خود را متصل به وجود احدی ملاحظه کند با قطع نظر از مقید بودن وجودش بعینه و اسقاط نسبتهای اضافه به او، بطوریکه اتصال امداد وجود و نفس رحمان را پیوسته بر خود بنگرد تا با آن موجود بماند.(868)
شور و شادی مقدماتی که به روشهای گوناگون و از راه تلقین شیخ و تلقین خود سالک بوجود می آید محرک او بر سلوک و ادامه آن است، و نقشی را که صوفیان و نظریه پردازان تصوف این نحله به ارادت نسبت می دهند ایفا می کند. این شور و شادی تا آگاهی نسبت به آن از ذهن سالک بدر نرود تجربه خلسه رخ نخواهد داد چنانکه بارها گفته ایم علاوه بر توقف و تعطیل فعالیتهای ذهن از اندیشه و حافظه و یاد مفاهیم کلی، هیجانها نیز باید فروکش کنند. آرام کردن سائقه های عضوی که با کم کردن خوراک، و زیستن در محیط نه سرد و نه گرم و امثال آن تأمین می شود در راستای توقف هیجانها و زدودن آنهاست. و این نکته ای است که بعضی از مشایخ یا صاحبنظران متوجه آن شده اند. می گویند: صاحب وجد کسی بود که هنوز از حجب صفات نفسانی بیرون نیامده باشد و به وجود خود از وجود حق محجوب بود. و گاه گاه فرجه هایی در حجاب وجود او پدید آید و از آنجا پرتوی از نور وجود بر او بتابد و آنرا دریابد. و بعد از آن دیگر باره حجاب منطبق شود و موجود، مفقود گردد. پس وجد، متوسط بود میان فقدی سابق و فقدی لاحق. و مراد از وجود آن است که وجود واجد در غلبه نور شهود موجود، غایب و ناچیز گردد. پس وجود، صفت محدث بود، و وجود، صفت قدیم. صاحب وجد هنوز از وجود خود فانی نشده باشد. پس واجد او بود و وجد به وی قائم. و صاحب وجود از وجود خود به کلی فانی شده و به وجود موجود یعنی حق تعالی قایم و باقی شده... وجد مقدمه وجود است... پس نهایت وجد بدایت وجود است. اعنی وجود وجد، سبب فقد وجود واجد است، و فقد وجود واجد، شرط وجود موجود. و همچنانکه وجد مقدمه وجود است تواجد مقدمه وجود است. و معنی تواجد، استدعا و استجلاب وجد است به طریق تذکر یا تفکر یا تشبیه به اهل وجد در حرکات و سکنات به دلالت صدق... وتواجد، وصف اهل بدایت بود، و وجد حال اهل سلوک، و وجود حال اهل وصول (فرو رفتگان به خلسه).(869)
ابوالعباس سیاری - متوفای 342 - از صوفیان این نحله، می گوید: هیچ عاقل را در مشاهده حق، لذت نباشد زیرا که مشاهده حق فنائی است که در آن لذت نیست.(870) مشاهده حق، حال خلسه و استشعار آگاهی محض به خود است. در این حالت، نه احساس لذت و ابتهاجی هست نه اگر باشد آگاهی نسبت به آن وجود دارد. اگر چنین چیزی در ذهن وجود داشته باشد آگاهی محض تحقق پیدا نمی کند. این نکته باریکی است که ابوالعباس سیاری می داند و به زبان می آورد و بسیاری از راویان و مورخان آن به مراد و معنایش پی نمی برند. از آنجمله است ابوالقاسم قشیری.
شاید نجم الدین کبری (540 - 618) که دهمین یا آخرین اصل خود را رضا یعنی خشنودی و احساس ابتهاج قرار می دهد به تجربه دریافته باشد که رضا یا ابتهاج، در پی تجربه خلسه و نهایت مراقبه، به تحقق می پیوندد. نهمین اصل وی، مراقبه و دهمین و پایانی، رضا است.
احتمالاً ملا محمد بلخی هم متوجه این نکته هست که نه به ضرورت قافیه، انبساط را در پی محو، ذکر می کند:
مرغ کآب شور باشد مسکنش - او چه داند جای آب روشنش
ای که اندر چشمه شورست جات - تو چه دانی شط و جیحون و فرات
ای تو نارسته ازین فانی رباط - تو چه دان محو و سکر انبساط(871)

