فهرست کتاب


شرح دعای کمیل

استاد حسین انصاریان

« یَا رَبِّ یَا رَبِّ، یَا رَبِّ یَا إِلَهِی وَسَیِّدِی وَمَوْلاَیَ وَمَالِكَ رِقِّی، »

« یَا مَنْ بِیَدِهِ نَاصِیَتِی، یَا عَلِیماً بِضُرِّی وَمَسْكَنَتِی، یَا خَبِیراً بِفَقْرِی وَفَاقَتِی، یَا رَبِّ یَا رَبِّ یَا رَبِّ، أَسْأَلُكَ بِحَقِّكَ وَقُدْسِكَ، وَأَعْظَمِ صِفَاتِكُ، وَأَسْمَائِكَ، أَنْ تَجْعَلَ أَوْقَاتی مِنَ اللَّیْلِ وَالنَّهَارِ بِذِكْرِكَ مَعْمُورَةً، وَبِخِدْمَتِكَ مَوْصُولَةً، وَأَعْمَالِی عِنْدَكَ مَقْبُولَةً، حَتَّی تَكُونَ أَعْمَالِی وَأَوْرَادِی كُلُّهَا وِرْداً وَاحِداً، وَحَالِی فِی خِدْمَتِكَ سَرْمَداً، یَا سَیِّدِی یَا مَنْ عَلَیْهِ مُعَوَّلِی، یَا مَنْ إِلَیْهِ شَكَوْتُ أَحْوَالِی، یَا رَبِّ یَا رَبِّ یَا رَبِّ، »
« ای پروردگارم، ای پروردگارم، ای پروردگارم ! ای معبود و سرور و مولایم و ای اختیار دارم، ای كسی كه مهارم به دست اوست، ای آگاه از پریشانی و ناتوانی ام، ای دانا به تهی دستی و ناداری ام، ای پروردگارم، ای پروردگارم، ای پروردگارم ! به حق و قداستت و بزرگ ترین صفات و نام هایت، از تو درخواست می كنم كه همه ی اوقات مرا از شب و روز به یادت آباد كنی، و به خدمت گذاریت پیوسته بداری، و اعمالم را به پیشگاهت قبول نمایی، تا آن كه اعمال و اورادم همه هماهنگ و هم سو باشد، و حالم در خدمتت پاینده گردد، ای سرور من، ای آن كه تكیه ام بر اوست، ای آن كه شكوه و شكایت حالم به سوی اوست، ای پروردگارم، ای پروردگارم، ای پروردگارم ».
﴿صفحه 480﴾

اسم اعظم

گروهی از عارفان و اولیا و عاشقان و صادقان بر این عقیده اند كه : كلمه ی مباركه ی « ربّ » كه به معنای مالك و صاحب اختیاری است كه عاشقانه و حكیمانه مملوكش را تربیت می كند، اسم اعظم است، و انسان با توسل به آن مورد رحمت حق قرار می گیرد و گره ها از كارش گشوده می شود و بلكه گناهانش مورد آمرزش و معاصی و خطاهایش با آب آمرزش شسته و پاك می گردد.
شاید علت توسل همه ی انبیا و امامان، در هنگام دعا و مناجات و راز و نیاز و زمان گرفتاری ها و مصائبشان به این نام مبارك، سرّش این باشد كه كلمه ی « ربّ » را اسم اعظم حق می دانستند.
آدم و حوا(علیهما السلام) به هنگام توبه عرضه داشتند :
( رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَإِن لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَكونَنَّ مِنَ الخاسِرینَ )(643).
« پروردگارا ! ما به خود ستم ورزیدیم و اگر ما را نیامرزی و به ما رحم نكنی هر آینه از زیانكاران خواهیم شد ».
حضرت نوح (علیه السلام) پس از نهصد و پنجاه سال ستم دیدن از كفّار و عاجز شدن از هدایت آنان و مضطرّ شدن، عرضه داشت :
(... رَبِّ لا تَذَرْ عَلَی الأَرْضِ مِنَ الكَافِرِینَ دَیَّاراً )(644).
« پروردگارا ! احدی از كافران را بر روی زمین وا مگذار ».
حضرت ابراهیم (علیه السلام) در دعا و مناجاتش گفت :

