وصال خویشان

نویسنده : اقبال حسینی نیا

دیباچه

صله رحم، در قرآن احادث معتبر اسلامی از وظایف هر انسان مومنی دانسته شده است. بناب دستور خداوند، انسان نباید از عشیره وقوم خود که سال های درازی با آنان زندگی کرده و با کمک و حمایت آنان رشد یافته و مانند گلی در باغستان محبت آنان پرورده شده است، دوری کند؛ زیرا دوری از آن محیط، به پژمردگی روح و کم نشاطی یا بی نشاطی فرد و جامعه می انجامد. کسی که این وظیفه الهی را انجام ندهد و از بازخواست الهی ایمن نخواهد بود. در قرآن مجید آمده است:
ان الله یامر بالعدل و الاحسان و ایتاء ذی القربی. (نحل: 90)
خداوند به دادگری و نیکوکاری و بخشش به خویشاوندان فرمان می دهد.
بی شک، همه اعمال نیک یابد انسان، آثاری دارد و او سرانجام، نتیجه آنها را خواهد دید. گاهی خداوند، پاداش و عقاب برخی اعمال را در دنیا به انسان نمی دهد و در سرای آخرت به این اعمال رسیدگی می شود، ولی پاداش و نتیجه برخی اعمال بسیار مهم در دنیا نصیب وی می شود تا طعم برخی اعمال خوب و بد خود را پیش از قیامت بچشد و نیز مایه پند و عبرت انسان های دیگر شود. از جمله این اعمال، صله رحم یا قطع رحم است که آثار نیک یا بد آن در طول عمر متوجه انسان می شود. امام باقر (علیه السلام) می فرماید:
ثلاث خصال لا یموت صاحبهن أبدا حتی یری و بالهن: البغی و قطیعه الرحم و الیمین الکاذبه(1).
سه خصلت است که صاحب آن، نتیجه آنها را پیش از مرگش می بیند:
ستم به دیگران؛ قطع رحم و سوگند دروغ.
از مهمترین آثار دنیایی صله رحم، به طول عمر و گشایش در روزی می توان اشاره کرد. با وجود سفارش و تأکید فراوان آموزه های دینی در این باره، امروزه به این سنت حسنه و دیرپای اسلامی کمتر توجه می شود.
بنابراین، برای تقویت و تثبیت آن نیازمند حرکت فرهنگی و تبلیغی متولیان فرهنگی، به ویژه صدا و سیما هستیم. از این رهگذر، پژوهشگر ارجمند خانم اقبال حسینی نیا، با بهره گیری از متون و آموزه های دینی کوشیده است تا دست مایه اولیه تبلیغ را در اختیار اصحاب رسانه قرار دهد. با سپاس از تلاش های ارزنده ایشان، امید می رود که این نوشتار مورد استفاده برنامه ریزان و برنامه سازان قرار گیرد و در پرتو تدبیر سازنده متولیان فرهنگی، روز به روز شاهد ارتقای کیفی و کمی روابط خویشاوندی و نهادینه سازی صله رحم در روابط اجتماعی باشیم.
انه ولی التوفیق
اداره کل پژوهش
مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

