فهرست کتاب


زن در تفسیر نمونه

آیت الله مکارم شیرازی تهیه و تنظیم : سعید داودی

فاطمه زهرا (علیه السلام) و آیه تطهیر

(وَقَرْنَ فِى بُیُوتِکُنَّ وَلاَ تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِیَّةِ الاُْولَى وَأَقِمْنَ الصَّلاَةَ وَآتِینَ الزَّکَاةَ وَأَطِعْنَ اللهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا یُرِیدُ اللهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرآ)
و در خانه هاى خود بمانید، و همچون دوران جاهلیّت نخستین (در میان مردم) ظاهر نشوید، و نماز را برپا دارید، و زکات بپردازید، و خدا و پیامبرش را اطاعت کنید؛ خداوند فقط مى خواهد پلیدى (گناه) را از شما اهل بیت دور کند و کاملاً شما را پاک سازد. (سوره احزاب، آیه 33)

تفسیر :

در پایان آیه مى افزاید: «خداوند فقط مى خواهد پلیدى و گناه را از شما اهل بیت دور کند و کاملاً شما را پاک سازد» (إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا).
تعبیر «اِنَّما» که معمولاً براى حصر است دلیل بر این است که این موهبت ویژه خاندان پیامبر (صلی الله علیه و آله) است.
جمله «یُریدُ» اشاره به اراده تکوینى پروردگار است، و گرنه اراده تشریعى، و به تعبیر دیگر لزوم پاک نگاهداشتن خویش، انحصارى به خاندان پیامبر (صلی الله علیه و آله) ندارد وهمه مردم بدون استثنا به حکم شرع موظّفند از هرگونه گناه وپلیدى پاک باشند.
ممکن است گفته شود که اراده تکوینى موجب یک نوع جبر است، ولى با توجّه به بحث هایى که در مسأله معصوم بودن انبیا و امامان داشتیم پاسخ این سخن روشن مى شود، و در اینجا به طور خلاصه مى توان گفت: معصومان داراى یک نوع شایستگى اکتسابى از طریق اعمال خویش اند، و یک نوع لیاقت ذاتى و موهبتى از سوى پروردگار، تا بتوانند الگو و اسوه مردم بوده باشند.
به تعبیر دیگر، معصومان به خاطر تأییدات الهى و اعمال پاک خویش، چنانند که در عین داشتن قدرت و اختیار براى گناه کردن، به سراغ گناه نمى روند درست همان گونه که هیچ فرد عاقلى حاضر نیست قطعه آتشى را بردارد و به دهان خویش بگذارد، با اینکه نه اجبارى در این کار است و نه اکراهى. این حالتى است که از درون وجود خود انسان بر اثر آگاهى ها و مبادى فطرى و طبیعى مى جوشد، بى آنکه جبر و اجبارى در کار باشد.
واژه «رِجس» به معنى شىء ناپاک است، خواه ناپاک از نظر طبع آدمى باشد، یا به حکم عقل یا شرع و یا همه اینها. (444)
و اینکه در بعضى از کلمات «رجس» به معناى گناه، یا شرک، یا بخل و حسد و یا اعتقاد باطل و مانند آن تفسیر شده در حقیقت بیان مصداق هایى از آن است، و گرنه مفهوم این کلمه مفهومى عام و فراگیر است و همه انواع پلیدى ها را به حکم اینکه الف و لام در اینجا به اصطلاح الف و لام جنس است شامل مى شود.
«تَطهیر» به معنى پاک ساختن، و در حقیقت تأکیدى است بر مسأله «اذهاب رجس» و نفى پلیدى ها، و ذکر آن به صورت مفعول مطلق در اینجا نیز تأکید دیگرى بر این معنى محسوب مى شود.
و امّا تعبیر «اهل البیت» به اتّفاق همه علماى اسلام و مفسّران، اشاره به اهل بیت پیامبر علیهم السلام است، و این چیزى است که از ظاهر خود آیه نیز فهمیده مى شود، زیرا «بیت» گرچه به صورت مطلق در اینجا ذکر شده، به قرینه آیات قبل و بعد منظور از آن، بیت و خانه پیامبر (صلی الله علیه و آله) است. (445)
امّا اینکه مقصود از اهل بیت پیامبر علیهم السلام در اینجا چه اشخاصى است در میان مفسّران گفت وگوست، بعضى آن را مخصوص همسران پیامبر (صلی الله علیه و آله) دانسته اند، و آیات قبل و بعد را که درباره ازواج رسول خدا (صلی الله علیه و آله) سخن مى گوید قرینه این معنى شمرده اند.
ولى با توجّه به یک مطلب این عقیده نفى مى شود و آن اینکه ضمیرهایى که در آیات قبل و بعد آمده عموماً به صورت ضمیر جمع مؤنّث است، در حالى که ضمائر این قسمت از آیه (إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَالْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا) همه به صورت جمع مذکّر است، و این نشان مى دهد معناى دیگرى در نظر بوده است.
لذا بعضى دیگر از مفسّران از این مرحله گام فراتر نهاده و آیه را شامل همه خاندان پیامبر اعمّ از مردان و همسران او دانسته اند.
از سوى دیگر روایات بسیار زیادى که در منابع اهل سنّت و شیعه وارد شده معناى دوم یعنى شمول همه خاندان پیامبر (صلی الله علیه و آله) را نیز نفى مى کند و مى گوید: مخاطب در آیه فوق منحصراً پنج نفرند: پیامبر(صلی الله علیه و آله)، على (علیه السلام) و فاطمه (علیها السلام) و حسن و حسین (علیهما السلام) .
با وجود این نصوص فراوان که قرینه روشنى بر تفسیر مفهوم آیه است تنها تفسیر قابل قبول براى این آیه همان معناى سوم یعنى اختصاص به «خمسه طیّبه» است.
تنها سؤالى که در اینجا باقى مى ماند این است که چگونه در لابه لاى بحث از وظایف زنان پیامبر (صلی الله علیه و آله) مطلبى گفته شده است که شامل زنان پیامبر (صلی الله علیه و آله) نمى شود. پاسخ این سؤال را مفسّر بزرگ مرحوم طبرسى در مجمع البیان چنین مى گوید : این اوّلین بار نیست که در آیات قرآن به آیاتى برخورد مى کنیم که در کنار هم قرار دارند امّا از موضوعات مختلفى سخن مى گویند. قرآن پر است از این گونه بحث ها. همچنین در کلام فصحاى عرب و اشعار آنان نمونه هاى فراوانى براى این موضوع موجود است.
مفسّر بزرگ نویسنده المیزان پاسخ دیگرى بر آن افزوده که خلاصه اش چنین است: ما هیچ دلیلى در دست نداریم که جمله (إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ...) همراه این آیات نازل شده است، بلکه از روایات به خوبى استفاده مى شود که این قسمت جداگانه نازل گردیده، امّا هنگام جمع آورى آیات قرآن در عصر پیامبر (صلی الله علیه و آله) یا بعد از آن، در کنار این آیات قرار داده شده است.
پاسخ سومى که مى توان از سؤال داد این است که قرآن مى خواهد به همسران پیامبر (صلی الله علیه و آله) بگوید شما در میان خانواده اى قرار دارید که گروهى از آنان معصومند، کسى که در زیر سایه درخت عصمت و در کانون معصومان قرار گرفته سزاوار است که بیش از دیگران مراقب خود باشد و فراموش نکند که انتساب او به خانواده اى که پنج معصوم پاک در آن است مسؤولیّت هاى سنگینى براى او ایجاد مى کند، و خدا و خلق خدا انتظارات فراوانى از او دارند.
در بحث نکات به خواست خدا از روایات اهل سنّت و شیعه که در تفسیر این آیه وارد شده است مشروحاً سخن خواهیم گفت.

