فهرست کتاب


وصال خویشان

اقبال حسینی نیا

ه)حقوق سالمندان

رسول خدا (صلی الله علیه وآله) در این باره می فرماید: الشیخ فی اهله کالنبی فی امته؛ پیرمرد در میان اهلش، همچون پیامبری است میان امتش. نیز می فرماید:
هیچ جوانی، پیری را احترام نمی گذارد، مگر آنکه خداوند مقرر کرده است زمانی که او به سن پیری برسد، کسی را برگزیند تا او را احترام کند.(29)
امیر المومنین علی (علیه السلام) فرموده است:
زمانی که عقل کامل شود، سخن گفتن کم می شود و آنچه عمر را طولانی می کند، آزار ندادن دیگران و احترام به بزرگان و سالمندان و صله رحم است.
انس بن مالک می گوید:
رسول خدا (صلی الله علیه وآله) مرا به پنج چیز سفارش کرد. از جمله اینکه بزرگ تران را گرامی بدار تا در روز قیامت از دوستانم باشی و نیز فرمود: از ما نیست هر که به کوچک مان رحم و بزرگمان را اکرام نکند.(30)
جوانان نباید به سبب ناتوانی جسمی و پیری سالمندان، از آنان دوری کنند و برای آسایش و راحتی بیشتر خود و همسرشان، آنها را به خانه سالمندان ببرند و فقط گاهی به دیدن آنها بروند و گمان کنند که حق آنها را ادا کرده اند؛
زیرا خودشان نیز روزی پیر خواهند شد.
در حکایتی از گلستانی سعدی آمده است: روزی جوانی نادان با صدای بلند بر مادر پیرش پرخاش کرد. آن پیرزن دل آزرده به کنجی نشست و با گریه این گونه گفت:
چه خوش گفت زالی به فرزند خویش - چو دیدش پلنگ افکن و پیل
تن گر از عهد خردی ات یاد آمدی - که بیچاره بودی در آغوش من
نکردی در این روز بر من جفا - که تو شیر مردی من پیر زن (31)

فصل دوم: صله رحم در قرآن و حدیث

پیوند با خویشاوندان، نوعی رحمت، مهربانی دل جویی است؛ اگر چه این دل جویی با دادن یک لیوان آب یا یک سلام گفتن باشد. صله رحم افزون بر آثار دنیوی و پاداش اخروی و خشنودی پروردگار متعال و امامان معصوم (علیه السلام)، موجب شادی، آرامش اعصاب و رفع بلا می شود. به استناد روایت های بسیار، صله رحم سبب رفع بیماری ها و ناراحتی ها، افزایش روزی و فرزندان، تأخیر در مرگ، آسانی مرگ و راحتی قبر و برزخ و قیامت می شود.
در روایت آمده است: روز قیامت هر کس از قبرش بیرون می آید، بانگ بر می دارد: پروردگارا! بر من رحم فرما. جوابش می دهند: هر آینه مهربانی و احسان شما در دنیا به دیگران (خویشاوندان) موجب مهربانی و رحمتتان در روز قیامت است.(32)
بااندک تاملی در قرآن و حدیث، به ارزش و اهمیت صله رحم پی می بریم و اینکه در اسلام تا چه اندازه به این امر مهم سفارش و تأکید شده است.
اسلام، انسان را موجودی فرد محور و جدا از جماعت نمی داند، بلکه او را به طور فطری، موجودی اجتماعی می داند که با برقراری ارتباط متقابل با هم نوع خویش، بخش مهمی از نیازهایش را بر طرف می کند و به رشد و کمال دست می یابد.
خورشید اسلام هنگامی طلوع کرد که دشمنی و کینه و خودخواهی و جنگ و خون ریزی میان قبایل به اوج رسیده بود. اعراب جاهلیت از کار کردن ننگ داشتند و از راه غارت قبایل همسایه و خویشاوندان خود امرار معاش و به این کار افتخار می کردند. با طلوع خورشید اسلام، پیامبر، فرهنگ غنی اسلام را که سرشار از آموزه های سعادت بخش و محبت آموز بود، به آنان عرضه کرد و فرهنگ متعصب و جاهلی آنان را که جز جنگ و خون ریزی در پی نداشت، به فرهنگ محبت، مودت، وحدت و یک دلی بدل ساخت. در آیه 103 آل عمران آمده است:
و اعتصموا بحبل الله جمیعا و لا تفرقوا و اذکروا نعمت الله علیکم اذ کنتم اعداء فالف بین قلوبکم فاصبحتم بنعمته اخوانا.
و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید و نعمت خدا را بر خود یاد کنید، آن گاه که دشمن (یکدیگر) بودید... پس میان دل های شما الفت انداخت و به برکت نعمت او، برادر شدید.
نخستین و موثرترین راه حلی که اسلام برای ایجاد مودت و یک دلی آدمیان برگزید، سفارش به صله رحم بود. در روایت آمده است که پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) به عمروبن مره فرمود: من فرستاده الهی به سوی همه بندگانم تا به اسلام دعوتشان کنم و فرمان دهم که از جنگ و خون ریزی خودداری کنند و با خویشاوندان بپیوندند و حضرت احدیت را بندگی کنند.... عمروبن مره گفت: ای رسول خدا! اگر چه عده زیادی از اقوامم بر من خشم گیرند و از پذیرفتن حق و احسان بر من خودداری کنند، اجازه فرمایید برای ارشاد و هدایت اقوامم بروم تا همان گونه که خداوند تبارک و تعالی در هدایت من لطف فرمود، آنها نیز هدایت گرند. پیامبر رخصت داد و فرمود که آنها را با مهربانی و مدارا و سخنان نیکو و بدون عصبانیت و خود خواهی و حسادت، به دین اسلام دعوت کند.(33)
امام صادق (علیه السلام) می فرماید: پیوند با خویشاوندان و داشتن اخلاق نیکو موجب زیادی ایمان است.(34) همچنین در کلام دیگری فرموده است: از شرایط دین، صله رحم و پیوند با خویشاوندان است.(35)
امام علی (علیه السلام) نیز در باره اهمیت صله رحم می فرماید:
طایفه و خویشاوندانت را احترام کن. همانا آنان به منزله بال های پرنده ای هستند که به وسیله آن بال ها پرواز می کنی و آنان ریشه و اصل تو هستند که به وسیله آنها به اصل و ریشه و نسب خود می رسی. {آنها} دستی هستند برای تو که به هدف های خود برسی.(36)

