فهرست کتاب


وصال خویشان

اقبال حسینی نیا

1. صله رحم در قرآن کریم

قرآن کریم در آیات بسیاری به رعایت حقوق ارحام، احسان به والدین، انفاق به ذوی القربی، تقدم حق ایشان بر دیگر مومنان و پرهیز از قطع رحم سفارش کرده است. تأکید آیات قرآن بر این امور، نشان دهنده اهمیت و جایگاه برجسته این عمل عبادی - اجتماعی در نظام ارزشی و هنجاری اسلام است که در ایجاد و تحکیم هم بستگی و پیوند مشترک میان اعضای یک جامعه عموما به ویژه میان خویشاوندان موثر است.
برای نمونه، آیاتی از قرآن را که درباره اهمیت صله رحم است، بیان می کنیم:
الذین ینقضون عهد الله من بعد میثاقه یقطعون ما امر الله به ان یوصل و یفسدون فی الارض اولئک هم الخاسرون. (بقره:27)
همانانی که پیمان خدا را پس از بستن آن می شکنند و آنچه را خداوند به پیوستنش امر فرموده است، می گسلند و در زمین به فساد می پردازند، زیان کارانند.
مفسران درباره معنای امر الله به ان یوصل، احتمال های گوناگونی ذکر کرده و از جمله گفته اند مراد از این آیه، صله رحم با خویشاوندان است که خداوند دستور داده پیوند با آنان را مستحکم کنیم. در غیر این صورت، در آخرت از زیان کاران خواهیم بود.
در آیه های 20 تا 25 سوره رعد نیز خداوند متعال از دو گروه یاد می کند؛
ابتدا ویژگی های بهشتیان را این گونه بر می شمارد: آنان که به عهد الهی وفا می کنند و پیمان شکنی نمی کنند و پیوسته با کسانی که خداوند به پیوند آنان امر فرموده است، پیوند دوستی برقرار می کنند. سپس به سکونت آنها در بهشت های جاودان با نعمت های فراوان و بی پایان اشاره می کند.
خداوند در آیه 25 از گروه دیگر این گونه یاد می کند:
کسانی که پس از بستن پیمان با پروردگار، پیمان شکستند و تمام کارهایی را که خداوند به انجامش امر فرموده بود، نادیده گرفتند و با بریدن آن در روی زمین فساد و فتنه برانگیختند، بر ایشان {نفرین } و لعن باد و جایگاهشان عذاب دوزخ خواهد بود.
خداوند در آیه دیگر این گونه به پیوند با خویشاوندان (ذوی القربی) سفارش می کنند: لیس البر ان تولوا وجوهکم قبل المشرق و المغرب و لکن البر من امن باالله و الیوم الاخر و الملائکه و الکتاب و النبیین و اتی المال علی حبه ذوی القربی و الیتامی و المساکین.... (بقره: 177)
نیکوکاری آن نیست که روی خود را به سوی مشرق یا مغرب بگردانید، بلکه نیکی آن است که کسی به خدا و روز باز پسین و فرشتگان و کتاب آسمانی و پیامبران ایمان آورد مال خود را با وجود دوست داشتنش، به خویشاوندان و یتیمان و بینوایان و ... بدهد.