﴿صفحه 481﴾
( رَبِّ هَبْ لِی حُكْماً وَأَلْحِقْنِی بَالصَّالِحینَ )(645).
« پروردگارم ! به من حكومت عطا كن و مرا به شایستگان ملحق فرما ».
حضرت موسی (علیه السلام) به هنگام احتیاج و نیاز عرضه داشت :
(... رَبِّ إِنِّی لِمَآ أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْر فَقِیرٌ )(646).
« پروردگارم ! من به چیزی كه تو از خیر بر من نازل كنی نیازمندم ».
حضرت سلیمان (علیه السلام) در درخواست آمرزش، و یافتن حكومتی بی نظیر، عرضه داشت :
(... رَبِّ اغفِرْ لِی وَهَبْ لِی مُلْكاً لاَ یَنْبَغِی لأَِحَد مِن بَعْدِی )(647).
« پروردگارم ! مرا بیامرز و به من حكومتی كه پس از من سزاوار كسی نباشد عطا كن ».
حضرت زكریا (علیه السلام) هنگام درخواست فرزند عرضه داشت :
(... رَبِّ لاَ تَذَرْنِی فَرْداً وَأَنْتَ خَیْرُ الوَارِثِینَ )(648).
«پروردگارم مرا تنها وا مگذار و تو بهترین وارثانی».
حضرت یوسف (علیه السلام) در مقام شكرگزاری و درخواست حاجت،
عرضه داشت :
( رَبِّ قَدْ ءاتَیْتَنی مِنَ المُلْكِ وَعَلَّمْتَنی مِن تَأْوِیلِ الأَحَادِیثِ فَاطِرَ السَّماواتِ وَالأَرْضِ أَنْتَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیا وَالآخِرَةِ تُوَفَّنی مُسْلِماً وَأَلْحِقْنی بِالصَّالِحینَ)(649).

﴿صفحه 482﴾
« پروردگارم ! تو بخشی از حكومت را به من عطا كردی و برخی از تعبیر خواب ها را به من آموختی، ای آفریننده ی آسمان ها و زمین، تو سرپرست من در دنیا و آخرتی، مرا در حال تسلیم به خودت بمیران و به گروه شایستگانم ملحق فرما ».
حضرت ایّوب (علیه السلام) در شدت بلا و مصیبت عرضه داشت :
(... أَنِّی مَسَّنِیَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمینَ )(650).
«پروردگارم ! پریشانی و بلا به من رسیده و تو مهربانترین مهربانانی».
و پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) عرضه داشت :
( وَقُل رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَیْرُ الرَّاحِمینَ )(651).
« و بگو: پروردگارم! مرا بیامرز و به من رحم كن كه تو بهترین رحم كنندگانی ».
و صالحان و مؤمنان هنگام اندیشه در آفرینش آسمان ها و زمین عرضه داشتند :
(... رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذَا باطِلا... )(652).
« ای پروردگار ما ! تو این آسمان و زمین را بیهوده و باطل نیافریده ای».
و ابلیس هم كه در نهایت تكبر و عصیان بود، با توسل به این نام تا روز قیامت درخواست مهلت كرد :
( قالَ أَنْظِرْنِی إِلَی یَوْمِ یُبْعَثونَ )(653).

﴿صفحه 483﴾
« گفت : مرا تا زمانی كه همگان برانگیخته می شوند مهلت ده ».
و خدای مهربان به خاطر این كه آن رانده شده ی ملعون، متوسل به این نام مبارك شد، خواسته اش را پذیرفت و او را تا قیامت مهلت داد !
از رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) روایت شده است كه : هركس هفت بار بگوید : « یا ربّ » خدا دعایش را اجابت می كند.
و نیز روایت شده : هنگامی كه بنده ی مؤمن یك بار بگوید : « یا ربّ » حضرت حق می فرماید : « لبیك » و چون بار دوم و سوم خدا را با این نام بخواند، ندا رسد : بخواه تا عطا كنم(654).