1. صله رحم در قرآن کریم

قرآن کریم در آیات بسیاری به رعایت حقوق ارحام، احسان به والدین، انفاق به ذوی القربی، تقدم حق ایشان بر دیگر مومنان و پرهیز از قطع رحم سفارش کرده است. تأکید آیات قرآن بر این امور، نشان دهنده اهمیت و جایگاه برجسته این عمل عبادی - اجتماعی در نظام ارزشی و هنجاری اسلام است که در ایجاد و تحکیم هم بستگی و پیوند مشترک میان اعضای یک جامعه عموما به ویژه میان خویشاوندان موثر است.
برای نمونه، آیاتی از قرآن را که درباره اهمیت صله رحم است، بیان می کنیم:
الذین ینقضون عهد الله من بعد میثاقه یقطعون ما امر الله به ان یوصل و یفسدون فی الارض اولئک هم الخاسرون. (بقره:27)
همانانی که پیمان خدا را پس از بستن آن می شکنند و آنچه را خداوند به پیوستنش امر فرموده است، می گسلند و در زمین به فساد می پردازند، زیان کارانند.
مفسران درباره معنای امر الله به ان یوصل، احتمال های گوناگونی ذکر کرده و از جمله گفته اند مراد از این آیه، صله رحم با خویشاوندان است که خداوند دستور داده پیوند با آنان را مستحکم کنیم. در غیر این صورت، در آخرت از زیان کاران خواهیم بود.
در آیه های 20 تا 25 سوره رعد نیز خداوند متعال از دو گروه یاد می کند؛
ابتدا ویژگی های بهشتیان را این گونه بر می شمارد: آنان که به عهد الهی وفا می کنند و پیمان شکنی نمی کنند و پیوسته با کسانی که خداوند به پیوند آنان امر فرموده است، پیوند دوستی برقرار می کنند. سپس به سکونت آنها در بهشت های جاودان با نعمت های فراوان و بی پایان اشاره می کند.
خداوند در آیه 25 از گروه دیگر این گونه یاد می کند:
کسانی که پس از بستن پیمان با پروردگار، پیمان شکستند و تمام کارهایی را که خداوند به انجامش امر فرموده بود، نادیده گرفتند و با بریدن آن در روی زمین فساد و فتنه برانگیختند، بر ایشان {نفرین } و لعن باد و جایگاهشان عذاب دوزخ خواهد بود.
خداوند در آیه دیگر این گونه به پیوند با خویشاوندان (ذوی القربی) سفارش می کنند: لیس البر ان تولوا وجوهکم قبل المشرق و المغرب و لکن البر من امن باالله و الیوم الاخر و الملائکه و الکتاب و النبیین و اتی المال علی حبه ذوی القربی و الیتامی و المساکین.... (بقره: 177)
نیکوکاری آن نیست که روی خود را به سوی مشرق یا مغرب بگردانید، بلکه نیکی آن است که کسی به خدا و روز باز پسین و فرشتگان و کتاب آسمانی و پیامبران ایمان آورد مال خود را با وجود دوست داشتنش، به خویشاوندان و یتیمان و بینوایان و ... بدهد.
خداوند متعال در این آیه از کسانی یاد می کند که اموال خود را با وجود نیاز، برای رضای پروردگار، به خویشان می دهند. گاهی این کار افزون بر رضای پروردگار، به قصد صله رحم صورت می گیرد.(37)
در آیه های 15 و 16 سوره بلد نیز می فرماید: یتیما ذا مقربه، او مسکینا ذا متربه؛
به یتیم خویشاوند یا بینوای خاک نشین {اطعام دادن }. در حقیقت، در درجه اول به بخشش و صدقه به خویشاوندان امر می کند؛ زیرا این کار هم صدقه است هم صله رحم.(38) رسول خدا (صلی الله علیه وآله) در این باره می فرماید: الصدقه علی القرابه صدقه وصله؛ صدقه به خویشاوندان، هم صدقه است و هم صله رحم.(39)
آورده اند زینب، همسر عبدالله بن مسعود، اموالش را به خویشاوندانش بخشیده بود. این بزرگوار از پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) پرسید: آیا مرا در این کار ثوابی هست؟ حضرت فرمود: برای تو دو پاداش است، یکی مزد پیوند {با} خویش و دیگری صدقه و بخشش.(40)