خداوند متعال در این آیه از کسانی یاد می کند که اموال خود را با وجود نیاز، برای رضای پروردگار، به خویشان می دهند. گاهی این کار افزون بر رضای پروردگار، به قصد صله رحم صورت می گیرد.(37)
در آیه های 15 و 16 سوره بلد نیز می فرماید: یتیما ذا مقربه، او مسکینا ذا متربه؛
به یتیم خویشاوند یا بینوای خاک نشین {اطعام دادن }. در حقیقت، در درجه اول به بخشش و صدقه به خویشاوندان امر می کند؛ زیرا این کار هم صدقه است هم صله رحم.(38) رسول خدا (صلی الله علیه وآله) در این باره می فرماید: الصدقه علی القرابه صدقه وصله؛ صدقه به خویشاوندان، هم صدقه است و هم صله رحم.(39)
آورده اند زینب، همسر عبدالله بن مسعود، اموالش را به خویشاوندانش بخشیده بود. این بزرگوار از پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) پرسید: آیا مرا در این کار ثوابی هست؟ حضرت فرمود: برای تو دو پاداش است، یکی مزد پیوند {با} خویش و دیگری صدقه و بخشش.(40)
خداوند در آیات دیگری، چگونگی پیوند با خویشاوندان را این گونه بیان می کند:
1. کتب علیکم اذا حضر احدکم الموت ان ترک خیرا الوصیه للوالدین و الاقربین بالمعروف؛ بر شما مقرر شده است که چون یکی از شما را مرگ فرا رسد، اگر مالی بر جای گذارد، برای پدر و مادر و خویشاوندان {خود} به طور پسندیده وصیت کند. (بقره: 180)
2. یسئلونک ماذا ینفقون قل ما انفقتم من خیر فللوالدین و الاقربین و...؛ از تو می پرسند چه چیزی انفاق کنند (و به چه کسی بدهند). بگو هر مالی انفاق کنند به پدر و مادر و نزدیکان تعلق دارد. (بقره: 215)
3. و اتقوا الله الذی تسائلون به و الارحام...؛ و از خدایی که به {نام }او از همدیگر در خواست می کنید، پروا کنید و زنهار، از خویشاوندان مبرید که خداوند همواره نگهبان شما است. (نساء: 1)
4. واذا حضر القسمه اولوا القربی و الیتامی...؛ و هر گاه خویشاوندان و یتیمان و مستمندان در تقسیم {ارث } حاضر شدند، {چیزی }از آن را به ایشان ارزانی دارید و با آنان سخنی پسندیده گویید). (نساء: 8)
5. و لکل جعلنا موالی مما ترک الوالدان و الاقربون ...؛ و از آنچه پدر و مادر و خویشاوندان و کسانی که شما {با آنان } پیمان بسته اید، بر جای گذاشته اند، برای هر یک، وارثانی قرار دادیم. پس نصیبشان را به ایشان بدهید. (نساء: 33)
6. و اعبدوا الله و لا تشرکوا به شیئا و بالوالدین احسانا و بذی القربی ...؛ و خدا را بپرستید و چیزی را با او شریک مگردانید و به پدر و مادر و به خویشاوندان و یتیمان و ... نیکی کنید. (نساء: 36)
با توجه در این آیات در می یابیم که پس از احسان به اعضای اصلی خانواده، بر احسان و صله با خویشاوندانی که با ما رابطه خونی و رحمی (مادری) دارند، تأکید شده است. در پیوند و نیکی با خویشاوندان، باید افرادی که پیوند نزدیک تری دارند، در اولویت قرار گیرند. از این رو، در درجه اول باید به پدر و مادر و آن گاه خواهر و برادر و در مراحل بعد به خویشاوندان دیگر محبت کنیم و باآنان صله رحم داشته باشیم. پیامبر اعظم (صلی الله علیه وآله) در این باره می فرماید: بر امک و اباک و اختک و اخاک ثم أدناک فأدناک؛ نیکی کن (به ترتیب) به مادر و سپس پدر و خواهر و برادر؛ سپس نزدیک تر به نزدیک تر.(41)
خداوند، عمر افرادی را که صله رحم می کنند، زیاد و رزقشان را فراوان می کند و حساب روز قیامت را بر آنان آسان می گیرد و در عوض، عمر کسانی را که از اقوام دوری می جویند و سبب ناراحتی آنان را فراهم می کنند، کوتاه و روزی شان را کم و الطاف خود را از آنان قطع می کند،(42) چنان که خداوند در حدیثی قدسی می فرماید: من رحمان هستم؛ هر که از خویش خود برید، من هم از او می برم.(43)
روزی یکی از اصحاب امام صادق (علیه السلام) خدمت ایشان رسید و گفت: برادران و پسر عموهایم، خانه ام را تصاحب کرده اند، به گونه ای که من در یک اتاق زندگی می کنم و اگر در این باره (به آنها یا حاکم) شکایت کنم، تمام اموالم را می گیرند. امام فرمود: صبر کن، همانا پس از سختی، برای تو گشایشی هست. پس مرد از شکایت خود منصرف شد. مدتی نگذشت که همه اقوامی که او را آزار می دادند، بر اثر بیماری وبا مردند. وی پس از مدتی به خدمت امام رسید. امام پرسید: حال اقوامت چگونه است؟ مرد گفت: همه مردند. امام فرمود: آنها به خاطر آزار به تو که خویش آنها بودی، به عقوبت عملشان (قطع رحم) مردند. آیا تو دوست داشتی آنان زنده می ماندند و به آزار تو ادامه می دادند؟ مرد گفت: نه والله!(44)

نیکی به پدر و مادر

احسان به پدر و مادر و رعایت حقوق آنان، از مهم ترین مصداق های صله رحم است. خداوند در قرآن می فرماید:
و قضی ربک ألا تعبدوا ألا ایاه و بالوالدین أحسانا أما یبلغن عندک الکبر أحدهما أو کلاهما فلاتقل لهما أف و لاتنهرهما و قل لهما قولا کریما. (اسراء: 23)
پروردگار تو مقرر کرد که جز او را نپرستید و به پدر و مادر {خود} احسان کنید. اگر یکی از آن دو یا هر دو در کنار تو به سالخوردگی رسیدند، به آنها {حتی } اف مگو و به آنان پرخاش مکن و با آنها سخنی شایسته بگوی.
