فهرست کتاب


ره توشه جلد2

آیت الله محمدتقی مصباح یزدی تحقیق و نگارش: کریم سبحانی

پرهیز از سخنان مشغول ساز و افراط در مزاح و شوخى

سخن در آفات و زیانهاى زبان است و در این ارتباط، روایات فراوانى وارد شده است و فقهاى ما بابهایى از فقه را به محرّمات سخن گفتن اختصاص داده‌اند؛ مثل دروغ، سخن چینى، مسخره كردن و آزار مؤمن، سخنان بیهوده و مشغول‌ساز كه از آن به «لهوالحدیث» تعبیر شده است و انسان را از خداوند دور مى‌سازد و طبیعت انسانى را از معنویت و نور خداوند تهى مى‌گرداند. (در كتابهاى اخلاقى نیز به تفصیل در این باره بحث گردیده است.) چیزى كه هست در برخى موارد، نكوهیده و حرام بودن عملى براى انسان آشكار است، از این جهت انسان در حكم آن گفتار و عمل شك ندارد. اما گاه سخنانى، به ظاهر مباح جلوه مى‌كنند و حتى انسان تصور مى‌كند كه مطلوبند، اما در واقع حرام و نامطلوبند. در چنین مواردى شیطان ما را فریب مى‌دهد و باعث مى‌گردد، با گفتن آن سخنان مشتبه و شبهه‌ناك، آگاهانه و یا نیمه آگاهانه به گناه آلوده شویم؛ گرچه گاهى خود انسان نیز توجه كافى ندارد و خودش را فریب مى‌دهد.
اگر انسان در موارد مشتبه نیك بیندیشد و دقّت كند، به واقعیت امر پى مى‌برد، اما چون از روى هوس عمل مى‌كند، در كار خود دقّت نمى‌كند و براى انجام عمل خود بهانه‌اى مى‌آورد و حتى نام نیكى بر آن عمل مى‌نهد و توجیهى برایش مى‌تراشد. مثلا یك فرد شوخ و بذله گو، وقتى مى‌خواهد مجلسى را گرم كند و با سخنان خود دیگران را بخنداند، بهانه مى‌آورد كه مثلا امشب شب عید است و مى‌خواهم دیگران را شاد كنم. با این بهانه به سخنان مشغول‌سازى روى مى‌آورد كه هیچ بهره معنوى و حتى دنیوى در برندارند. و جز اتلاف عمر و احیاناً آزردگى دیگران و آثار سوء دیگر نتیجه‌اى ندارد.
‌‌﴿صفحه 141 ﴾
كلمه «لهو» به معناى هر چیزى است كه انسان را از كارهاى مهمّ و لازم باز دارد و «لهوالحدیث» سخن مشغول‌سازى است كه انسان را از حق منصرف ساخته، به خود مشغول مى‌سازد؛ مانند حكایت‌هاى خرافى و داستانهایى كه انسان را به فساد و فجور مى‌كشانند. همچنین ترانه‌ها و موسیقیهاى مبتذل ومانند آنها از مصادیق لهوالحدیث هستند.
در مجمع‌البیان آمده است كه این آیه درباره نصر بن حارث نازل شد. چون او تاجر بود و به ایران سفر مى‌كرد و در آنجا اخبار و افسانه‌هاى ایرانى را از منابعش مى‌گرفت و براى قریش تعریف مى‌كرد و به ایشان مى‌گفت: محمّد از عاد و ثمود برایتان تعریف مى‌كند و من از رستم و اسفندیار و كسراها، مردم نیز قصه‌هاى او را گوش مى‌دانند و به آیات قرآن گوش فرا نمى‌دادند.(119)
باید توجه داشت كه تنها سخنان بیهوده و خنده‌آور نیست كه باعث شاد گردیدن برادر مؤمنى مى‌گردد كه ناراحت و افسرده است، بلكه متناسب با روحیه آن فرد افسرده و ناراحت مى‌توان روایتى درباره رحمت‌هاى خداوند برگزید و براى او خواند تا انبساط خاطر یافته، از غم و افسردگى رها گردد؛ نه اینكه با یك سرى سخنان پوچ و بیهوده او را شاد كنیم. بنابراین كسى منكر ادخال سرور در دل دیگران و شاد گردانیدن آنان نیست، بلكه این نكته‌اى است كه كراراً در منابع دینى بدان توصیه شده است. اما سخن این است كه گفتار و سخنان انسان باید بار ارزشى و معنوى مثبت داشته باشد، تا نه وقت دیگران هدر رود و نه نعمت‌هاى الهى، از جمله زبان، در راههاى پوچ و بى‌ارزش به كار گرفته شوند.