اصول دین شرعیات آن

دین، و ایمان

مطالعه تاریخ نحله و شرح اصطلاحات آن ما را با مبادی و اصول آن کم و بیش آشنا کرد. لکن معتقدات و مواضع اهل این نحله را نسبت به مهم ترین موضوعات مطروحه در یک دین و آیین از نظر می گذرانیم تا جای ابهامی نماند.
پیشتر، از کلابادی و مستملی بخاری نقل کردیم که یکی از مشایخ (این نحله) می گوید: ایمان چهار رکن دارد: توحید بی حد، ذکر مدام، حال بیان ناپذیر، و وجد دائمی و در همه وقت.(872) توحید بی حد همان توحید وحدت وجودی است که زمینه ذهنی تجربه واحد بلاثانی اوپانیشادها را فراهم می سازد. ذکر مدام هم بقول مستملی بخاری شهود باطنی آگاهی محض یا واحد بدون تمایز است. حال بیان ناپذیر وصفی مشهور و عمومی برای تجربه عرفانی واحد بلاثانی یا آگاهی محض، است. وجد دائمی همان خلسه مدام است. پس، ایمان این طایفه نه چهار رکن بلکه یک رکن دارد که آن هم خلسه است. آبشخور این دین همچون آیین بودایی، و مذهب افلوطین، خلسه است.
خلسه، وضعیتی است ذهنی که بر اثر مراقبه و بعلت آن پدید می آید. به همین جهت، می گوید: همه احوال طریقت به دل [ ذهن ] معلق است، و هر که را از دل (ذهن) خبر نیست از احوال طریقت او را بهره نیست.(873) و عین القضات همدانی می نویسد: راه خدای - تعالی - در زمین نیست، در آسمان نیست، بلکه در بهشت و عرش نیست. طریق الله در باطن [ ذهن ] تو است. و فی انفسکم این باشد. طالبان خدا، او را در خود جویند، زیرا که او در دل (ذهن) باشد و دل در باطن ایشان باشد.(874)
حلاج را گفتند: تو بر چه مذهبی؟ گفت: بر مذهب خدای یعنی تخلقوا باخلاق الله.(875)
مرادش این نیست که صفات احساس و رحمت و عدل و... را دارا شوید، بلکه می گوید با تجربه عرفانی شهود آگاهی محض، خداگونه شوید. راهب بودایی، همین را در گوش محتضری که نفسهای آخرش را می کشد زمزمه می کند: پی بردن به خلوت دل [ تجربه خالی شدن ذهن ]همانا رسیدن به بودا و بودا شدن است.(876) در مکتب ودانتایی غیر ثنوی این حال دقیقاً همسانی با هستی غائی است. اما در میان مسیحیان و صوفیان اهل این نحله، تخلق باخلاق الله به معنای همسانی نیست بلکه مرتبه ای فروتر از آن است. اکهارت می نویسد: زیرا نفس بعضی از صفات ربانی متصف می شود، ولی به سرشت خویش خدا نمی شود... همچنان موجودی است که از عدم خلق شده است، و تا ابد چنین خواهد بود.(877)
عبدالرزاق کاشانی - متوفای 735 - می نویسد: تصوف، عبارت است از تخلق به اخلاق الهی.(878) نجم الدین کبری (540 - 618) در خاتمه ده اصل یا قاعده سلوکی خویش می گوید: بنابراین، هر کس با اراده از این صفات ظلمانی بمیرد (یا برهد) خدا او را به نور عنایتش زنده می گرداند... و به صفات ربانی زنده می گردد.(879) تخلق به صفات ربانی، از طریق مراقبه منتهی به خلسه امکان پذیر است و همان برهمن شدن از طریق خلسه است که آیین بومیان هند از هزاران سال پیش ارائه داده و توصیه می کند.
بی مناسبت نیست آنچه را عین القضات همدانی درباره دین و طریقت خودش یا این نحله، می گوید بیاوریم: ای دوست، عاشقان را دین و مذهب، عشق باشد که دین ایشان جمال معشوق باشد. آنکه مجازی بود، تو او را شاهد (زیباروی) خوانی. هر که عاشق خدا باشد جمال لقاء الله مذهب او باشد، و او شاهد او باشد. در حقیقت، کافر باشد، کفری که ایمان باشد به اضافت با دیگران. مگر که این بیتها نشنیده ای؟
آنکس که نه عشق را شریعت دارد - کافر باشد که دین طبیعت دارد
هر کس که شریعت و حقیقت دارد - شاهد بازی دین و طریقت دارد.(880)
صوفیان اهل این نحله، در رموزشان دین را برای معتقدان ادیان توحیدی و متکی به وحی، اصطلاح می کنند و در تعریف آن می گویند: دین، اعتقادی را گویند که از مقام تفرقه سربر کرده باشد.(881) و این، متضمن تحقیری نسبت به دین است.