فهرست کتاب


شرح دعای کمیل

استاد حسین انصاریان

حسن ظن به خدا

راستی انسانی كه تا حدّی از ایمان و عمل صالح و اخلاق حسنه برخوردار است و قصد دارد تا پایان عمر حركت و تلاشش را در راه حق ادامه دهد، باید به الطاف و عنایات و رحمت و مغفرت حق، گمان نیك و حسن ظن داشته باشد ; به این معنا كه : در حال ترس از مواقف قیامت و عذاب حق، به خود نوید واقعی و امید حقیقی دهد كه مولایش هنگام مرگ و در جهان برزخ و به ویژه در عرصه ی قیامت، كریمانه با او معامله خواهد كرد و از گناهش خواهد گذشت و تلاش و كوشش دینی اش را می پذیرد و درهای بهشت را به رویش می گشاید و او را با اولیایش محشور می كند.
امامان معصوم ما در روایاتی كه از آنان نقل شده حسن ظن را نتیجه ی تلاش مثبت دانسته اند :
قَالَ عَلِیٌ (علیه السلام) : حُسنُ الظَّنِ أن تُخْلِصَ العَمَلَ، وَتَرجُوَ مِنَ اللّهِ اَنْ یَعْفُوَ عِنِ الزَّلَلِ(588).
« علی (علیه السلام) فرمود : حسن ظن این است كه تلاش و كوشش را برای خدا خالص كنی و از خدا امید عفو لغزشهایت را داشته باشی ».
عَن الصَّادِقِ (علیه السلام) : حُسنُ الظَّنِ بِاللّهِ أن لاَ تَرجُوَ إِلاَّ اللّهَ وَلا تَخافَ إِلاَّ ذَنبَكَ(589).
« امام صادق (علیه السلام) فرمود : حسن ظن به خدا این است كه جز به خدا امید نورزی

﴿صفحه 432﴾
و جز از گناهانت نترسی ».
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) درباره ی حسن ظن فرمود :
وَالَّذِی لاَ إِلهَ إِلاَّ هُو، لاَ یَحسُنُ ظَنُّ عَبد مُؤمِن بِاللّهِ إِلاَّ كَانَ اللّهُ عِندَ ظَنِّ عَبْدِهِ المُؤمِنِ ; لاَِنَّ اللّهَ كَریمٌ بِیَدِهِ الخَیرَاتُ، یَسْتَحیِی أَن یكونَ عَبدُهُ المُؤمِنُ قَد أَحْسَنَ بِهِ الظَّنَّ ثُمَّ یُخلِفُ ظَنَّهُ وَرَجاهُ، فَأَحسِنُوا بِاللّهِ الظَّنَّ وَارْغَبُو إِلَیْهِ(590).
« سوگند به آن كه معبودی جز او نیست، گمان عبد مؤمن به خدا نیكو نمی شود مگر این كه خدا نزد گمان، مؤمن خود است، زیرا خدا كریم است و همه ی خوبی ها به دست اوست، حیا می كند از این كه بنده ی مؤمنش گمان نیك به او برد، آنگاه گمان نیك و امیدش را تخلّف كند، پس به خدا گمان نیك برید و به سوی او مشتاق شوید ».
و نیز آن حضرت فرمود :
لاَ یَمُوتَنَّ أَحَدُكُم حَتَّی یَحْسُنَ ظَنُّهُ بِاللّهِ عَزَّ وَجَلَّ ; فَإِنَّ حُسْنَ الظَّنِّ بِاللّهِ عَزَّ وَجَلَّ ثَمَنُ الجَنَّةِ(591).
« هیچ یك از شما از دنیا نرود مگر این كه به خدا حسن ظنّ ورزد، زیرا حسن ظن به خدای عز و جلّ بهای بهشت است »
و نیز فرمود :
حُسنُ الظَنِّ بِاللّهِ مِن عِبادَةِ اللِّهِ(592).
« حسن ظن به خدا، از رشته های بندگی خداست ».