پیش گفتار

دید و بازدید در اسلام، جایگاه ویژه و در ایجاد عواطف انسانی، نقش مهمی دارد. به ویژه اگر این دید و بازدیدها از ارحام و ذوی الحقوق صورت گیرد.
خداوند در حدیثی قدسی می فرماید:
أناالرحمن و هذه الرحم، شققت لها من اسمی فمن وصلها وصلته و من قطعها قطعته.(2)
من رحمان هستم و نام رحم را از اسم خود مشتق کرده ام. پس هر کس
صله رحم کند و با بستگان خود پیوند برقرار سازد، من او را با رحمت خود صله خواهم کرد و هر کس قطع کند، من رحمت خود را از او قطع خواهم کرد.
پیامبر بزرگ اسلام با تاکید بر صله رحم، می فرماید:
اوصی الشاهد من امتی و الغائب منهم و من فی اصلاب الرجال و أرحام النساء الی یوم القیامه ان یصل الرحم و ان کانت منه علی مسیره سنه فان ذلک من الدین.(3)
[به ] آنان که حاضرند از امت من و آنان که غایبند و آنان که از اصلاب پدران و ارحام مادران تا روز قیامت به دنیا میایند، سفارش می کنم که صله رحم کنند، اگر چه فاصله آن تا ارحامشان به مسافت یک سال باشد؛
زیرا صله رحم از مسائل مهم دین است.
امیر مومنان علی (علیه السلام) می فرماید:
زکوه الیسار بر الجیران وصله الارحام.(4)
زکات کسانی که از تسهیلات مالی برخوردارند، نیکی به همسایگان و صله ارحام است.
امام سجاد (علیه السلام) در دعای مکارم اخلاق می فرماید:
و من عقوق ذوی الارحام المبره و من خذلان الاقربین النصره.(5)
بار خدایا! جدایی از ارحام را به نیکی و پیوستگی بدل فرما و ترک یاری بستگانم را به حمایت و نصرت تبدیل فرما.
همچنین امام صادق (علیه السلام) در این باره می فرماید:
ان صله الرحم و البر لیهونان الحساب و یعصمان من الذنوب فصلوا أرحامکم و بروا باخوانکم و لو بحسن السلام و رد الجواب.(6)
صله رحم و نیکی کردن به برادان، حساب را در قیامت، آسان و آدمی را از گناه حفظ می کند. پس با ارحام تان، صله رحم و به برادران خود نیکی کنید؛ اگر چه به نیکو سلام کردن و جواب دادن باشد.
از سوی دیگر، خداوند در قرآن شریف، صله رحم را سبب آسانی در حساب رسی اعمال می داند و می فرماید:
و الذین یصلون ما امر الله به ان یوصل و یخشون ربهم و یخافون سوء الحساب.(رعد: 21)
{صاحبان اندیشه } کسانی هستند که دستور باری تعالی را درباره پیوند با اشخاصی که به صله آنها امر شده است، اطاعت می کنند و از پروردگارشان می ترسند و از بدی حساب [روز قیامت ] بیم دارند.
نکته جالب آن است که هرگاه یکی از خویشان به دیگری آزار برساند و فرد بخواهد قطع رحم کند، فیض الهی از هر دو قطع می شود. مردی به محضر رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) رسید و گفت: یا رسول الله! من ارحامی دارم و آنها را صله می کنم، ولی آنان مرا آزار می دهند، می خواهم ترکشان کنم. حضرت فرمود:
در این صورت، خداوند هر دو شما را ترک خواهد کرد؛(7) یعنی خدا، فیض و رحمت خود رااز شما خواهد برید.
امام رضا (علیه السلام) از جد بزرگوارش، امام صادق (علیه السلام) نقل می کند:
صل رحمک و لو بشربه من ماء و افضل ما توصل به الرحم کف الاذی عنها.(8)
صله رحم کن؛ اگر چه به شربت آبی باشد و بهترین صله رحم، خودداری از آزار دادن ارحام است.
امیر مومنان علی (علیه السلام)، صله رحم را که در پیوند و پایداری روابط اجتماعی نقش مهمی دارد، از ویژگی های گرامی ترین انسان ها بر می شمارد و می فرماید: صله الارحام من افضل شیم الکرام؛ صله رحم، برترین خوی و منش مردمان بزرگوار است.(9) ایشان در سخن حکیمانه دیگری، صله رحم را موجب مهر و محبت میان خویشاوندان و خواری دشمنان اسلام می داند: صله الرحم توجب المحبه و تکبت العدو؛ صله رحم، محبوبیت به بار می آورد و موجب خواری دشمن است.(10)
بنابر سخن گهربار حضرت علی (علیه السلام)، صله ارحام سبب صمیمیت، محبت، اخوت و وحدت امت اسلامی و در نتیجه، موجب خشم و غضب دشمن می شود؛ زیرا آنان هرگز وحدت و همبستگی مسلمانان را بر نمی تابند و پیوسته در صدد ایجاد تفرقه و جدایی میان مسلمانان هستند.
رسول خدا (ص) درباره بر آوردن حاجات و نیازهای انسان های مومن به ویژه خویشاوندان می فرماید:
من کان یومن بالله و الیوم الاخر فلیصل رحمه.(11)
هر کس به خدا و روز قیامت ایمان دارد، پس با رحمش صله کند.
یعنی خویشاوندان خود را دوست بدارد و به آنان احسان و نیکی کند.
همچنین می فرماید:
من احب ان یبسط له فی رزقه، و یوخر له فی اجله فلیصل رحمه.(12)
اگر کسی دوست دارد که روزی اش فراوان شود و اجلش به تأخیر بیفتد، پس باید با رحمش صله کند.
آنچه در پی می آید، از بررسی متون دینی به دست آمده است. در فصل اول، به مفهوم صله رحم، مصداق های آن، انواع خویشاوندان و حقوق آنها پرداخته می شود. سپس پنچره ای به روی آیات و روایات می گشاییم و صله رحم را از زلال متون دینی بررسی می کنیم. آن گاه به بررسی علل و عوامل گسست ارتباط خویشاوندی می پردازیم. سپس به پی آمدهای منفی و مثبت صله و قطع رحم نظر می افکنیم. همچنین برخی حکایت ها و مصداق های آموزنده را زیور نوشتار ساخته و شیرازه مقال را با پیشنهادهایی به برنامه سازان و برنامه ریزان صدا و سیما به پایان رسانده ایم. امید است که مورد استفاده قرار گیرد و روزی به کارمان آید که لا ینفع مال و لابنون الا من اتی الله بقلب سلیم.

فصل اول: کلیات