اعمال مقبول

از دعاهایی كه همه ی پیامبران و امامان و اولیای حق به پیشگاه حضرت ربّ داشتند این بود كه : پروردگار مهربان اعمال آنان را بپذیرد و با فضل و رحمتش با آنان معامله كند.
آن بزرگواران به این حقیقت آگاه بودند كه : اگر كسی عمل نداشته باشد به عرصه ی رحمت حق بار نخواهد یافت، و اگر عمل داشته باشد ولی شرایط لازم مانند ایمان و اخلاص در آن نباشد از رحمت و پاداش خدا محروم خواهد بود. بر این اساس به اصل عمل و آراسته بودن عمل به شرایط لازم بسیار بسیار اهمیت می دادند و چون عمل را آنگونه كه باید انجام می دادند از حضرت حق درخواست قبولی و پذیرش می كردند : « وأعمالی عندك مقبولة ».
قرآن و روایات بر این معنا تأكید دارند كه : عملی مورد پذیرش است كه

﴿صفحه 484﴾
صاحبش دارای ایمان باشد و عمل برای خدا و هماهنگ با احكام و فرامین الهی انجام گیرد.
باید دانست كه عمل از مؤمن پذیرفته می شود و نیز گناه از مؤمن آمرزیده خواهد شد. و عمل هرچند عظیم و مفید باشد از كافر و معاند قبول نخواهد شد و گناه هرچند كوچك باشد از او آمرزیده نمی شود.
روایات بسیار مهمی درباره ی عمل باارزش و دارای پاداش و شئون آن، در مهم ترین كتاب های حدیث روایت شده، كه به گوشه ای از آن اشاره می شود :
علی (علیه السلام) در روایاتی می فرماید :
الشَّرفُ عِندَ اللّهِ سُبحانَهُ بِحُسنِ الأعمَالِ لا بِحُسنِ الأقوَالِ(655).
« برتری و بزرگواری نزد خدای سبحان به خوبی اعمال است نه به خوبی گفته ها ».
العَمَلُ شِعارُ المُؤمِنِ(656).
« عمل شعار مؤمن است ».
المُداوَمَةَ المُداوَمَةَ ! فَإنَّ اللّهَ لَم یَجْعَل لِعَمَل المُؤمِنینَ غَایَةً إلاّ المَوتَ(657).
« عمل را ادامه دهید، عمل را ادامه دهید، زیرا خدا برای عمل مؤمن پایانی جز مرگ قرار نداده است ».
أَعلَی الأعمَالِ إخلاصُ الایمانِ وَصِدْقُ الوَرَعِ وَالایقَان(658).

﴿صفحه 485﴾
« برترین اعمال پاكی ایمان و درستی ورع و یقین است ».
امام صادق (علیه السلام) فرمود :
دَعَا اللّهُ النّاسَ فِی الدُّنیا بِآبائِهِم لِیَتَعَارَفُوا، وَفِی الآخِرَةِ بِأعْمالِهِم لِیَجَازَوُا(659).
« خدا مردم را در دنیا به پدرانشان خواند تا یكدیگر را بشناسند و در آخرت به اعمالشان می خواند تا پاداش و جزا دهد » پس فرمود : ( یا أَیُّهَا الَّذینَ ءامَنُوا، یا أَیُّهَا الَّذینَ كَفَروا ).
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :
أفضَلُ الأعمَالِ إیمَانٌ بِاللّهِ وَتَصدیقٌ بِه وَجِهادٌ فِی سَبیلِ اللّهِ وَحَجٌّ مَبرورٌ، وَأهوَنُ عَلیكَ مِن ذَلكَ إطعامُ الطَّعامِ وَلِینُ الكَلامِ وَالسَّماحَةُ وَحُسنُ الخُلقِ، وَأهونُ عَلیكَ مِن ذَلكَ لا تَتَّهِمُ اللّهَ فِی شَیْء قَضاهُ اللّهُ عَلَیكَ(660).
« برترین اعمال ایمان به خدا و باور داشتن آن و جهاد در راه خدا و حج قبول شده است، و سبك تر از اینها بر تو خوراندن طعام به فقیر و نرمی در سخن و سهل بودن و خوش اخلاقی است، و سبك تر از اینها بر تو این است كه خدا را در حكمی كه بر تو نموده متهم نكنی ».
و نیز آن حضرت فرمود :
سَیّدُ الأعمَالِ ثَلاثُ خِصال : إنصافُكَ مِن نَفسِكَ، وَمُواسَاتُكَ الأَخُ فِی اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ، وَذِكرُ اللّهِ تَعالی عَلی كُلِّ حال(661).
« سرور اعمال سه خصلت است : انصاف دادنت به همه از جانب خود، و یاری دادنت به برادر دینی، و یاد خدا در همه حال».

