فهرست کتاب


وصال خویشان

اقبال حسینی نیا

پیش گفتار

دید و بازدید در اسلام، جایگاه ویژه و در ایجاد عواطف انسانی، نقش مهمی دارد. به ویژه اگر این دید و بازدیدها از ارحام و ذوی الحقوق صورت گیرد.
خداوند در حدیثی قدسی می فرماید:
أناالرحمن و هذه الرحم، شققت لها من اسمی فمن وصلها وصلته و من قطعها قطعته.(2)
من رحمان هستم و نام رحم را از اسم خود مشتق کرده ام. پس هر کس
صله رحم کند و با بستگان خود پیوند برقرار سازد، من او را با رحمت خود صله خواهم کرد و هر کس قطع کند، من رحمت خود را از او قطع خواهم کرد.
پیامبر بزرگ اسلام با تاکید بر صله رحم، می فرماید:
اوصی الشاهد من امتی و الغائب منهم و من فی اصلاب الرجال و أرحام النساء الی یوم القیامه ان یصل الرحم و ان کانت منه علی مسیره سنه فان ذلک من الدین.(3)
[به ] آنان که حاضرند از امت من و آنان که غایبند و آنان که از اصلاب پدران و ارحام مادران تا روز قیامت به دنیا میایند، سفارش می کنم که صله رحم کنند، اگر چه فاصله آن تا ارحامشان به مسافت یک سال باشد؛
زیرا صله رحم از مسائل مهم دین است.
امیر مومنان علی (علیه السلام) می فرماید:
زکوه الیسار بر الجیران وصله الارحام.(4)
زکات کسانی که از تسهیلات مالی برخوردارند، نیکی به همسایگان و صله ارحام است.
امام سجاد (علیه السلام) در دعای مکارم اخلاق می فرماید:
و من عقوق ذوی الارحام المبره و من خذلان الاقربین النصره.(5)
بار خدایا! جدایی از ارحام را به نیکی و پیوستگی بدل فرما و ترک یاری بستگانم را به حمایت و نصرت تبدیل فرما.
همچنین امام صادق (علیه السلام) در این باره می فرماید:
ان صله الرحم و البر لیهونان الحساب و یعصمان من الذنوب فصلوا أرحامکم و بروا باخوانکم و لو بحسن السلام و رد الجواب.(6)
صله رحم و نیکی کردن به برادان، حساب را در قیامت، آسان و آدمی را از گناه حفظ می کند. پس با ارحام تان، صله رحم و به برادران خود نیکی کنید؛ اگر چه به نیکو سلام کردن و جواب دادن باشد.
از سوی دیگر، خداوند در قرآن شریف، صله رحم را سبب آسانی در حساب رسی اعمال می داند و می فرماید:
و الذین یصلون ما امر الله به ان یوصل و یخشون ربهم و یخافون سوء الحساب.(رعد: 21)
{صاحبان اندیشه } کسانی هستند که دستور باری تعالی را درباره پیوند با اشخاصی که به صله آنها امر شده است، اطاعت می کنند و از پروردگارشان می ترسند و از بدی حساب [روز قیامت ] بیم دارند.
نکته جالب آن است که هرگاه یکی از خویشان به دیگری آزار برساند و فرد بخواهد قطع رحم کند، فیض الهی از هر دو قطع می شود. مردی به محضر رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) رسید و گفت: یا رسول الله! من ارحامی دارم و آنها را صله می کنم، ولی آنان مرا آزار می دهند، می خواهم ترکشان کنم. حضرت فرمود:
در این صورت، خداوند هر دو شما را ترک خواهد کرد؛(7) یعنی خدا، فیض و رحمت خود رااز شما خواهد برید.
امام رضا (علیه السلام) از جد بزرگوارش، امام صادق (علیه السلام) نقل می کند:
صل رحمک و لو بشربه من ماء و افضل ما توصل به الرحم کف الاذی عنها.(8)
صله رحم کن؛ اگر چه به شربت آبی باشد و بهترین صله رحم، خودداری از آزار دادن ارحام است.
امیر مومنان علی (علیه السلام)، صله رحم را که در پیوند و پایداری روابط اجتماعی نقش مهمی دارد، از ویژگی های گرامی ترین انسان ها بر می شمارد و می فرماید: صله الارحام من افضل شیم الکرام؛ صله رحم، برترین خوی و منش مردمان بزرگوار است.(9) ایشان در سخن حکیمانه دیگری، صله رحم را موجب مهر و محبت میان خویشاوندان و خواری دشمنان اسلام می داند: صله الرحم توجب المحبه و تکبت العدو؛ صله رحم، محبوبیت به بار می آورد و موجب خواری دشمن است.(10)
بنابر سخن گهربار حضرت علی (علیه السلام)، صله ارحام سبب صمیمیت، محبت، اخوت و وحدت امت اسلامی و در نتیجه، موجب خشم و غضب دشمن می شود؛ زیرا آنان هرگز وحدت و همبستگی مسلمانان را بر نمی تابند و پیوسته در صدد ایجاد تفرقه و جدایی میان مسلمانان هستند.
رسول خدا (ص) درباره بر آوردن حاجات و نیازهای انسان های مومن به ویژه خویشاوندان می فرماید:
من کان یومن بالله و الیوم الاخر فلیصل رحمه.(11)
هر کس به خدا و روز قیامت ایمان دارد، پس با رحمش صله کند.
یعنی خویشاوندان خود را دوست بدارد و به آنان احسان و نیکی کند.
همچنین می فرماید:
من احب ان یبسط له فی رزقه، و یوخر له فی اجله فلیصل رحمه.(12)
اگر کسی دوست دارد که روزی اش فراوان شود و اجلش به تأخیر بیفتد، پس باید با رحمش صله کند.
آنچه در پی می آید، از بررسی متون دینی به دست آمده است. در فصل اول، به مفهوم صله رحم، مصداق های آن، انواع خویشاوندان و حقوق آنها پرداخته می شود. سپس پنچره ای به روی آیات و روایات می گشاییم و صله رحم را از زلال متون دینی بررسی می کنیم. آن گاه به بررسی علل و عوامل گسست ارتباط خویشاوندی می پردازیم. سپس به پی آمدهای منفی و مثبت صله و قطع رحم نظر می افکنیم. همچنین برخی حکایت ها و مصداق های آموزنده را زیور نوشتار ساخته و شیرازه مقال را با پیشنهادهایی به برنامه سازان و برنامه ریزان صدا و سیما به پایان رسانده ایم. امید است که مورد استفاده قرار گیرد و روزی به کارمان آید که لا ینفع مال و لابنون الا من اتی الله بقلب سلیم.