خداوند در آیات دیگری، چگونگی پیوند با خویشاوندان را این گونه بیان می کند:
1. کتب علیکم اذا حضر احدکم الموت ان ترک خیرا الوصیه للوالدین و الاقربین بالمعروف؛ بر شما مقرر شده است که چون یکی از شما را مرگ فرا رسد، اگر مالی بر جای گذارد، برای پدر و مادر و خویشاوندان {خود} به طور پسندیده وصیت کند. (بقره: 180)
2. یسئلونک ماذا ینفقون قل ما انفقتم من خیر فللوالدین و الاقربین و...؛ از تو می پرسند چه چیزی انفاق کنند (و به چه کسی بدهند). بگو هر مالی انفاق کنند به پدر و مادر و نزدیکان تعلق دارد. (بقره: 215)
3. و اتقوا الله الذی تسائلون به و الارحام...؛ و از خدایی که به {نام }او از همدیگر در خواست می کنید، پروا کنید و زنهار، از خویشاوندان مبرید که خداوند همواره نگهبان شما است. (نساء: 1)
4. واذا حضر القسمه اولوا القربی و الیتامی...؛ و هر گاه خویشاوندان و یتیمان و مستمندان در تقسیم {ارث } حاضر شدند، {چیزی }از آن را به ایشان ارزانی دارید و با آنان سخنی پسندیده گویید). (نساء: 8)
5. و لکل جعلنا موالی مما ترک الوالدان و الاقربون ...؛ و از آنچه پدر و مادر و خویشاوندان و کسانی که شما {با آنان } پیمان بسته اید، بر جای گذاشته اند، برای هر یک، وارثانی قرار دادیم. پس نصیبشان را به ایشان بدهید. (نساء: 33)
6. و اعبدوا الله و لا تشرکوا به شیئا و بالوالدین احسانا و بذی القربی ...؛ و خدا را بپرستید و چیزی را با او شریک مگردانید و به پدر و مادر و به خویشاوندان و یتیمان و ... نیکی کنید. (نساء: 36)
با توجه در این آیات در می یابیم که پس از احسان به اعضای اصلی خانواده، بر احسان و صله با خویشاوندانی که با ما رابطه خونی و رحمی (مادری) دارند، تأکید شده است. در پیوند و نیکی با خویشاوندان، باید افرادی که پیوند نزدیک تری دارند، در اولویت قرار گیرند. از این رو، در درجه اول باید به پدر و مادر و آن گاه خواهر و برادر و در مراحل بعد به خویشاوندان دیگر محبت کنیم و باآنان صله رحم داشته باشیم. پیامبر اعظم (صلی الله علیه وآله) در این باره می فرماید: بر امک و اباک و اختک و اخاک ثم أدناک فأدناک؛ نیکی کن (به ترتیب) به مادر و سپس پدر و خواهر و برادر؛ سپس نزدیک تر به نزدیک تر.(41)
خداوند، عمر افرادی را که صله رحم می کنند، زیاد و رزقشان را فراوان می کند و حساب روز قیامت را بر آنان آسان می گیرد و در عوض، عمر کسانی را که از اقوام دوری می جویند و سبب ناراحتی آنان را فراهم می کنند، کوتاه و روزی شان را کم و الطاف خود را از آنان قطع می کند،(42) چنان که خداوند در حدیثی قدسی می فرماید: من رحمان هستم؛ هر که از خویش خود برید، من هم از او می برم.(43)
روزی یکی از اصحاب امام صادق (علیه السلام) خدمت ایشان رسید و گفت: برادران و پسر عموهایم، خانه ام را تصاحب کرده اند، به گونه ای که من در یک اتاق زندگی می کنم و اگر در این باره (به آنها یا حاکم) شکایت کنم، تمام اموالم را می گیرند. امام فرمود: صبر کن، همانا پس از سختی، برای تو گشایشی هست. پس مرد از شکایت خود منصرف شد. مدتی نگذشت که همه اقوامی که او را آزار می دادند، بر اثر بیماری وبا مردند. وی پس از مدتی به خدمت امام رسید. امام پرسید: حال اقوامت چگونه است؟ مرد گفت: همه مردند. امام فرمود: آنها به خاطر آزار به تو که خویش آنها بودی، به عقوبت عملشان (قطع رحم) مردند. آیا تو دوست داشتی آنان زنده می ماندند و به آزار تو ادامه می دادند؟ مرد گفت: نه والله!(44)