با تدبر در آیاتی که خداوند متعال در آنها به نیکی و احسان به والدین سفارش کرده است، در می یابیم که خداوند پس از امر به پرستش و ایمان به یگانگی خود، به احسان به والدین فرمان می دهد. در حقیقت، پس از تعظیم خود، به تکریم پدر و مادر دستور داده که بیان کننده اهمیت این مسئله است.
بنابراین، نباید پدر و مادر را به اسم صدا زد. باید با احترام و ادب با ایشان سخن گفت و در حضورشان صدا را بلند نکرد و اگر به دلیل پیری سبب رنجش فرزندانشان شدند، فرزندان نباید به آنان کوچک ترین بی ادبی کنند و سخنان ناراحت کننده (حتی اف) بگویند. امام صادق (علیه السلام) می فرماید:
اگر چیزی کمتر از کلمه اف وجود داشت، باری تعالی از آن نهی می فرمود.(45)
متاسفانه با وجود سفارش های بسیار خداوند در برخی از آیات قرآن بر احسان به والدین، امروزه به این آموزه اسلامی کمتر عمل می شود. فرزندان به اصطلاح متمدن امروزی، والدین سالخورده خود را به خانه سالمندان می سپارند و به پندار خام خود، وظیفه خویش را در قبال آنها به پایان می رسانند. این فرزندان، زندگی در خانه سالمندان را برای پدر و مادرشان بهتر از زندگی در خانه خود و با فرزندان و نوه هایشان می دانند، به این دلیل که ممکن است در خانه به آنان بی احترامی شود و دل رنجور آنها بشکند.
همچنین اگر با محبت باشند، فقط در مناسبت های ویژه ای مانند روز مادر و روز پدر به دیدار آنها می روند و دسته گلی به آنها تقدیم و از آنها دل جویی می کنند، در حالی که همه روزهای سال، چشم خسته والدین در خانه سالمندان در انتظار آمدن و دیدن فرزندان به راه مانده است.
وقتی که گفتن اف به پدر و مادر روا نیست، به یقین، گفتن سخنان رکیک و ناسزا و نگاه های غضبناک، گناه افزون تری دارد و مخالفت گفتاری و رفتاری با والدین به مراتب بدتر است. در آیات متعدد قرآن، به حسن رفتار با پدر و مادر (مسلمان یا کافر) و احترام به آنها بسیار سفارش شده است، از آن نمونه اند:
1. و اذ اخذنا میثاق بنی اسرائیل لا تعبدون الا الله و بالوالدین احسانا؛ و چون از فرزندان اسرائیل پیمان محکم گرفتیم که جز خدا را نپرستید و به پدر و مادر احسان (نیکی) کنید. (بقره: 83)
2. کتب علیکم اذا حضر احدکم الموت ان ترک خیرا الوصیه للوالدین و الاقربین بالمعروف حقا علی المتقین؛ بر شما مقرر شده است که چون یکی از شما را مرگ فرا رسد، اگر مالی بر جای گذارد، برای پدر و مادر و خویشاوندان (خود) به طور پسندیده وصیت کند. {این کار} حقی است بر پرهیزکاران. (بقره: 180)
3. یسئلونک ماذا ینفقون قل ما انفقتم من خیر فللوالدین و الاقربین...؛ از تو می پرسند: چه چیزی انفاق کنند ( و به چه کسی بدهند؟) بگو: هر مالی که انفاق کنید، به پدر و مادر و نزدیکان تعلق دارد. (بقره: 215)
4. قل تعالوا اتل ما حرم ربکم علیکم الا تشرکوا به شیئا و بالوالدین احسانا؛ بگو: بیایید تاآنچه را پروردگارتان بر شما حرام کرده است، برای شما بخوانم: چیزی را با او شریک قرار ندهید و به پدر و مادر احسان کنید. (انعام: 151)
5. و قضی ربک الا تعبدوا الا ایاه و بالوالدین احسانا؛ و پروردگار تو مقرر کرد که جز او را مپرستید و به پدر و مادر خود احسان کنید. (اسراء: 23)
