فهرست کتاب


ره توشه جلد2

آیت الله محمدتقی مصباح یزدی تحقیق و نگارش: کریم سبحانی

لزوم همراه ساختن دعا با اعمال شایسته

شاید علت اجابت نشدن دعاى كسانى كه اعمال ناشایست دارند و موفق نبودن آنها در درخواست از خداوند، این است كه توجه كامل به خداوند ندارند. چون اعمال ناشایست موجب دلبستگى به غیر خدا و چه بسا موجب دلبستگى به چیزى شود كه مبغوض خداوند است. در این صورت چگونه ممكن است انسان به پیشگاه خداوند بار یابد؟ كسانى توجه خالص و كامل به خداوند پیدا مى‌كنند كه اعمالشان صالح و شایسته و به دور از آلودگى باشد. از این روست كه پیامبر(صلى الله علیه وآله) مى‌فرمایند:
«یا أبا ذرّ؛ یكفى من الدُّعاء مع البرِّ ما یكفى الطَّعام من الملح»
با اعمال شایسته و نیك همان قدر دعا كافى است كه براى غذا نمك كافى و لازم است.
همان طور كه براى غذا مقدار معیّنى نمك لازم و كافى است و به بیش از آن نیاز نیست، همین طور كسى كه اعمال شایسته دارد، به همان میزان كه نمك براى غذا كافى است، دعا ضرورت دارد و بواقع دعا به منزله نمك براى زندگى انسان سعادت‌پیشه است. پس لازم
‌‌﴿صفحه 46 ﴾
نیست كه پیوسته دعا و درخواست كند و به مجرّد دعا و درخواست از خداوند، خداوند به درخواستش پاسخ مى‌گوید. اما آنان كه اعمالشان شایسته نیست و به دیگران خدمت نمى‌كنند، اگر فراوان هم دعا كنند معلوم نیست به حالشان سود بخشد؛ براى اینكه این مطلب بیشتر روشن شود، پیامبر مى‌فرمایند:
«یا أبا ذرّ؛ مثل الذی یدعو بغیر عمل كمثل الذى یرمی بغیر وتر»
اى ابو ذر؛ مثل كسى كه بدون عمل شایسته دعا مى‌كند، مثل كسى است كه بدون كمان تیر مى‌افكند.
كسى كه دعا مى‌كند، اما وظایفش را درست انجام نمى‌دهد، به اهمیت دعا واقف است و در دعا صادق است و واقعاً از خداوند درخواست دارد، چیزى كه هست در سایر امور به وظیفه خود عمل نمى‌كند و آثار بندگى در رفتار او ظهور نمى‌یابند: در ارتباط با گوش و چشم و... كوتاهى مى‌كند و بواقع بندگى نفس یا شیطان را مى‌كند. چنین فردى نیز نباید از خداوند ناامید باشد، خداوند كریمتر از آن است كه كسى را كه به در خانه‌اش آمده، از خود براند و به او پاسخ ندهد. ولى وضع چنین فردى بسیار متفاوت است از كسى كه در همه كارها و رفتارش آثار و جلوه‌هاى بندگى خداوند هویداست و با همه وجود در راه بندگى معبود خودگام برمى‌دارد و لحظه‌اى از انجام وظایف و خدمت به خلق و خالق غافل نمى‌شود. مَثل درخواست و دعاى این دو فرد به این مى‌ماند كه كسى بخواهد با تیر هدفى را نشانه رود، منتها اگر خواست تیر را با دست پرتاب كند، بردش خیلى كم مى‌شود و چنانكه باید به هدف اصابت نمى‌كند، اما اگر آن تیر را در چله كمان نهاد و پرتاب كرد، به مراتب بردش بیشتر مى‌شود و به هدف اصابت مى‌كند. مَثل كسى كه دعا مى‌كند، ولى عمل شایسه‌اى ندارد، مَثل كسى است كه بى كمان تیر مى‌افكند، مسلّماً برد تیر او خیلى‌كم خواهد بود.
با آنچه گفته شد مقام و نقش دعا در زندگى انسان مشخص گردید و روشن شد كه دعا به مانند نمكى است كه به غذا اضافه مى‌گردد. زندگى انسان باید سراسر بندگى و عبادت
‌‌﴿صفحه 47 ﴾
خداوند متعال باشد. چه در شؤون فردى و شخصى و چه در ارتباط با خانواده، همسایگان و نیز نسبت به جامعه و خلق خدا، باید آثار بندگى از رفتار و اعمال انسان ظاهر‌گردد؛ در ضمن دعا نیز بكند. چرا كه همین دعا اثر بندگى خداست كه از زبان ظاهر مى‌گردد (و مسلّماً آن درخواست و توجه باید از صمیم دل باشد.)