امام باقر(علیه السلام) نقل مى‌كنند كه پیامبر فرمود:
«مَنْ سَرَّ مُؤْمِناً فَقَدْ سَرَّنى وَ مَنْ سَرَّنى فَقَدْ سَرَّاللّهَ»(120)
هركس مؤمنى را شاد و خوشحال سازد، مرا خوشحال ساخته است و هر كس مرا خوشحال سازد، براستى خداوند را خوشحال كرده است.
‌‌﴿صفحه 142 ﴾
یا در روایت دیگرى امام سجاد(علیه السلام) نقل مى‌كنند كه پیامبر(صلى الله علیه وآله) فرمود:
«إِنَّ أَحَبَّ الاَْعْمالِ إِلَى اللّهِ عَزَّوَجَلَّ إِدْخالُ السُّرُورِ عَلىَ الْمُؤْمِنینَ»(121)
بهترین اعمال نزد خداوند عزوجل وارد ساختن سرور و خوشحالى بر مؤمنان است.
گاه به جهت امر دنیوى و یا اخروى مؤمن محزون مى‌گردد و آن حزن و اندوه او را از فعالیت و كار باز مى‌دارد و قوا و نیروهایش را متوقف مى‌كند. بنابراین نمى‌تواند از توانایى‌ها و قابلیت‌هاى خود بهره برد، چون نشاط و آرامش ندارد:
اگر مطالعه كند، چیزى به ذهن نمى‌سپارد؛ یا در هنگام نماز حضور قلب ندارد. به هر جهت دل به كارى نمى‌سپرد و دستش به انجام كارى دراز نمى‌گردد. در این صورت باید سعى كرد او را از آن غم و اندوه و گرفتارى نجات داد و او را شاد ساخت، تا به عبادت و كارش برسد. شاد ساختن او هم مطلوب و هم، اگر براى خداوند باشد، عبادت است.
گاهى انسان خود را فریب مى‌دهد و براى اینكه مؤمنى را شاد كند، به نقل قصه‌هاى بى‌فایده، گفتن سخنان لغو و بیهوده و حرفهاى خنده‌آور و شوخى توسّل مى‌جوید؛ گویا راه را منحصر در آنها مى‌بیند. غافل از اینكه در آن مورد مى‌توان حرف حسابى، منطقى و ارزش‌دار زد، مى‌توان با دلیل و استدلال آن مؤمن را از غمها و غصه‌هایش جدا كرد. مى‌توان او را راهنمایى كرد و به او گوشزد كرد كه این ناراحتى و اندوه ، دردى را دوا نمى‌كند و جز اینكه به اعصاب خود آسیب مى‌رسانى و از كارت باز مى‌مانى، هیچ فایده‌اى متوجه تو نمى‌گردد.
آدم شوخ و بذله گو وقتى مى‌نگرد كه دوستش ناراحت است، شروع مى‌كند به بذله گویى و گفتن سخنان خنده آور، به این خیال كه مى‌خواهد رفیقش را شاد كند؛ غافل از اینكه مزاح و شوخىِ اندك مطلوب است و افراط در آن نكوهیده و مذموم مى‌باشد. افراط در مزاح و شوخى باعث مى‌گردد كه انسان پیوسته به لعب و به بازى گرفتن خود و دیگران
‌‌﴿صفحه 143 ﴾
بپردازد و بعلاوه افراط در آن موجب خنده فراوان مى‌گردد كه خنده فراوان قلب را مى‌میراند و ابهّت و وقار انسان را زایل مى‌سازد. از این جهت مى‌نگریم كه پیامبر معظم اسلام نیز كم مزاح و شوخى مى‌كردند، چنانكه فرمودند:
«إِنِّى لَأَمْزَحُ وَ لا أَقُولُ إِلاّ حَقّاً»(122)
من نیز شوخى و مزاح مى‌كنم، اما در شوخى سخنان حق و صحیح مى‌گویم.