6. و برا بوالدیه ولم یکن جبارا عصیا؛ و یحیی با پدر و مادر خود نیک رفتار بود و زورگویی نافرمان نبود. (مریم: 14)
7. و برا بوالدتی ولم یجعلنی جبارا شقیا؛ و مرا {سخن حضرت عیسی است } نسبت به مادرم نیکوکار قرار داده و زوزگو و نافرمانم نگردانیده است. (مریم: 32)
8. و وصینا الانسان بوالدیه حسنا و ان جاهداک لتشرک بی ما لیس لک به علم فلا تطعهما؛ ما به انسان سفارش کردیم که به پدر و مادرش نیکی کند و اگر آن دو مشرک باشند و تلاش کنند که تو برای من همتایی قائل شوی که به آن علم نداری، از آنها پیروی مکن. (عنکبوت: 8)
در آیه های 14 و 15 سوره لقمان و نیز در آیه 15 سوره احقاف، مضمونی شبیه به آیه 8 سوره عنکبوت آمده است. با نگاهی اجمالی به تفسیر این آیه ها در می یابیم که احترام به پدر و مادر و حقوق آنها چنان ارزشمند و والاست که بی درنگ، در مرتبه ای پس از پرستش ذات مقدس خداوند قرار می گیرد. اصل وجود هر انسانی از پدر و مادر است و هر شخصی، ادامه پدر و مادر و شاخه های آنهاست. بنابراین، هیچ کس به اندازه آنها به انسان نزدیک نیست و ارزش و احترام آنها از همه خویشاوندان بالاتر است. پدر و مادر به فرزندان حق حیات می بخشند. آنها در دوران ضعف و نیاز کودک و زمانی که او حتی نمی تواند مگسی را از خود براند یا خود را از گرما، سرما، گرسنگی، بیماری و خطرهای گوناگونی که او را تهدید می کند، حفظ کند، از او مراقبت می کنند.
پدر و مادر، سخاوتمندانه، شیره جان خود را به فرزندانشان می بخشند تا او رشد کند و بتواند روی پای خود بایستد و مستقل شود.(46) با این حال، بیشتر فرزندان با رسیدن به سن بلوغ و رشد و قدرت، خردی و ناتوانی خود را فراموش می کنند و زحمت های طاقت فرسای والدین و حقوق آنان را نادیده می گیرند.
امام علی (علیه السلام) درباره زیارت قبور پدر و مادر می فرماید:
من زار قبر ابویه فی یوم الجمعه او لیلته او احدهما کتب له حجه مبروره.(47)
هر کس قبر پدر و مادر یا قبر یکی از آن دو را در روز جمعه یا شب جمعه زیارت کند، برایش حج نیکویی نوشته شود.
در حکایتی آمده است: موسی بن عمران (علیه السلام) با پروردگار خویش مناجات می کرد. ناگهان مردی را زیر سایه عرش خدا دید. فرمود: پروردگارا! این مرد کیست که به روی عرش تو سایه افکنده است؟ خطاب رسید این مرد دو صفت پسندیده دارد: به پدر و مادر خود نیکی می کند و برای سخن چینی گام بر نمی دارد.(48)
احترام و رفتار کریمانه با پدر و مادر فقط به والدین مسلمان منحصر نمی شود، بلکه حتی اگر پدر و مادری کافر باشند، باید با آنان خوش رفتاری کرد و به آنان احترام گذاشت، ولی نباید در کفر و الحاد از آنان پیروی کرد.
خدای متعال در این باره می فرماید:
و ان جاهداک علی ان تشرک بی ما لیس لک به علم فلا تطعهما و صاحبهما فی الدنیا معروفا. (لقمان: 15)
و اگر {پدر و مادر} تو را وا دارند تا درباره چیزی که تو را با بدان دانشی نیست، به من شرک ورزی، از آنان فرمان مبر،{ولی } در دنیا به خوبی با آنان معاشرت کن.
در اسلام بر احترام و احسان به والدین حتی والدین کافر، تأکید شده است.