نكته دیگرى كه از بیان پیامبر روشن گشت این است كه انسان با اعمال نیك و شایسته، خیلى زود به اهدافش مى‌رسد و وقتى دعا مى‌كند به كسى مى‌ماند كه با كمان تیر مى‌افكند و خیلى سریع تیرش به هدف اصابت مى‌كند. او مثل كسى است كه غذایش آماده است و فقط مقدارى نمك باید به آن اضافه گردد، تا براى خوردن آماده شود. پس اعمال نیك و شایسته انسان را به خواسته‌هایش نایل مى‌سازد.
البته خواسته‌هاى افراد مختلف است: كسانى كه به مراتب عالى بندگى خداوند رسیده‌اند، خواسته‌هایشان خیلى عالى است، خواسته‌هاى آنها از قبیل قرب خداوند، بى نیازى از خلق و راهیابى به سعادت دنیا و آخرت و نیز دوام نعمت‌هایى است كه خداوند به آنها عنایت فرموده. آنها معتقدند كه فقط خداوند متعال خواسته‌هاى آنها را تأمین مى‌كند، نه كسى دیگر. اما كسانى كه در مراتب پایین بندگى و معرفت خداوند قرار دارند، در فكر شكم، مسكن و لباسند و نیازها و خواسته‌هایشان در ارتباط با آنهاست و البته خداوند نیازهایشان را بر طرف مى‌سازد.
در واقع سخن پیامبر تشویقى است براى اینكه انسان به اصلاح نفس خود و انجام وظایف همّت گمارد كه در این صورت زودتر به اهدافش مى‌رسد و خداوند دعایش را اجابت مى‌كند، فرق نمى‌كند دعاى او در ارتباط با خودش باشد یا دیگران، خواسته‌هاى او دنیوى باشد یا معنوى و اخروى. پس پیامبر(صلى الله علیه وآله) دیگران را به انجام اعمال خیر تشویق مى‌كنند، گرچه آثار واقعى و پاداشهاى شایسته و حقیقى اعمال خیر در آخرت ظاهر مى‌گردد و این دنیا تنها محل كار كردن است و پاداش اعمال در آخرت به انسان عطا مى‌گردد:
‌‌﴿صفحه 48 ﴾
«إِنَّ الْیَوْمَ عَمَلٌ وَلاَحِسَابٌ وَغَداً حِسَابٌ وَلاَعَمَلٌ...»(26)
همانا امروز روز كار است و روز حساب نیست و فردا روز حساب است و كسى را مجال كار نباشد.
در حدیث دیگر آمده است كه:
«الدُّنْیَا مَزْرَعَةُ الاْخِرَةِ»(27)
دنیا كشتزار آخرت است.
اینجا بذر افشانده مى‌شود و در آخرت محصول برداشت مى‌شود، ولى خداوند متعال از روى الطاف بى نهایتش گاهى برخى از آثار اعمال و نمونه‌هایى از آن را در همین دنیا به نیكوكاران عنایت مى‌كند، تا به انجام بیشتر اعمال خیر تشویق شوند و در مقام انجام وظیفه برآیند. گرچه كسانى كه به مراتب عالى كمال راه یافته‌اند، نیازى به این تشویقها ندارند و هرچه از این آثار ببینند بر یقینشان افزوده نمى‌شود:
«... لَوْ كُشِفَ الْغِطَاءُ مَا ازْدَدْتُ یَقِیناً...»(28)
اگر پرده‌ها كنار رود بر یقین من افزوده نمى‌شود.
كسانى كه همه حجابها از برابرشان بر طرف نگردیده است، نیاز به مشوقهایى دارند كه آنها را به بندگى خدا و‌حركت در راه تكامل بر انگیزد. از جمله آن مشوّقها این است كه خداوند در همین دنیا آثار خیر و بركات خود را بر آنان نازل كند و دعاهاى آنها را به اجابت برساند:
«وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوا لَفَتَحْنَا عَلَیْهِمْ بَرَكَات مِنَ السَّمَاءِ وَالاَْرْضِ»(29)
واگر چنانچه مردم شهر و دیار همه ایمان آورده، پرهیزكار مى‌شدند، همانا ما درهاى بركات آسمان و زمین را به روى آنها مى‌گشودیم.
