فهرست کتاب


قهرمان توحید(شرح و تفسیر آیات مربوط به حضرت ابراهیم(ع))

آیت الله مکارم شیرازی گردآوری: ابوالقاسم علیان نژادی

6. عقیده بت پرستان

سؤال: بت پرستانى که در طول تاریخ به عبادت و پرستش بت پرداخته اند، براى بت هاى خود چه مقامى قائل بوده اند؟ خالقیّت، ربوبیّت، یا الوهیّت؟
جواب: بسیار بعید است که بت پرستان بت هاى خود را خالق و آفریننده آسمان و زمین و تمام عالم هستى بدانند. بنابراین، براى بت ها مقام خالقیّت قائل نبودند. همان گونه که روشن است براى بت ها مقام الوهیّت و پرستش قائل بودند و آنها را شفیعانى مناسب در پیشگاه الهى مى دانستند. امّا آیا مقام ربوبیّت و اداره عالم هستى، و مدیریّت و مدبّریّت هم براى بت ها قائل بودند؟
وهّابى ها که با آیات قرآن بطور گزینشى برخورد مى کنند، معتقدند بت پرستان قائل به چنین مقامى براى بت ها نبودند، بلکه تنها معتقد به مقام الوهیّت بت ها بودند. امّا ما معتقدیم که بت پرستان مقام ربوبیّت بت ها را نیز قبول داشتند. تعبیرى که در آیه مورد بحث آمده، که نمرود گفت: «من هم زنده مى کنم و مى میرانم»، گواه بر ادّعاى ماست. چون ابراهیم(علیه السلام) مى گفت: «مرگ و حیات تنها به دست خداست»; ولى نمرود مى گفت چنین نیست، من هم قادر بر این کار هستم. شاهد دیگر، این که بت پرستان به رسول مکرّم اسلام(صلى الله علیه وآله) مى گفتند: خشم خدایان ما تو را خواهد گرفت. یعنى بت هاى ما مقام ربوبیّت و اداره عالم دارند، و اگر خشمگین شوند دامن تو را خواهد گرفت.
نتیجه این که، بت پرستان معتقد به مقام خالقیّت بت ها نبودند، اما به ربوبیّت و الوهیّت آنها اعتقاد داشتند.