﴿صفحه 433﴾

« وَأَنْتَ تَعْلَمُ ضَعْفِی، عَنْ قَلِیل مِنْ بَلاَءِ الدُّنْیَا وَعُقُوبَاتِهَا، وَمَا یَجْرِی »

« فِیهَا مِنَ الْمَكَارِهِ عَلَی أَهْلِهَا، عَلی أَنَّ ذلِكَ بَلاَءٌ وَمَكْرُوهٌ، قَلِیلٌ مَكْثُهُ، یَسِیرٌ بَقَاؤُهُ، قَصِیرٌ مُدَّتُهُ، فَكَیْفَ احْتِمَالِی لِبَلاَءِ الاْخِرَةِ، وَجَلِیلِ وُقُوعِ الْمَكَارِهِ فِیهَا، وَهُوَ بَلاَءٌ تَطُولُ مُدَّتُهُ، وَیَدُومُ مَقَامُهُ، وَلاَ یُخَفَّفُ عَنْ أَهْلِهِ، لاَِنَّهُ لاَ یَكُونُ إِلاَّ عَنْ غَضَبِكَ وَانْتِقامِكَ وَسَخَطِكَ وَهذا ما لاَ تَقُومُ لَهُ السَّمَاوَاتُ وَالاَْرْضُ، یَا سَیِّدِی فَكَیْفَ لِی وَأَنَا عَبْدُكَ الضَّعِیفُ الذَّلِیلُ، الْحَقِیرُ الْمِسْكِینُ الْمُسْتَكِینُ »
« و تو از ناتوانی ام در برابر اندكی از غم و اندوه دنیا و كیفرهایش، و آنچه كه از ناگواری ها بر اهلش می گذرد آگاهی. با اینكه این غم و اندوه و ناگواری درنگش اندك، و زمان ماندنش كم، و مدّتش كوتاه است، پس چگونه خواهد بود تاب و توانم در برابر بلای آخرت، و عظمت ناگواری ها در آنجا، در حالی كه زمانش طولانی و جایگاهش همیشگی است، و آن را از اهلش سبك نكنند، زیرا مایه ی آن بلا و محنت فقط از خشم و انتقام و ناخشنودی توست، و این چیزی است كه آسمان ها و زمین در برابرش تاب نیاورند، ای آقای من، تا چه رسد به من، در حالی كه من بنده ی ناتوان و خوار و كوچك و زمین گیر و درمانده ی توام ».

بلای دنیا و آخرت

رنج و محنت و بلای دنیا، چنان كه امیرالمؤمنین (علیه السلام) می فرماید، با رنج
﴿صفحه 434﴾
و محنت و بلای آخرت از چند جهت فرق دارد :
اول : آنچه از سختی و دشواری و بلا و رنج، هم چون طوفان، زلزله، سیل، خشكسالی، قحطی، گرانی، غربت و انواع بیماری ها بر انسان می گذرد، درنگش اندك و ماندنش كم و زمانش بسیار كوتاه است و آنچه از بلا در آخرت به سر انسان می آید، زمانش طولانی و جایگاهش همیشگی است.
دوم : گاهی بلاها نسبت به انسان جنبه ی آزمایش و امتحان دارد كه اگر انسان بر آنها صبر كند و استقامت ورزد تا ایمانش از بركت آن صبر حفظ شود، ثواب و پاداشی عظیم دارد و مایه ی جلب خوشنودی خداست، مانند صبری كه پیامبران نسبت به آزار مردم زمانشان از خود نشان دادند و مانند استقامتی كه اولیای الهی چون آسیه و مؤمن آل فرعون و حبیب نجار و مجاهدان در راه خدا داشتند، ولی بلای آخرت فقط و فقط جریمه ی گناهان و عذاب معصیت ها و نافرمانی های انسان است.
قرآن مجید معیّت خدا را با انسان نتیجه ی صبر و استقامت او در برابر اطاعت از خدا و پیامبر و استقامتورزیش در برابر معصیت و گناه می داند.
(... وَاصْبِرُوا إِنَّ اللّهَ مَعَ الصَّابِرِینَ )(593).
« و صبر پیشه كنید، زیرا خدا با صابران است ».
قرآن مجید صابران را بشارت داده و آنان را مشمول صلوات و رحمت خدا دانسته است(594).
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :

﴿صفحه 435﴾
الصَّبرُ ثَلاثةٌ : صَبرٌ عِندَ المُصِیبَةِ، وَصَبرٌ عَلَی الطَّاعَةِ، وَصَبرٌ عَنِ المَعْصِیَةِ(595).
« صبر سه صبر است : صبر هنگام مصیبت، و صبر بر طاعت، و صبر در برابر معصیت ».
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) در تفسیر صابرین فرمود : صابرین كسانی هستند كه بر طاعت خدا و در برابر معصیت او صبر می كنند، رزق و روزی را از راه حلال و پاك بدست می آورند، بر پایه ی میانه روی انفاق می كنند و مازاد مال را برای آخرت می فرستند، پس اینان رستگارانند(596).
ولی بلای آخرت جنبه ی آزمایش و امتحان ندارد، بلكه مكافات عمل است و صبری هم بر آن متصور نیست، و بر فرض محال، اگر كسی بتواند در برابر آن عذاب صبر كند برای صبرش هیچ پاداش و اجری وجود ندارد !