‌‌﴿صفحه 49 ﴾

بركات وجودى انسان شایسته و صالح

بالاتر از آنچه تا كنون گفته شد، در جمله بعد پیامبر آثارى را براى اعمال خیر و شایسته بیان مى‌كنند كه دور از تصور است و انسان انتظار و توقع ندارد كه اعمال خیر او، آن آثار شایسته را درپى داشته باشد:
«یا أبا ذرّ؛ إنّ اللّه یصلح بصلاح العبد ولده و ولد ولده ویحفظه فی دویرته والدور حوله ما دام فیهم»
اى ابوذر؛ خداوند با صالح بودن شخص، فرزندان و فرزندان فرزندان او را اصلاح مى‌كند و او را در خانه‌اش و نیز آنان را كه در خانه‌هاى مجاور او هستند حفظ مى‌كند، ما دام كه او در میان آنان است.
كسانى كه اهل بندگى خداوندند، در این عالم خداوند آنها را از خطرات حفظ مى‌كند و به بركت وجود آنها فرزندانشان را، پشت در پشت، از خطرات مصون مى‌دارد و حتى اهل محل و شهرى كه انسان صالح و شایسته در آن زندگى مى‌كند، از بلاها حفظ مى‌گردند. همین‌طور در حد گستره شعاع وجودى چنین افرادى، بركات معنوى و توفیقات الهى شامل اطرافیان و دیگر مردم مى‌شود. شعاع وجودى مؤمنان یكسان نیست، برخى فقط با زن و بچه‌هایشان در ارتباطند، برخى با اهل محل و همسایگان نیز ارتباط دارند و برخى بالاتر از این، با مردم یك شهر و حتى با مردم كشورشان ارتباط دارند. همه مى‌دانیم كه امام راحل(رحمه الله)با همه مردم ایران، بلكه همه مسلمانان و بالاتر با همه مستضعفان جهان، ارتباط داشت. شعاع وجودى او از یك شهر و یك كشور فراتر رفته بود و جهان را در خود گرفته بود. خداوند متعال به بركت آن انسان شایسته و برگزیده، میلیونها انسان را مشمول عنایت خود ساخت.
بله نه تنها خداوند متعال انسان شایسته و صالح را حفظ مى‌كند و به او بركت مى‌دهد و دعایش را اجابت كرده، بلاها را از او دور مى‌سازد، بلكه خیر و بركت وجود او را شامل دیگران، فرزندان، اهل محل و بلكه اهل كشور او مى‌سازد و به پاس وجود ارزشمند او، بلاها را دفع مى‌سازد. این نقش ارزنده و تأثیر شایسته بنده صالح، انسان را متوجه این نكته مى‌سازد كه گام سپردن در راه خداوند و اطاعت فرمان او، چه كیمیاى گران‌بهایى است كه
‌‌﴿صفحه 50 ﴾
حتى آثارش از قلمرو وجود انسان فراتر رفته، دیگران را نیز در بر مى‌گیرد. آیا جا ندارد كه انسان به جاى پرداختن به كارهایى كه امید دارد نتیجه بدهد، اما معلوم نیست از آنها نتیجه دلخواه حاصل شود و به جاى تحمل زحمت‌هاى فراوان دنیوى، به این امید كه ثمر داشته باشد؛ لحظه‌هاى عمرش را صرف انجام وظیفه و عمل به دستورات خداوند كند، تا هم خواسته‌هاى دنیوى‌اش تأمین گردد و هم خواسته‌هاى اخروى‌اش، هم بركات الهى شامل وجود خودش شود و هم شامل زن وفرزندان و نسلهاى آینده و حتى همسایگان و اهل شهر و كشورش؛ چه كارى از این سودمندتر و پر منفعت‌تر است؟ مگر كسانى كه به تجارت و كسب مى‌پردازند، به همه نتایج دنیوى مطلوب خویش دست مى‌یابند ؟ گاهى سود مى‌برند وگاهى زیان مى‌بینند. تازه وقتى موفق مى‌شوند، مگر چه عایدشان مى‌شود، نهایتش این است كه در این دنیا چند روزى را خوش مى‌گذارنند.