7. هدایت و ضلالت

در مورد هدایت و گمراهى و راهنمایى و ضلالت، آیات متعدّدى در قرآن مجید وجود دارد، که بعضى از این آیات سؤال برانگیز است. از جمله در آیه شریفه 4 سوره ابراهیم مى خوانیم:
«(وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَّسُول إِلاَّ بِلِسَانِ قَوْمِهِ لِیُبَیِّنَ لَهُمْ فَیُضِلُّ اللهُ مَنْ یَشَاءُ وَیَهْدِى مَنْ یَشَاءُ وَهُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ); ما هیچ پیامبرى را نفرستادیم جز به زبان قومش; تا (حقایق را) براى آنها آشکار سازد، سپس خدا هر کس را بخواهد (و مستحقّ بداند) گمراه، و هر کس را بخواهد (و شایسته باشد) هدایت مى کند; و او توانا و حکیم است».
سؤال: راستى اگر هدایت و ضلالت به دست خداست و او هر کس را که بخواهد هدایت یا گمراه مى کند، این همه سعى و تلاش و ثواب و عقاب به چه معناست؟ اگر روز قیامت از فرد گمراه بپرسند: چرا راه ضلالت را برگزیدى؟ خواهد گفت: «خداوند مرا گمراه کرد، و به اختیار من نبود»; بنابراین، نمى توان او را عذاب کرد. و اگر از دیگرى چنین سؤالى را بپرسیم، خواهد گفت: «خداوند مرا هدایت کرد، و من اختیارى نداشتم». بنابراین، به او هم نمى توان پاداش داد; زیرا کار اجبارى و خارج از اختیار نه استحقاق پاداش دارد و نه شایسته عذاب است.
جواب: حکیم کسى است که روى حساب کار مى کند. بنابراین، اگر استاد دانشگاهى دو شاگرد داشته باشد که یکى ممتاز و دیگرى تنبل باشد، و به شاگرد تنبل نمره خوب و به نفر ممتاز نمره بد بدهد کار حکیمانه اى انجام نداده است. همان گونه که اگر به هر دو نمره مساوى بدهد نیز حکیمانه نیست.
با توجّه به این نکته، خداوند حکیم بى جهت کسى را گمراه یا هدایت نمى کند، و این مطلب از برخى از آیات مربوط به هدایت و ضلالت استفاده مى شود. از جمله در سوره توبه آیه 19 مى خوانیم «(وَاللهُ لاَ یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ); یعنى شخص ظالم اوّل مرتکب کار زشت و ظلم مى شود و اصرار بر آن مى کند، سپس خداوند توفیقات را از وى سلب مى نماید. و هدایت به معناى مهیّا ساختن اسباب توفیق، و گمراهى به معناى سلب توفیق است.
شاهد دیگر این ادّعا، آیه شریفه 34 سوره غافر است که مى فرماید: «(کَذَلِکَ یُضِلُّ اللهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُّرْتَابٌ); این گونه خداوند هر اسراف کار تردیدکننده اى را گمراه مى سازد». معناى آیه شریفه این است که شخص اسراف کار، که اهل شک و گمان است، اوّل مرتکب اسراف و شکّ و تردید مى شود و بر آن اصرار مىورزد، سپس خداوند از او سلب توفیق مى کند. بنابراین، مقدّمات گمراهى (سلب توفیق) از ناحیه خود انسان ها شروع مى شود، تا سرانجام منتهى به سلب توفیق مى گردد.