یا در لزوم پرهیز از خنده زیاد مى‌فرمایند:
«وَاللّهِ لَوْ تَعْلَمُونَ ما أَعْلَمُ لَضَحِكْتُمْ قَلیلا وَ لَبَكَیْتُمْ كَثیراً»(123)
به خدا قسم، اگر به آنچه من مى‌دانم آگاه بودید فراوان مى‌گریستید و كم مى‌خندیدید. با توجه به آنچه بیان گشت، باید سعى كرد شوخى و مزاح را از حد نگذراند. چه‌اینكه گاه زیاده‌روى در مزاح و شوخى ـ به بهانه ادخال سرور ـ به آزار، مسخره كردن و خداى ناكرده، به تهمت و غیبت مى‌انجامد. به این بهانه كه شاد كردن مؤمن مستحب است، فریب و نیرنگ شیطان را مى‌خورد و آلوده به گناه بزرگى چون غیبت مى‌شود. او علاوه بر اینكه خود آلوده شده، عمل ناصوابى مرتكب گشته است، دوستش را نیز وادار مى‌كند كه با شنیدن غیبت به گناه آلوده شود.
به هر حال در بسیارى موارد، شیطان انسان را فریب مى‌دهد كه به خیال انجام كار نیك و پسندیده مرتكب گناه شود. حال اگر انسان نیك بیندیشد و دقّت كند، به اشتباه خود پى مى‌برد؛ گرچه گاهى چون انسان چندان آگاه و بصیر نیست، حتى اگر دقّت نیز كند به اشتباه خود پى‌نمى‌برد! در این صورت بر عهده دیگران است كه او را آگاه كنند كه آن عمل ناپسند است و انجام كار مطلوبى، چون شاد كردن دیگران را به شكل دیگرى كه صحیح و مطلوب باشد، مى‌توان انجام داد.
‌‌﴿صفحه 144 ﴾

یكسان نبودن شیوه‌هاى هدایت‌گرانه

براى آگاهانیدن افراد و توجه دادن آنها به اعمال نامطلوبشان، نمى‌توان از شیوه‌اى یكسان بهره جست: كسانى كه چندان به واجبات و محرّمات آگاه نیستند و به منابع دینى، قرآن و روایات دسترسى ندارند، باید برایشان زیانهاى دنیوى و اخروى دروغ، سخن چینى و غیبت را برشمرد: اینكه غیبت به منزله خوردن گوشت مرده است و از این قبیل. اما براى كسانى كه دائما با كتاب و سنت و علوم اهل بیت سروكار دارند، جا ندارد كه ما از زیانهاى این گناهان سخن گوییم؛ چون آنها خود آگاهند. آنها را باید به مواردى كه دچار غفلت مى‌شوند، آگاه ساخت. باید آنها را بیدار ساخت كه برخى از سخنان ، حتى اگر به نیّت خیر گفته شوند، نامطلوب مى‌باشند و مرضىّ خداوند نیستند و باعث مى‌گردند كه انسان زیان بیند.
بله در برخى موارد كارها متشابه و دوسویه‌اند و نیّت و انگیزه انسان است كه به آنها هویّتى پسندیده و یا ناپسند مى‌بخشد. گاهى عملى اگر با نیّت خیرى انجام گیرد نیك شمرده مى‌شود و اگر با نیّت بدى انجام گیرد پست و بد مى‌گردد؛ چرا كه از دیدگاه اسلامى ارزش هر كارى به نیّت است: چه بسا انسان، نادانسته و از روى غفلت، كار بدى را با نیّت خوبى انجام مى‌دهد، در چنین موردى چه بسا در مقابل نیّتش به او ثواب بدهند، اگر هم ثواب نبرد لااقل معذور است. اما اگر كار نیكى را با نیّت پستى انجام داد، ثوابى نمى‌برد و عبادتى انجام نداده، چه بسا عقاب نیز مى‌شود؛ چون عملش بر اساس حسن اخلاقى نبوده است. از این نمونه‌ها در گفتار و سخنان فراوان مى‌توان یافت:
گاهى از كسى سخن به میان مى‌آید و انسان مى‌خواهد درباره خوبى‌هاى او سخن گوید و گاه براى خوشایند او، به چرب‌زبانى و مبالغه و ستایشهاى بى‌جا مى‌پردازد. اگر به او بگویید: چرا این‌قدر تملّق و چاپلوسى مى‌كنى؟ خواهد گفت: من با ذكر خوبى‌هاى دیگران مى‌خواهم به تواضع و فروتنى متصف گردم! البته از ویژگى‌هاى ممتاز انسان این است كه خوبى‌هاى دیگران را برشمارد و سعى كند، حسنات دیگران را ذكر كند كه در روایات نیز به
‌‌﴿صفحه 145 ﴾
این نكته سفارش شده است. در این كار، هم به مؤمنى ارج نهاده‌ایم و بر آبروى او افزوده‌ایم و هم دیگران را به كار نیك و اتصاف به صفات نیكو تشویق كرده‌ایم. اما باید دید كه ما با چه نیّتى دیگران را مى‌ستاییم؟ آیا براى عزّت بخشیدن به مؤمن و جلب رضایت خداوند و ترویج معروف و خیر در جامعه، دیگران را مى‌ستاییم؟ یا در حضور و در غیابش او را مى‌ستاییم تا او از ما خشنود گردد و منزلتى نزد او بیابیم؟ این روش و رویه موجب گردد كه او نظر نیكو به ما برد و متقابلا ما را بستاید و یا در موقع نیاز از او استفاده بریم! در واقع نان به یكدیگر قرض مى‌دهیم: من پشت سر دوستم از او تعریف مى‌كنم تا او نیز پشت سر از من تعریف كند. در چنین مواردى است كه شیطان انسانهاى درس خوانده و آگاه را فریب مى‌دهد.