﴿صفحه 486﴾
حضرت علی (علیه السلام) فرمود :
فَطُوبَی لِمَن أخلَصَ لِلّهِ عَمَلَهُ وَعِلمَه وَحُبَّه وَبُغضَه وَأخذَه وَتَركَه وَكَلامَه وَصَمتَه وَفِعلَه وَقَولَه(662).
« خوشبخت و رستگار كسی است كه دانش و كردارش، دوستی و دشمنی اش، گرفتن و رها كردنش، سخن گفتن و سكوتش، رفتار و گفتارش، بر پایه ی اخلاص و رضای خدا باشد ».
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) در وصیّتش به ابوذر فرمود :
كُن بِالعَمَلِ بِالتَّقوَی أشدَّ اهتِمَاماً مِنكَ بِالعَمَلِ ; فَإنَّهُ لاَ یَقِلُّ عَمَلٌ بِالتَّقوَی، وَكَیفَ یَقِلُّ عَمَلٌ یُتَقَبَّل یَقُولُ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : ( إِنَّما یَتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ المُتَّقینَ )(663).
« اهتمامت به عمل آراسته به تقوی بیشتر از عمل باشد، زیرا عمل آراسته به تقوی كم و اندك نیست و چگونه عملی كه قبول می شود كم و اندك باشد، خدای عز و جل می فرماید : خدا فقط از پرهیزكاران قبول می كند ».
حضرت علی (علیه السلام) می فرماید :
إنَّكَ لَن یُتَقَبَّلُ مِن عَمَلِكَ إلاّ مَا أخلَصتَ فِیهِ(664).
« یقیناً از عملت جز آنچه در آن اخلاص ورزیده ای قبول نمی شود ».
در هر صورت، عمل از انسانی كه دارای ایمان، اخلاص، یقین و ورع باشد بدون تردید مورد قبول است و عمل مقبول، چنان دارای ارزش است كه از امام صادق (علیه السلام) درباره ی آن روایت شده است :

﴿صفحه 487﴾
مَن قَبِلَ اللّهُ مِنْهُ صَلاةً واحِدَةً لَم یُعَذِّبْهُ، وَمَن قَبِلَ مِنْهُ حَسَنَةً لَم یُعَذِّبْهُ(665).
« كسی كه خدا از او یك نماز بپذیرد او را عذاب نخواهد كرد و از كسی كه یك كار خوب پذیرفته شود، دچار عذاب نمی شود ».
مَن قَبِلَ اللّهُ مِنْهُ حَسَنَةً وَاحِدَةً لَم یُعَذِّبْهُ أبَداً وَدَخَلَ الجَنَّةَ(666).
« كسی كه خدا یك كار خوب از او بپذیرد، هرگز او را عذاب نمی كند و وارد بهشت می شود ».
خدایا ! ما را از سستی و كسالت در عمل حفظ كن و بر نشاط ما نسبت به عبادت و كوشش شایسته بیفزای و دل ما را بیداری كامل عنایت كن.
ای در این خوابگه بی خبران *** بی خبر خفته چو كوران و كران
سر برآور كه در این پرده سرای *** می رسد بانگ سرود از همه جای
بلبل از منبر گل نغمه نواز *** قمری از سرو سهی زمزمه ساز
بانگ برداشته مرغ سحری *** كرده بر خفته دلان نوحه گری
چرخ در گردش از این بانگ و نوا *** كوه در رقص از این صوت و صدا
هیچ از جای نمی خیزی تو *** اللّه اللّه چه گران خیزی تو
ساعتی ترك گران جانی كن *** شوق را سلسله جنبانی كن
بگسل از پای خود این لنگر گِل *** گام زن شو به سوی كشور دل
آستین بر سر عالم افشان *** دامن از طینت آدم افشان
سنگ بر شیشه ی ناموس انداز *** خاك در خرقه ی سالوس انداز
همه ذرات جهان در رقص اند *** رو نهاده به كمال از نقص اند
تو هم از نقص قدم نِه به كمال *** دامن افشان ز سر جاه و جلال
خواب بگذار كه بی خوابی بِه *** دیده را سرمه ی بی خوابی دِه
* * *

﴿صفحه 488﴾