جوانى را در مسجد الحرام دیدم، گفت: اوّلین بار است که به مکّه مشرّف شده ام، امّا هیچ حال زیارت و دعا و عبادت ندارم! در حالى که بسیارى از زوّار خانه خدا در سفر اوّل، جسم و روحشان پرواز مى کند. گفتم: «اعمال گذشته ات را مورد مطالعه و محاسبه قرار بده. آیا با آب توبه جسم و جان خود را شستشو داده و به اینجا آمدى؟ آیا هزینه سفر حجّت، از راه حرام، نظیر رشوه خوارى و ظلم و تقلّب و آلودگى نبوده است؟ آیا وجوهات شرعیّه اموالت و بدهى هاى به مردم را پرداخته اى؟ آرى عزیزان من! کارهاى حرام توفیق را از انسان سلب مى کند، همان گونه که ترک محرّمات و عمل به واجبات زمینه ساز توفیقات الهى مى شود. توفیق الهى ممکن است در سایه رفاقت یک دوست خوب حاصل شود، و یا نتیجه مصاحبت با عالمى باشد و نصیحتش در اعماق روح و جان انسان اثر بگذارد. یا این مطلب با حضور در یک مجلس دینى حاصل گردد. خداوند متعال مى فرماید:
«(إِنَّ الَّذِینَ قَالُوا رَبُّنَا اللهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلاَئِکَةُ أَلاَّ تَخَافُوا وَلاَ تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِى کُنْتُمْ تُوعَدُونَ); به یقین کسانى که گفتند: پروردگار ما خداوند یگانه است. سپس استقامت کردند، فرشتگان بر آنان نازل مى شوند که: نترسید و غمگین مباشید، و بشارت باد بر شما به آن بهشتى که به شما وعده داده شده است!».(31)
خلاصه این که آلودگى به گناه موجب سلب توفیق، بى نشاطى در عبادت، بى حالى در مناجات، و از بین رفتن صفاى دل در عزادارى ها مى شود; امّا ترک گناه و معصیت، همنشینى با انسان هاى خوب، شرکت در مجالس مناسب، و مانند آن، زمینه ساز توفیق است. بنابراین شرکت در مجلس گناه حرام است. منشأ بسیارى از اختلافات و طلاق ها، مجالس عروسى مختلط و آمیخته با گناه است، بدین جهت نباید در چنان مجالسى شرکت کنیم، همان گونه که نباید از غذاهاى آلوده به حرام استفاده نماییم.
متأسّفانه عدّه اى از تولیدکنندگان گندم و تربیت کنندگان دام، زکات مال خود را نمى پردازند و این نان و گوشت زکات نداده در سر سفره ما قرار گرفته، و ما از آن استفاده مى کنیم، و ناخودآگاه قلبمان تاریک و حال عبادت و دعا از ما سلب مى شود. بدین علّت توصیه مى کنیم که صدقات مستحب خود را به نیّت زکات واجب احتمالى بدهید تا جلوى این آثار منفى گرفته شود. و یا در پایان هر سال، مقدار گوشت و نان مصرفى خود را بطور تخمینى محاسبه کرده، و زکات آن را بپردازید. از دیگر منافذ ورود مال حرام، نظیر رشوه خوارى ـ که متأسّفانه کم و بیش در جامعه دیده مى شود و با نام هاى مختلف و گاه فریبنده صورت مى پذیرد ـ نیز باید اجتناب ورزید، تا سلب توفیق نگردد.
پیامک هاى غیر اخلاقى و بلوتوث هاى مفسده انگیزِ تلفن هاى همراه، از دیگر اسباب سلب توفیق در عصر و زمان ماست، که به یکى از عوامل عمده فساد و انحراف جوانان تبدیل شده است، و باید بسیار مراقب آن بود.