شیطان، عوام و افرادى عادى را كه آشنا به حدود الهى نیستند به دروغ و غیبت و گناهان تعریف شده و شناخته شده وامى‌دارد، اما علماء را به گونه دیگر فریب مى‌دهد، چندان كه خیال كنند اگر پشت سر دیگرى ستایش و مدح او را بگویند تا او نیز متقابلا آنها را بستاید، كار خوبى انجام داده‌اند.این در واقع، برخاسته از حیله‌ها و مكرهاى نفس است.
بنابراین انسان باید مواظب باشد و اگر خواست كارى انجام دهد، دل خود را بكاود كه چه انگیزه‌اى براى انجام آن كار دارد. قبل از انجام هر كارى قدرى تأمل كند و سپس دست به آن كار بزند، چنان نباشد كه زبانش را آزاد بگذارد و در هر مناسبتى، بدون اندكى اندیشیدن و فكر كردن، حرف بزند؛ چرا كه ویژگى احمق این است كه زبانش را كنترل نمى‌كند و هر چه خواست مى‌گوید.
حضرت على(علیه السلام) در تفاوت سخن گفتن عاقل با احمق مى‌فرمایند:
«لِسانُ الْعاقِلِ وَرَاءَ قَلْبِهِ وَ قَلْبُ الاَْحْمَقِ وَراءَ لِسانِهِ»(124)
زبان خردمند در پس دل اوست و دل نادان پس زبان او.
مرحوم سید رضى(رحمه الله) در توضیح آن سخن بلند مى‌فرماید: «این از معناهاى شگفت و
‌‌﴿صفحه 146 ﴾
شریف است و مقصود امام(علیه السلام) این است كه خردمند زبان خود را رها نكند، تا كه با دل خویش مشورت كند و با اندیشه خود رأى دهد. در مقابل نادان را آنچه بر زبان آید و گفته‌اى كه بدان دهن گشاید، بر اندیشیدن و رأى درست را ارائه دادن مقدم دارد. پس چنان است كه گویى زبان خردمند پیرو دل اوست و دل نادان پیرو زبان او»
پس بایسته است كه به هنگام سخن، ابتدا بیندیشیم كه براى چه مى‌خواهیم حرف بزنیم و انگیزه‌مان چیست تا با عنایت خداوند، از آفات زبان و حیله‌هاى نفسانى و شیطانى خود را حفظ كنیم. اما اگر نیندیشیم و در كار خود دقّت نكنیم و بدون تأمل و حساب نشده سخن بگوییم، رفته رفته، در دام شیطان مى‌افتیم و ناخواسته به مكر و حیله‌هاى او گرفتار مى‌آییم. البته این لغزشهایى كه برخاسته از غفلت، شتابزدگى، عدم تأمل و تفكّر در انجام عمل و نداشتن انگیزه صحیح است، منحصر به گفتار و سخن نیست: انسان در بهرهورى از سایر اعضا و قواى خود نیز به این لغزشها در مى‌افتد، چیزى كه هست اكنون سخن ما در آفات و زیانهایى است كه از ناحیه زبان متوجه انسان مى‌گردند و البته انحرافات و آفات زبان فراوانند و خطرهایى كه از ناحیه زبان متوجه انسان مى‌گردند، به مراتب زیانبارتر از سایر خطرها هستند. ما باید در هنگام سخن گفتن، در پى كسب رضایت و خوشنودى خداوند باشیم، نه اِعمال نیّت و اغراض پلید خود.
در درجه اول، سخن ما باید پسندیده و مطلوب خداوند باشد و در درجه دوم باید از گفتن آن انگیزه صحیحى داشته باشیم؛ یعنى هم حسن فعلى در میان باشد و هم حسن فاعلى. هم قالب و چارچوب سخن صحیح باشد و هم محتوا و هدفى كه در پى آن سخن است؛ هم شكل صحیح باشد و هم مفهوم و معنا.
بارها حضرت امام، رضوان الله تعالى علیه، و نیز دیگر بزرگان مى‌فرمودند: هیچ‌گاه شیطان عالم را به شرابخوارگى و یا عمل زشت دیگرى كه متناسب با شأن او نیست وا نمى‌دارد، چون در آن صورت آبرویى براى آن عالم باقى نمى‌ماند و هرگز او حاضر نمى‌شود چنین خطر و زیانى را بر خود هموار كند. اما شیطان، علما و اهل دانش را به
‌‌﴿صفحه 147 ﴾
انحرافات و لغزشهایى وا مى‌دارد كه در باطن از شرابخوارگى نیز بدترند. عالم را به كارى وا مى‌دارد كه ظاهر زشتى ندارد و كسى او را مذمّت نمى‌كند كه چرا چنین و چنان كردى، اما ضرر و گناه آن كار فراوان است و چه بسا خود انسان نیز متوجه نیست كه چه گناه بزرگى مرتكب گشته است و تا چقدر سقوط كرده! بنابراین جا دارد بیشتر دقّت كنیم و در پى كنترل هواهاى نفسانى خود برآییم و زبانمان را مهار كنیم، تا هر سخنى و هر حرفى را نزنیم و به اندازه سخن گوییم. تا ضرورتى براى سخن گفتن نباشد، سخن نگوییم، چنانكه سعدى مى‌گوید:
ندهد مرد هوشمند جواب *** مگر آنگه كز او سؤال كنند.

نگرش در بازتاب و دستاورد سخن و دیگر رفتار

باید توجه داشت كه وقتى گرم صحبت شدیم، دیگر كنترل زبان مشكل است، بنابراین قبل از سخن گفتن باید چاره كرد و در آنچه مى‌خواهیم بگوییم، بیندیشیم تا از حد نگذریم. اگر زبانمان را مهار نكنیم، وقتى در مجلسى از این سو و آن‌سو سخن به میان مى‌آید و دیگران با شنیدن حرفهاى انسان مى‌خندند و او را تشویق به سخن گفتن مى‌كنند، براى انسان دشوار است كه از سخن دست كشد. پس در لابلاى سخنان خود مزاح و شوخى مى‌كند و به هر نحو، حتى با غیبت، سعى مى‌كند دیگران را بخنداند. در واقع زبان كنترل نشده بسان اسب چموشى است كه چون رها گردد و لجام از دست برباید، كنترل آن بسیار دشوار است. بنابراین انسان از اول باید سعى كند زبانش را مهار سازد و هر جمله‌اى كه مى‌خواهد بگوید، بیندیشد كه آن سخن بجاست و یا نابجاست و از زیاده روى و افراط در گفتار نیز بپرهیزد.
پیامبر و اولیاى خدا به انگیزه تربیت انسانها، به آنها گوشزد مى‌كردند كه كارهایشان حساب دارد و چنان نیست كه در برابر گفتار و كردار خویش جوابگو نباشند. چنان نیست كه پس از یك ساعت گفتگو و از هرجا سخن گفتن، پیش خود فكر كنیم كه اتفاقى نیفتاده. بلكه هر كلمه‌اى كه از دهن انسان خارج مى‌شود، ثبت مى‌شود و درباره آن سؤال مى‌شود كه چرا
‌‌﴿صفحه 148 ﴾
گفتى و چرا فلان نیّت را داشتى. توجه به این مطلب باعث مى‌شود كه انسان تا حدى خود را كنترل كند، والا نفس قوى است و به راحتى تسلیم نمى‌شود.