چنانكه گفته شد،گاهى دعاى یك بنده شایسته مردم شهرى را از بلا حفظ مى‌كند و موجب نزول بركات بر مردم مى‌شود. مسلّماً به پاس وجود اولیاى خدا و انسانهاى شایسته، بلاهاى فراوانى از ما دفع مى‌گردد و با دعاى آنها توفیقات بى شمارى نصیب ما گشته است و چه بسا ما آنها را نمى‌شناسیم. چه بسا پدران ما كارهاى خیرى انجام داده‌اند و بر اثر آنها اكنون خداوند توفیقاتى نصیب ما مى‌گرداند. چه استادان و بزرگانى كه در حق ما دعا مى‌كنند، یا همسایگان ومؤمنان در نیمه‌هاى شب به ما دعا مى‌كنند و بر اثر آن دعاها خداوند توفیقاتى به ما عنایت مى‌كند و بلاهایى را دور مى‌سازد. ما چه مى‌دانیم كه این بركت‌ها و نعمت‌ها از كجاست و به وسیله چه كسى بلاها از ما دور داشته شده‌اند و چه مى‌دانیم كه دعاى نیمه شب بنده صالحى به پیشگاه خداوند چه بركاتى درپى دارد؟ ولى هم خداوند در قرآن فرموده، هم در روایات آمده است كه خداوند به بركت انسانهاى شایسته نعمت‌هایى را به دیگران عطا مى‌كند و بلاهایى را از مردم دفع مى‌سازد:
با توجه به روایتى كه یونس بن ظبیان از امام صادق(علیه السلام) روایت مى‌كند ـ و بعداً به ذكر آن خواهیم پرداخت ـ از قرآن مى‌توان آیه 251 سوره بقره را شاهد آورد:
«... وَلَوْلاَ دَفْعُ اللّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْض لَفَسَدَتِ الاَْرْضُ وَلكِنَّ اللّهَ ذُو فَضْل عَلَى
‌‌﴿صفحه 51 ﴾
الْعَالَمِینَ»
واگر خداوند برخى مردم را بوسیله برخى دیگر دفع نمى‌كرد فساد زمین را فرا مى‌گرفت و لكن فضل و كرم خداوند بر همه اهل عالم است.
روایت امام صادق(علیه السلام) كه در ارتباط با این آیه ذكر شده چنین است:
«إِنَّ اللّهَ یَدْفَعُ بِمَنْ یُصَلِّی مِنْ شِیعَتِنَا عَمَّنْ لاَ یُصَلِّی مِنْ شِیعَتِنَا وَلَوْ أَجْمَعُوا عَلى تَرْكِ الصَّلاَةِ لَهَلَكُوا، وَإِنَّ اللّهَ یَدْفَعُ بِمَنْ یَصُومُ مِنْهُمْ عَمَّنْ لاَ یَصُومُ مِنْ شِیعَتِنَا وَلَوْ أَجْمَعُوا عَلَى تَرْكِ الصِّیَامِ لَهَلَكُوا، وَإِنَّ اللّهَ یَدْفَعُ بِمَنْ یُزَكِّی مِنْ شِیعَتِنَا عَمَّنْ لاَ یُزَكِّی مِنْهُمْ وَلَوِ اجْتَمَعُوا عَلى تَرْكِ الزَّكَاةِ لَهَلَكُوا، وَإِنَّ اللّهَ لَیَدْفَعَ بِمَنْ یَحُجُّ مِنْ شِیعَتِنَا عَمَّنْ لاَ یَحُجُّ مِنْهُمْ وَلَوِ اجْتَمَعُوا عَلى تَرْكِ الْحَجِّ لَهَلَكُوا، وَهُوَ قَوْلُ اللّهِ تَعَالى : «وَلَوْلاَ دَفْعُ اللّهِ النَّاسَ...» فَوَاللّهِ مَا أُنْزِلَتْ إِلاَّ فِیْكُمْ وَلاَ عُنِىَ بِهَا غَیْرُكُمْ.»(30)
خداوند متعال به پاس وجود شیعه ما كه نماز مى‌خواند بلا را از آن شیعه‌اى كه نماز نمى‌گزارد دفع مى‌كند و اگر همه نماز نخوانند هلاك خواهند شد. خداوند به پاس وجود شیعه ما كه روزه مى‌گیرد بلا را از آن شیعه‌اى كه روزه نمى‌گیرد دفع مى‌سازد و اگر همه بر ترك روزه جمع شوند هلاك خواهند شد. خداوند به پاس وجود شیعه ما كه زكات مى‌دهد، بلا را از آن شیعه‌اى كه زكات نمى‌دهد دفع مى‌كند و اگر همه بر ترك زكات مجتمع شوند هلاك خواهند شد. خداوند به پاس وجود شیعه ما كه حج بجا مى‌آورد بلا را از آن شیعه‌اى كه حج بجا نمى‌آورد دفع مى‌كند و اگر همه بر ترك حج جمع مى‌شدند هلاك مى‌گشتند. این (مفاد) فرموده خداوند متعال است: «اگر خداوند برخى مردم را بوسیله برخى دیگر دفع نمى‌كرد ...» به خدا قسم نازل نگشت این آیه مگر در حق شما و از آن غیر از شما (شیعیان) قصد نشده است.
