فهرست کتاب


وصال خویشان

اقبال حسینی نیا

د)حق برادر

انسان باید بداند که برادر، پیشتیبان اوست و می تواند بر او تکیه کند و با کمک او به عزت و سربلندی برسد. همچنین از نیرو و توان او برای چیرگی بر دشمنان استفاده کند، ولی او را وسیله نافرمانی خدا و ستم بر بنده خدا و تباه کردن حقوق الهی قرار ندهد. او را در غلبه بر هوای نفس یاری دهد و از وسوسه های شیطانی دور سازد. از وی در مقابل دشمنش حمایت کند.
همچنین از نصیحت و خیرخواهی و عنایت به او به خاطر رضای خداوند غافل نشود. بنابراین، اگر برادرش مطیع پروردگار است، در همه کارها به او کمک کند. در غیر این صورت، مبادا به خاطر مهر و محبت برادری از او اطاعت کند و به نافرمانی خداوند گرفتار شود.(28)

ه)حقوق سالمندان

رسول خدا (صلی الله علیه وآله) در این باره می فرماید: الشیخ فی اهله کالنبی فی امته؛ پیرمرد در میان اهلش، همچون پیامبری است میان امتش. نیز می فرماید:
هیچ جوانی، پیری را احترام نمی گذارد، مگر آنکه خداوند مقرر کرده است زمانی که او به سن پیری برسد، کسی را برگزیند تا او را احترام کند.(29)
امیر المومنین علی (علیه السلام) فرموده است:
زمانی که عقل کامل شود، سخن گفتن کم می شود و آنچه عمر را طولانی می کند، آزار ندادن دیگران و احترام به بزرگان و سالمندان و صله رحم است.
انس بن مالک می گوید:
رسول خدا (صلی الله علیه وآله) مرا به پنج چیز سفارش کرد. از جمله اینکه بزرگ تران را گرامی بدار تا در روز قیامت از دوستانم باشی و نیز فرمود: از ما نیست هر که به کوچک مان رحم و بزرگمان را اکرام نکند.(30)
جوانان نباید به سبب ناتوانی جسمی و پیری سالمندان، از آنان دوری کنند و برای آسایش و راحتی بیشتر خود و همسرشان، آنها را به خانه سالمندان ببرند و فقط گاهی به دیدن آنها بروند و گمان کنند که حق آنها را ادا کرده اند؛
زیرا خودشان نیز روزی پیر خواهند شد.
در حکایتی از گلستانی سعدی آمده است: روزی جوانی نادان با صدای بلند بر مادر پیرش پرخاش کرد. آن پیرزن دل آزرده به کنجی نشست و با گریه این گونه گفت:
چه خوش گفت زالی به فرزند خویش - چو دیدش پلنگ افکن و پیل
تن گر از عهد خردی ات یاد آمدی - که بیچاره بودی در آغوش من
نکردی در این روز بر من جفا - که تو شیر مردی من پیر زن (31)

فصل دوم: صله رحم در قرآن و حدیث

پیوند با خویشاوندان، نوعی رحمت، مهربانی دل جویی است؛ اگر چه این دل جویی با دادن یک لیوان آب یا یک سلام گفتن باشد. صله رحم افزون بر آثار دنیوی و پاداش اخروی و خشنودی پروردگار متعال و امامان معصوم (علیه السلام)، موجب شادی، آرامش اعصاب و رفع بلا می شود. به استناد روایت های بسیار، صله رحم سبب رفع بیماری ها و ناراحتی ها، افزایش روزی و فرزندان، تأخیر در مرگ، آسانی مرگ و راحتی قبر و برزخ و قیامت می شود.
در روایت آمده است: روز قیامت هر کس از قبرش بیرون می آید، بانگ بر می دارد: پروردگارا! بر من رحم فرما. جوابش می دهند: هر آینه مهربانی و احسان شما در دنیا به دیگران (خویشاوندان) موجب مهربانی و رحمتتان در روز قیامت است.(32)
بااندک تاملی در قرآن و حدیث، به ارزش و اهمیت صله رحم پی می بریم و اینکه در اسلام تا چه اندازه به این امر مهم سفارش و تأکید شده است.
اسلام، انسان را موجودی فرد محور و جدا از جماعت نمی داند، بلکه او را به طور فطری، موجودی اجتماعی می داند که با برقراری ارتباط متقابل با هم نوع خویش، بخش مهمی از نیازهایش را بر طرف می کند و به رشد و کمال دست می یابد.
خورشید اسلام هنگامی طلوع کرد که دشمنی و کینه و خودخواهی و جنگ و خون ریزی میان قبایل به اوج رسیده بود. اعراب جاهلیت از کار کردن ننگ داشتند و از راه غارت قبایل همسایه و خویشاوندان خود امرار معاش و به این کار افتخار می کردند. با طلوع خورشید اسلام، پیامبر، فرهنگ غنی اسلام را که سرشار از آموزه های سعادت بخش و محبت آموز بود، به آنان عرضه کرد و فرهنگ متعصب و جاهلی آنان را که جز جنگ و خون ریزی در پی نداشت، به فرهنگ محبت، مودت، وحدت و یک دلی بدل ساخت. در آیه 103 آل عمران آمده است:
و اعتصموا بحبل الله جمیعا و لا تفرقوا و اذکروا نعمت الله علیکم اذ کنتم اعداء فالف بین قلوبکم فاصبحتم بنعمته اخوانا.
و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید و نعمت خدا را بر خود یاد کنید، آن گاه که دشمن (یکدیگر) بودید... پس میان دل های شما الفت انداخت و به برکت نعمت او، برادر شدید.
نخستین و موثرترین راه حلی که اسلام برای ایجاد مودت و یک دلی آدمیان برگزید، سفارش به صله رحم بود. در روایت آمده است که پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) به عمروبن مره فرمود: من فرستاده الهی به سوی همه بندگانم تا به اسلام دعوتشان کنم و فرمان دهم که از جنگ و خون ریزی خودداری کنند و با خویشاوندان بپیوندند و حضرت احدیت را بندگی کنند.... عمروبن مره گفت: ای رسول خدا! اگر چه عده زیادی از اقوامم بر من خشم گیرند و از پذیرفتن حق و احسان بر من خودداری کنند، اجازه فرمایید برای ارشاد و هدایت اقوامم بروم تا همان گونه که خداوند تبارک و تعالی در هدایت من لطف فرمود، آنها نیز هدایت گرند. پیامبر رخصت داد و فرمود که آنها را با مهربانی و مدارا و سخنان نیکو و بدون عصبانیت و خود خواهی و حسادت، به دین اسلام دعوت کند.(33)
امام صادق (علیه السلام) می فرماید: پیوند با خویشاوندان و داشتن اخلاق نیکو موجب زیادی ایمان است.(34) همچنین در کلام دیگری فرموده است: از شرایط دین، صله رحم و پیوند با خویشاوندان است.(35)
امام علی (علیه السلام) نیز در باره اهمیت صله رحم می فرماید:
طایفه و خویشاوندانت را احترام کن. همانا آنان به منزله بال های پرنده ای هستند که به وسیله آن بال ها پرواز می کنی و آنان ریشه و اصل تو هستند که به وسیله آنها به اصل و ریشه و نسب خود می رسی. {آنها} دستی هستند برای تو که به هدف های خود برسی.(36)