از جمله راههایى كه مى‌توان با آن نفس مؤمن را كنترل كرد، توجه دادن او به این است كه خداوند متعال حضور دارد و سخنان او را مى‌شنود و در روز محشر از تك‌تك سخنان او سؤال مى‌كند؛ این نكته را پیامبر(صلى الله علیه وآله) در كلام خود چنین بیان مى‌كنند:
یا اباذرٍّ؛ انّ اللّه عزّوجلّ عند لسان كلّ قائل فلیتقّ اللّه امرءٌ و لیعلم ما یقول»
اى ابوذر؛ خداوند عزوجل نزد زبان هر گوینده‌اى است. پس سخنگو باید از خداوند بترسد و بداند چه مى‌گوید.
اگر انسان توجه داشته باشد كه در هنگام سخن گفتن خداوند حضور دارد و سخنان او از خداوند پنهان نمى‌ماند ، حواس خود را جمع مى‌كند و هر سخنى را بر زبان نمى‌راند. علاوه تقواى الهى موجب مى‌گردد كه انسان از خداوند بترسد؛ در نتیجه رفتار خود را كنترل مى‌كند و نمى‌گذارد بدون توجه سخنى از زبانش صادر گردد.
همچنین یكى از روشهاى تربیتى اولیاى خدا این است كه با توجه‌دادن پیروان خویش به كنترل خواسته‌هاى نفسانى، آنها را تشویق مى‌كنند كه از سخنان اضافى و بى‌جا پرهیز كنند و به اندازه نیاز و حاجت سخن گویند. كم حرف بزنند و اگر با دو جمله مى‌توانند مطلبى را به دیگرى تفهیم كنند از گفتن جمله سوم بپرهیزند. حتى اگر براى بیان تكلیف واجبى، چون امر به معروف و نهى از منكر مى‌خواهند سخن گویند، سعى كنند در حد مقصود خویش سخن بگویند و از حرفهاى زیادى بپرهیزند؛ در این باره پیامبر(صلى الله علیه وآله)مى‌فرمایند:
«یا اباذرٍّ؛ أترك فضول الكلام و حسبك من الكلام ما تبلغ به حاجتك»
اى ابوذر؛ از گفتن سخنان زاید خوددارى كن، از سخن تو را همان بس كه بدان حاجتت رفع شود.
گاهى انسان وقتى در مجلسى مشغول حرف زدن مى‌شود، بدون توجه سخنان زاید و بیهوده‌اى بر زبان جارى مى‌سازد كه نه به دنیایش نفع مى‌رساند و نه به آخرتش. سرمایه با
‌‌﴿صفحه 149 ﴾
ارزش غیرجایگزین عمر را سر هیچ هدر مى‌دهد! بنابراین جا دارد كه انسان به اندازه سخن گوید و از حرفهاى بى‌فایده و زاید بپرهیزد؛ در حدیثى پیامبر(صلى الله علیه وآله)مى‌فرماید:
«طُوبى لِمَنْ طابَ خُلْقُهُ وَ طَهُرَتْ سَجِیَّتُهُ وَ صَلُحَتْ سَریرَتُهُ وَ حَسُنَتْ عَلانِیَتُهُ وَ أَنْفَقَ الْفَضْلَ مِنْ مالِهِ وَ أَمْسَكَ الْفَضْلَ مِنْ كَلامِهِ»(125)
خوشا به حال كسى كه اخلاقش خوش و صفاتش پاكیزه و باطنش شایسته و ظاهرش نیكو باشد و زیادى مالش را انفاق كند و زیادى سخنش را فرو خورد.
بزرگى مى‌گوید: مؤمن كسى است كه چون مى‌خواهد سخن گوید مى‌اندیشد، پس اگر سخن گفتن به صلاحش بود سخن مى‌گوید والا سخن نمى‌گوید. اما فاسق و فاجر، به هنگام سخن گفتن زبانش را كاملا رها مى‌كند.
بله سخنان زیادى از جمله زیانها و آفت‌هاى زبان است كه هم از شخصیت و منزلت اجتماعى انسان مى‌كاهد و هم موجب پشیمانى او در آخرت مى‌گردد، چون وقتى انسان كنترل نشده سخن گفت، خواسته و یا ناخواسته، علاوه بر صرف وقت خود در پرحرفى و گفتن سخنان بى‌ثمر، به گناهان گفتارى نیز كشانده مى‌شود؛ بنابراین هم سرمایه بزرگ وقت خود را هدر داده، هم غضب و خشم خداوند را متوجه خود ساخته است.