با توجه به نقش انسانهاى صالح در جامعه و بركاتى كه از ناحیه آنها عاید مردم مى‌گردد و بلاهایى كه خداوند به جهت آنها از دیگران دفع مى‌كند، باید توجه داشت كه برترین انسانها و پیامبران، یعنى خاتم پیامبران، حضرت محمد بن عبدالله(صلى الله علیه وآله) كه صاحب علم اولین
‌‌﴿صفحه 52 ﴾
و آخرین است و همه صفات والاى انسانى و كمالات والاى معنوى در وجود ایشان و نیز ائمه اطهار، جمع گشته‌اند و معصوم از هر گونه خطا و اشتباه و گناه است، سر خیل و سر چشمه همه بركات الهى است و عالم همه طفیل وجود اوست؛ چنانكه ذات مقدس پروردگار فرمود:
«... وَعِزَّتِی وَجَلاَلِی لَوْلاَكَ لَمَا خَلَقْتُ الاَْفْلاَكَ»(31)
به عزت و جلالم سوگند، اگر تو نبودى افلاك را نمى‌آفریدم.
علاوه بر پیامبر اكرم، وجود مقدس ائمه اطهار موجب گشته‌اند كه خداوند جهان را باقى بدارد و همواره بركات ونعمت هاى خود را بر مخلوقات ارزانى دارد و بسیارى از بلاها را به پاس وجود حجت الهى دفع سازد، چه اگر لحظه‌اى جهان از حجت الهى خالى مى‌گشت، نابود مى‌شد؛ چنانكه امام صادق(علیه السلام) مى‌فرمایند:
نَحْنُ أَئِمَّةُ الْمُسْلِمِینَ وَحُجَجُ اللّهِ عَلَى الْعَالَمِینَ... وَلَوْلاَ مَا فِی الاَْرْضِ مِنَّا لَسَاخَتْ بِأَهْلِها، ثم قال(علیه السلام): وَلَمْ تَخْلُ الاَْرْضُ مُنْذُ خَلَقَ اللّهُ آدَمَ مِنْ حُجَّةِ اللّهِ فِیهَا ظَاهِر مَشْهُور أَو غَائِب مَسْتُور وَلاَ تَخْلُوا إِلى أَنْ تَقُومَ السَّاعَةُ مِنْ حُجَّةِ اللّهِ فِیهَا وَلَوْلاَ ذلِكَ لَمْ یُعْبَدِ اللّهُ. قال سُلَیْمَانُ: فَقُلْتُ لِلصَّادِق(علیه السلام) فَكَیْفَ یَنْتَفِعُ النَّاسُ بِالْحُجَّةِ الْغَائِبِ الْمَسْتُورِ؟ قال(علیه السلام): كَمَا یَنْتَفِعُونَ بِالشَّمْسِ إِذَا سَتَرَهَا السَّحَابُ»(32)
ما پیشوایان مسلمانان و حجت‌هاى خداوند بر عالمیان هستیم... و اگر زمین از ما خالى گردد اهلش را فرو مى‌برد. سپس امام فرمود: از هنگامى كه خداوند آدم را آفرید زمین از حجت الهى خالى نگشت و آن حجت الهى یا ظاهر و‌شناخته شده بود و یا غایب و ناشناس براى دیگران و تا قیامت نیز زمین از حجت الهى خالى نمى‌ماند و اگر چنین نمى‌بود خداوند عبادت نمى‌شد (یعنى كسى باقى نمى ماند تا خداوند را عبادت كند) راوى سؤال مى‌كند: چگونه مردم از حجت غایب و پنهان بهره مى‌برند؟ امام فرمود: همان طور كه از خورشید پنهان در زیر ابر بهره مى‌برند.
﴿صفحه 53 ﴾

درس بیست و هفتم : مقام و منزلت بنده خالص در نزد خداوند

ملاك والایى و برترى انسان
نقش دو عامل استقلال و اخلاص
‌‌﴿صفحه 54 ﴾
‌‌﴿صفحه 55 ﴾