فصل ششم: ماجراى بت شکنى حضرت ابراهیم(علیه السلام)

این قسمت از زندگانى حضرت ابراهیم(علیه السلام) بسیار گسترده و زیبا در قرآن مجید مطرح شده، و عمدتاً در سوره انبیا (آیات 51 تا 73) در ضمن 23 آیه، و سوره صافّات در ضمن 16 آیه مورد توجّه قرار گرفته است. به این داستان طبق آنچه که در سوره انبیا آمده، توجّه فرمایید:
«(وَلَقَدْ آتَیْنَا إِبْرَاهِیمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَکُنَّا بِهِ عَالِمِینَ); ما وسیله رشد ابراهیم را از قبل به او دادیم; و از (شایستگىِ) او آگاه بودیم».
اگر خداوند متعال در شهر بزرگى چون بابِل، که همه بت پرست و مشرکند، و تمام رؤسا و مسؤولین حکومتى پشتیبان شرک و بت پرستى هستند، به ابراهیمِ نوجوانِ یکّه و تنها، مأموریّت مبارزه با بت پرستى را محوّل کرده، استعداد و شایستگى این کار را نیز در او به وجود آورده است. شجاعت، شهامت، منطق گویا، استدلال هاى قوى، موقعیّت شناسى، صبر و تحمّل، از جمله شایستگى هایى بود که در حضرت ابراهیمِ 17 ساله وجود داشت. چرا که مأموریّت هاى عظیم، باید همراه با توانایى هاى لازم باشد، و محال است خداوند متعال به کسى مأموریّتى بدهد در حالى که ظرفیّت و توانایى لازم را در وى ایجاد نکرده باشد. اگر به پدر و مادر مأموریّت مى دهد که در تربیت و نگهدارى فرزندشان کوشا باشند، چنان عشقى در وجود آنها ایجاد مى کند که تمام زحمات و سختى هاى تربیت نوزاد را به جان مى خرند. مادرى که بر اثر سر و صدا و فریاد دیگران از خواب برنمى خیزد، با اوّلین ناله کودکش به او لبخند مى زند.
حضرت ابراهیم(علیه السلام) مى خواهد مبارزه عملى و فیزیکى را با بت پرستان آغاز کند، امّا قبل از ورود به این عرصه و به دست گرفتن تَبرِ بت شکنى، باید با بت پرستان اتمام حجّت کند، تا متّهم به خشونت نگردد. و این درس بزرگى است براى همه کسانى که قصد مبارزه با مفاسد و ناهنجارى ها را دارند، که در مرحله اوّل به سراغ مجازات و برخورد فیزیکى نروند.
اگر قصد مبارزه با اعتیاد، یا بدحجابى، یا دیگر مفاسد اجتماعى را دارند، ابتدا روى کارهاى فرهنگى تمرکز کنند، سپس نسبت به کسانى که کارهاى فرهنگى تأثیرى در آنها نداشته، وارد مرحله بعد شوند; آیه شریفه 52 سوره انبیا به تبیین همین مرحله مى پردازد. توجّه فرمایید:
«(إِذْ قَالَ لاَِبِیهِ وَقَوْمِهِ مَا هَذِهِ التَّمَاثِیلُ الَّتِى أَنْتُمْ لَهَا عَاکِفُونَ); آن هنگام که به پدرش ]= سرپرستش که در آن زمان عمویش آزر بود[ و قوم او گفت: این مجسّمه ها (ى بى روح) چیست که شما همواره آنها را پرستش مى کنید؟!».
اوّل اینکه: از آیه شریفه استفاده مى شود که این گفتگوى حضرت با آزر، بر خلاف گفتگوى قبلى، خصوصى نبوده، بلکه در حضور مردم و به صورت آشکار و علنى صورت گرفته است.
دوم اینکه: حضرت ابراهیم(علیه السلام) نفرمود: «این بت ها کیستند؟» بلکه گفت: «چیستند؟» و با این تعبیر اشاره ظریفى به عدم درک و شعور بت ها کرد. اکنون پاسخ آنها را بشنویم:
«(قَالُوا وَجَدْنَا آبَاءَنَا لَهَا عَابِدِینَ); گفتند: ما پدران خود را یافتیم که آنها را عبادت مى کنند».

پاسخ بت پرستان در مقابل ابراهیم(علیه السلام) یک استدلال منطقى و معقول نبود; بلکه یک تقلید و پیروى کورکورانه بود. حضرت ابراهیم(علیه السلام) مى پرسد: «چرا قطعه سنگ یا چوبى را مى تراشید و سپس آن را به عنوان مدیر و مدبّر جهان هستى عبادت مى کنید؟» آنها مى گویند: «چون آبا و اجداد ما این کار را مى کردند، ما هم به پیروى از آنها چنین کردیم»; آیا این استدلال صحیح و منطقى است؟
به عکس العمل حضرت ابراهیم(علیه السلام) در مقابل این پاسخ سست توجّه فرمایید:
«(قَالَ لَقَدْ کُنتُمْ أَنْتُمْ وَآبَاؤُکُمْ فِی ضَلاَل مُّبِین); گفت: به یقین شما و پدرانتان، در گمراهى آشکارى بوده اید».
حضرت ابراهیم(علیه السلام) نه تنها استدلال آنها را نپذیرفت، بلکه عملکرد بت پرستان و نیاکانشان را نیز تخطئه کرده، و آنها را در ضلالت و گمراهى آشکارى دانست.
قابل توجّه این که گاه انسان در گمراهى نامحسوس قرار مى گیرد که حق به راحتى از غیر حق تشخیص داده نمى شود، مانند کسانى که در ابتداى طرح کمونیست و ماتریالیسم در دام آنها مى افتادند. ولى گاه گمراهى روشن و آشکار است; پرستش سنگ و چوبى که انسان با دست خود آن را مى تراشد، و براى آن مقام الوهیّت و ربوبیّت قائل مى شود، از مصادیق ضلال مبین و گمراهى آشکار است.