از امام صادق (علیه السلام) نقل می شود:
مردی نزد رسول خدا (صلی الله علیه وآله) آمد و گفت: من جوان ورزیده ای هستم و جهاد را دوست دارم، ولی مادری دارم که از رفتن من {به جنگ }ناراحت است و رضایت نمی دهد. پیامبر فرمود: بر گرد و نزد مادرت باش که انس یک شب مادر با تو از یک سال جهاد در راه خدا بهتر است.(49)
مادر، مظهر عاطفه و سرشار از محبت است. اوست که با رافت و مهر خود محیط خانه را دل چسب می کند. اوست که در چهار دیواری خانه، مدینه فاضله می سازد و به پرورش و سازندگی کودک می پردازد. مادر است که انسان هایی شرافتمند و مفید برای جامعه می پرورد. مادر، سرچشمه فضیلت است و تقوای عملی و ایمان او راهنمای اعضای خانه است.(50) امام صادق (علیه السلام) می فرماید:
شخصی نزد پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) آمد و گفت: یا رسول الله! به چه کسی نیکی کنم؟ حضرت فرمود: به مادرت. پرسید: پس از او به چه کسی؟ پیامبر پاسخ داد: به مادرت. برای بار سوم آن شخص پرسید: سپس به چه کسی نیکی کنم؟ حضرت فرمود: به مادرت. دیگر بار پرسید: پس از مادر به چه کسی خوبی کنم؟ رسول خدا (صلی الله علیه وآله) فرمود: به پدرت.(51)
نقل است که مردی سرگرم طواف خانه خدا بود و مادرش را نیز بر دوش گرفته بود و طواف می داد. در همان حال رسول خدا (صلی الله علیه وآله) را دید. پس از ایشان پرسید: آیا با این کار حق مادرم را ادا کرده ام؟ حضرت فرمود: خیر، تو با این کارت حتی یکی از ناله های او را ( به هنگام وضع حمل) جبران نکرده ای.(52)
پس فرزند باید در همه موارد جز در مسئله شرک به خدا، از پدر و مادر پیروی کند؛ پدر و مادر را به اسم کوچک صدا نزند؛(53) جلوتر از آنها راه نرود(54) و پیش از آنها ننشیند.(55) سبب خجالت و سرشکستگی پدر و مادر نشود(56) و در همه حال سپاس گذار آنها باشد.(57) جلوی پای آنها به نشانه احترام برخیزد.(58)
شخصی از امام صادق (علیه السلام) پرسید: منظور از احسان به پدر و مادر چیست؟
حضرت فرمود:
با آنها نیکو معاشرت کنی و آنها را مجبور نکنی چیزی را که نیاز دارند، از تو بخواهند؛ اگر چه بی نیاز باشند، بلکه باید اظهار نکرده، وظیفه خود را انجام دهی؛ که خداوند می فرماید: هرگز به نیکی نمی رسید مگر آنچه را دوست دارید، انفاق کنید...(59) و منظور از اف؛ یعنی اگر دل تنگت کردند، به آنها اف مگو؛ اگر تو را کتک زدند، با آنها تندی مکن و با آنها با احترام و مهربانی سخن بگو و از روی مهربانی برای آنها حالت افتادگی پیش آور.
شخصی از امام سجاد (علیه السلام) پرسید: شما احسان کننده ترین مردم نسبت به مادرت هستی. پس چرا با مادرت در یک سفره هم غذا نمی شوی؟ حضرت فرمود: می ترسم در برداشتن لقمه ای که چشم مادرم به آن است، پیش دستی کنم و به واسطه این عمل عاق شوم.(60) آن امام همام در رساله حقوق درباره مادر می فرماید:
حق مادر این است که بدانی تو را در شکم خود نگهداری و با خود حمل کرده است که هیچ کس را در آنجا جای ندهد و نتوان جا داد و از میوه دل خود (خون خود)، غذایت داده است که هیچ کس به کس نمی دهد و با همه اعضای خود، تو را نگه داری کرده است. تو را سیر کرده، با آنکه خودش گرسنه بوده و تو را آب داده با آنکه خودش تشنه بوده است. برهنه مانده و حال آنکه تو را پوشانده، در سایه نگه داری ات کرده و حال آنکه خود زیر آفتاب بوده و بی خوابی کشیده تا تو را خوابانده و سرانجام تو را از سرما و گرما حفظ کرده است. پس اولاد نمی تواند زحمت ها و فداکاری مادر را جز با توفیق الهی، شکرگزاری و قدردانی کند.(61)
بنابراین سخن امام سجاد (علیه السلام)، حق مادر بیش از پدر است.

2. صله رحم در حدیث

در روایت های بسیاری به صله رحم و پیوند با خویشاوندان و نیکی به آنان سفارش شده است که نمونه های آن را بیان می کنیم: