فهرست کتاب


شرح دعای کمیل

استاد حسین انصاریان

عبادت جامع

در میان تمام عبادات تنها عبادتی كه می توان گفت عبادت جامع است، نماز است. نمازگذار به وسیله ی نماز، كمال خضوع و فروتنی و خاكساری خود را به پیشگاه حضرت محبوب می برد، و به وسیله ی نماز، به یگانگی و توحید او اقرار می كند، و به سبب نماز، سپاسگزاری خود را به حق تقدیم می نماید. و بر پایه ی تحقیق و معرفت به خدایی اش اعتراف می كند و این اعضا و جوارح اند كه با اتصال به اراده ی انسان، مشتاقانه به مساجد و به كعبه و به حرم پیامبر و امامان می شتابند.
علاوه بر این، اهل معرفت كه تا حدی خدا و خود و اهداف آفرینش را شناخته اند. به محضر عظمتش فروتنی دارند و در خلوت و آشكار و در هر شرایط خوش و ناگوار به یگانگی اش اقرار می كنند و با زبان قلب و حال و قال، نعمت های بی شمارش را سپاس می گزارند و دل نورانی و قلب استوارشان بر پایه ی تحقیق و معرفت به الوهیت او اقرار می نماید و با باطن های مملوّ از آگاهی و معرفتشان به درگاه مباركش خضوع می كنند و با اعضا و جوارحشان برای جلب رضایت او به مساجد و معابد می روند.
اینان چگونه به حضرت دوست گمان بد برند ؟ و چرا به جناب او حسن ظن نداشته باشند ؟ كدام پیامبر و كدام امام و كدام كتاب آسمانی از جانب حضرت حق به آنان خبر داده اند كه بندگانی چون شما را به عذاب مبتلا می كنند و چهره ها و زبانها و دل ها و نهادها و اعضا و جوارحتان را به آتش می سوزانند ؟!
اینان با توجه به اینكه پیامبران و امامان و كتاب های آسمانی به آنان خبر داده اند كه مردم مؤمن و دارندگان عمل صالح و آراستگان به اخلاق حسنه، گرچه لغزشی هم داشته اند ولی با توبه و انابه جبران كرده اند، هرگز به آتش قیامت و آتش فراق محبوب سوزانده نخواهند شد.
﴿صفحه 429﴾
در این بخش لازم است روایاتی درباره ی نماز ـ كه عبادتی جامع است ـ نقل شود. از حضرت كریم عاجزانه بخواهیم كه همه ی ما را با رعایت شرایط ـ به ویژه خلوص و اخلاص ـ به این عبادت بزرگ كه مانع از دچار شدن انسان به عذاب فردی است موفق بدارد.
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) در روایاتی درباره ی نماز می فرماید :
الصَّلاةُ مِن شَرایِعِ الدِّینِ، وَفِیها مَرضَاةُ الرَّبِّ عَزَّ وَجَلَّ، وَهِیَ مِنْهاجُ الأَنْبِیاءِ(580).
« نماز از قوانین دین است. خوشنودی پروردگار در نماز است و نماز راه پیامبران است ».
جَعَلَ اللّهُ جَلَّ ثَناؤُهُ قُرَّةَ عَیْنِی فِی الصَّلاةِ، وَحَبَّبَ إِلیَّ الصَّلاةَ كَمَا حَبَّبَ إِلَی الجائِعِ الطَّعَامَ، وَإِلَی الظَّمآنِ المآءَ. وَإِنَّ الجائِعَ إِذَا أَكَلَ شَبِعَ، وَإِنَّ الظَّمآنَ إِذَا شَرِبَ رَوِیَ، وَأَنا لا أَشْبَعُ مِن الصَّلاةِ(581).
« خدا كه ثنایش بزرگ است، نور چشم و خوشنودی قلب مرا در نماز قرار داده است و نماز را محبوب من نموده، چنان كه طعام، محبوب گرسنه و آب، محبوب تشنه است. و یقیناً گرسنه وقتی می خورد سیر می شود و تشنه هنگامی كه می نوشد سیراب می گردد و من از نماز سیر نمی شوم ».
إِذَا قُمتَ إِلَی الصَّلاةِ وَتَوَجَّهتَ وَقَرأْتَ أُمَّ الكِتابِ وَما تَیَسَّرَ مِنَ السُّوَرِ ثُمَّ رَكَعتَ فَأَتمَمتَ رُكُوعَها وَسُجودَها وَتَشَهَّدتَ وَسَلَّمتَ، غُفِرَ لَكَ كُلُّ ذَنْب فیمَا بَینَكَ وَبَینَ الصَّلاةِ الَّتی قَدَّمتَها إِلی الصَّلاةِ المُؤَخَّرَةِ(582).
« هنگامی كه به نماز ایستادی و به سوی قبله رو كردی و فاتحة الكتاب و هر كدام از سوره های قرآن را كه میسّر بود خواندی، سپس به ركوع رفتی و ركوع

﴿صفحه 430﴾
و سجود را به اتمام رساندی و تشهد خواندی و سلام دادی، همه ی گناهان بین تو و بین نمازی كه به جا آوری تا نماز آینده، مورد آمرزش قرار می گیرد ».
امیرالمؤمنین (علیه السلام) درباره ی نماز در روایاتی فرموده است :
الصَّلاةُ تَستَنْزِلُ الرَّحْمَةَ(583).
« نماز رحمت را نازل می كند »
الصَّلاةُ قُربَانُ كُلِّ تَقیّ(584).
« نماز نزدیك كننده ی هر پرهیزگاری به خداست ».
أُوصِیكُم بِالصَّلاةِ وَحِفْظِهَا، فَإِنَّها خَیْرُ العَمَلِ وَهِیَ عَمُودُ دِینِكُم(585).
« شما را به نماز و حفظ آن سفارش می كنم، زیرا نماز بهترین عمل و پایه ی دین شماست ».
إِنَّ الإنسانَ إِذَا كانَ فِی الصَّلاةِ فَإِنَّ جَسَدَهُ وَثِیابَهُ وَكُلَّ شَیء حَولَهُ یُسَّبِّحُ(586).
« انسان هنگامی كه در نماز است، جسم و لباسش و هر چه اطراف اوست تسبیح می گویند ! »
یا كُمیلُ ! لَیسَ الشَّأنُ أن تُصَلِّیَ وَتَصُومَ وَتَتَصَدَّقَ، إنَّما الشَّأنُ أن تَكُونَ الصَّلاةُ فُعِلَت بِقَلب نَقِیٍّ، وَعَمَل عِندَ اللّهِ مَرضِیٍّ، وَخُشوع سَوِیّ(587).
« كمیل كار این نیست كه نماز بخوانی و روزه بگیری و صدقه بپردازی، كار این است كه نماز را با قلبی پاك، و عملی مورد خوشنودی خدا، و خشوعی نیكو بجا آوری ».

﴿صفحه 431﴾
پس از قرآن مجید، مصادر روائی معتبر و موثق شیعه، مانند : « كتب اربعه »، « وسائل الشیعه » و... بهترین و كامل ترین منابع، برای فرا گرفتن و بدست آوردن آثار دنیایی و آخرتی نماز است.

حسن ظن به خدا

راستی انسانی كه تا حدّی از ایمان و عمل صالح و اخلاق حسنه برخوردار است و قصد دارد تا پایان عمر حركت و تلاشش را در راه حق ادامه دهد، باید به الطاف و عنایات و رحمت و مغفرت حق، گمان نیك و حسن ظن داشته باشد ; به این معنا كه : در حال ترس از مواقف قیامت و عذاب حق، به خود نوید واقعی و امید حقیقی دهد كه مولایش هنگام مرگ و در جهان برزخ و به ویژه در عرصه ی قیامت، كریمانه با او معامله خواهد كرد و از گناهش خواهد گذشت و تلاش و كوشش دینی اش را می پذیرد و درهای بهشت را به رویش می گشاید و او را با اولیایش محشور می كند.
امامان معصوم ما در روایاتی كه از آنان نقل شده حسن ظن را نتیجه ی تلاش مثبت دانسته اند :
قَالَ عَلِیٌ (علیه السلام) : حُسنُ الظَّنِ أن تُخْلِصَ العَمَلَ، وَتَرجُوَ مِنَ اللّهِ اَنْ یَعْفُوَ عِنِ الزَّلَلِ(588).
« علی (علیه السلام) فرمود : حسن ظن این است كه تلاش و كوشش را برای خدا خالص كنی و از خدا امید عفو لغزشهایت را داشته باشی ».
عَن الصَّادِقِ (علیه السلام) : حُسنُ الظَّنِ بِاللّهِ أن لاَ تَرجُوَ إِلاَّ اللّهَ وَلا تَخافَ إِلاَّ ذَنبَكَ(589).
« امام صادق (علیه السلام) فرمود : حسن ظن به خدا این است كه جز به خدا امید نورزی

﴿صفحه 432﴾
و جز از گناهانت نترسی ».
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) درباره ی حسن ظن فرمود :
وَالَّذِی لاَ إِلهَ إِلاَّ هُو، لاَ یَحسُنُ ظَنُّ عَبد مُؤمِن بِاللّهِ إِلاَّ كَانَ اللّهُ عِندَ ظَنِّ عَبْدِهِ المُؤمِنِ ; لاَِنَّ اللّهَ كَریمٌ بِیَدِهِ الخَیرَاتُ، یَسْتَحیِی أَن یكونَ عَبدُهُ المُؤمِنُ قَد أَحْسَنَ بِهِ الظَّنَّ ثُمَّ یُخلِفُ ظَنَّهُ وَرَجاهُ، فَأَحسِنُوا بِاللّهِ الظَّنَّ وَارْغَبُو إِلَیْهِ(590).
« سوگند به آن كه معبودی جز او نیست، گمان عبد مؤمن به خدا نیكو نمی شود مگر این كه خدا نزد گمان، مؤمن خود است، زیرا خدا كریم است و همه ی خوبی ها به دست اوست، حیا می كند از این كه بنده ی مؤمنش گمان نیك به او برد، آنگاه گمان نیك و امیدش را تخلّف كند، پس به خدا گمان نیك برید و به سوی او مشتاق شوید ».
و نیز آن حضرت فرمود :
لاَ یَمُوتَنَّ أَحَدُكُم حَتَّی یَحْسُنَ ظَنُّهُ بِاللّهِ عَزَّ وَجَلَّ ; فَإِنَّ حُسْنَ الظَّنِّ بِاللّهِ عَزَّ وَجَلَّ ثَمَنُ الجَنَّةِ(591).
« هیچ یك از شما از دنیا نرود مگر این كه به خدا حسن ظنّ ورزد، زیرا حسن ظن به خدای عز و جلّ بهای بهشت است »
و نیز فرمود :
حُسنُ الظَنِّ بِاللّهِ مِن عِبادَةِ اللِّهِ(592).
« حسن ظن به خدا، از رشته های بندگی خداست ».

﴿صفحه 433﴾

« وَأَنْتَ تَعْلَمُ ضَعْفِی، عَنْ قَلِیل مِنْ بَلاَءِ الدُّنْیَا وَعُقُوبَاتِهَا، وَمَا یَجْرِی »

« فِیهَا مِنَ الْمَكَارِهِ عَلَی أَهْلِهَا، عَلی أَنَّ ذلِكَ بَلاَءٌ وَمَكْرُوهٌ، قَلِیلٌ مَكْثُهُ، یَسِیرٌ بَقَاؤُهُ، قَصِیرٌ مُدَّتُهُ، فَكَیْفَ احْتِمَالِی لِبَلاَءِ الاْخِرَةِ، وَجَلِیلِ وُقُوعِ الْمَكَارِهِ فِیهَا، وَهُوَ بَلاَءٌ تَطُولُ مُدَّتُهُ، وَیَدُومُ مَقَامُهُ، وَلاَ یُخَفَّفُ عَنْ أَهْلِهِ، لاَِنَّهُ لاَ یَكُونُ إِلاَّ عَنْ غَضَبِكَ وَانْتِقامِكَ وَسَخَطِكَ وَهذا ما لاَ تَقُومُ لَهُ السَّمَاوَاتُ وَالاَْرْضُ، یَا سَیِّدِی فَكَیْفَ لِی وَأَنَا عَبْدُكَ الضَّعِیفُ الذَّلِیلُ، الْحَقِیرُ الْمِسْكِینُ الْمُسْتَكِینُ »
« و تو از ناتوانی ام در برابر اندكی از غم و اندوه دنیا و كیفرهایش، و آنچه كه از ناگواری ها بر اهلش می گذرد آگاهی. با اینكه این غم و اندوه و ناگواری درنگش اندك، و زمان ماندنش كم، و مدّتش كوتاه است، پس چگونه خواهد بود تاب و توانم در برابر بلای آخرت، و عظمت ناگواری ها در آنجا، در حالی كه زمانش طولانی و جایگاهش همیشگی است، و آن را از اهلش سبك نكنند، زیرا مایه ی آن بلا و محنت فقط از خشم و انتقام و ناخشنودی توست، و این چیزی است كه آسمان ها و زمین در برابرش تاب نیاورند، ای آقای من، تا چه رسد به من، در حالی كه من بنده ی ناتوان و خوار و كوچك و زمین گیر و درمانده ی توام ».