نکته ها :

1. آیه تطهیر برهان روشن عصمت

برخى مفسّران «رِجس» را در آیه فوق تنها اشاره به شرک و یا گناهان کبیره زشت همچون زنا دانسته اند، در حالى که هیچ دلیلى بر این محدودیّت در دست نیست، بلکه اطلاق «الرجس» (با توجّه به اینکه الف و لام آن براى جنس است) هرگونه پلیدى و گناه راشامل مى شود، زیرا گناهان همه رجس هستند، و لذا این کلمه در قرآن به شرک، مشروبات الکلى، قِمار، نفاق، گوشت هاى حرام و ناپاک و مانند آن اطلاق شده است.(446)
و با توجّه به اینکه اراده الهى تخلّف ناپذیر است، و جمله (إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ) دلیل بر اراده حتمى اوست، مخصوصاً با توجّه به کلمه «اِنّما» که براى حصر و تأکید است روشن مى شود که اراده قطعى خداوند بر این قرار گرفته
که اهل بیت علیهم السلام از هرگونه رجس و پلیدى و گناه پاک باشند، و این همان مقام عصمت است.
این نکته نیز قابل توجّه است که منظور از «اراده الهى» در این آیه، دستورها و احکام او در مورد حلال و حرام نیست، زیرا این دستورها شامل همگان مى شود و اختصاص به اهل بیت علیهم السلام ندارد، بنابراین با مفهوم کلمه «اِنّما» سازگار نمى باشد.
پس این اراده مستمر اشاره به یک نوع امداد الهى است که اهل بیت را بر عصمت و ادامه آن یارى مى دهد و در عین حال، منافات با آزادى اراده و اختیار ندارد (چنانکه قبلاً شرح دادیم).
در حقیقت مفهوم آیه همان چیزى است که در زیارت جامعه نیز آمده است : «عَصَمَکُمُ اللَّهُ مِنَ الزَّلَلِ وَ آمَنَکُمْ مِنَ الفِتَنِ، وَ طَهَّرَکُم مِنَ الدَّنَسِ، وَ أَذهَبَ عَنکُمُ الرِّجسَ، وَطَهَّرَکُم تَطهیراً؛ خداوند شما را از لغزش ها حفظ کرد، از فتنه انحرافات در امان داشت، از آلودگى ها پاک ساخت و پلیدى را از شما دور کرد و کاملاً تطهیر نمود».
با این توضیح در دلالت آیه فوق بر مقام عصمت اهل بیت نباید تردید کرد.