فصل اول: کلیات

1. مفهوم شناسی

صله، مصدر فعل (وصل) از ریشه وصل است که در مقابل فصل قرار می گیرد و به معنی اتصال و پیوستگی است. از این رو، به نماز که میان بنده و خدا ارتباط برقرارمی کند، صلاه می گویند. بنابراین، صله از نظر لغوی به معنای پیوستن است.(13)
به محل استقرار و رشد جنین رحم گفته می شود. جمع رحم، ارحام است و به خویشاوندان به اعتبار انتساب به یک رحم، ارحام گویند.(14)
براساس روایتی از پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله)، خداوند هنگام خلق رحم خطاب به او فرمود:
انا الرحمن و انت الرحم، شققت اسمک من اسمی فمن وصلک وصلته و من قطعک قطعته.(15)
من رحمانم و تو رحم. اسمت را از اسم خود گرفتم. هر کس به تو بپیوندد، من نیز به او می پیوندم و هر کس از تو جدا شود، من هم از او جدا می شوم.
صله ارحام، به معنی ارتباط با خویشاوندان است که از واجبات دینی شمرده می شود و قطع آن حرام است.
صله رحم در اصطلاح عبارت است از کمک و نیکی کردن به خویشاوندان و هم دردی با آنان با جان و مال در حد توان انسان و قطع رحم به اموری گفته می شود که مخالف این روش باشد.(16)
قطع، معنای متفاوتی دارد. گاه به معنای پیمودن است که زمینه وصل را فراهم می سازد و چنین قطعی ممدوح است. گاهی نیز به معنای بریدن و جدا کردن است. که در این نوع قطع، اگر مخالفت با فرمان خدا در امری باشد که به آن سفارش شده است، ناپسند خواهد بود.(17)