فهرست کتاب


شرح دعای کمیل

استاد حسین انصاریان

داستانی شگفت و حیرت آور از پرده پوشی

دربارهی ابو عبدالرحمن، حاتم بن یوسف اصمّ كه از بزرگان خراسان بود و در علم
﴿صفحه 363﴾
و ورع و تقوی كمتر نظیر داشت، نوشته اند : شهرتش به اصم(534)، برای این بود كه : زنی نزد او آمد تا مسئله ای را معلوم كند، از آن زن در هنگام كلام باد معده خارج شد و آن زن به شدّت شرمسار و خجل گشت، حاتم به گوش خود اشاره كرد، كنایه از این كه كلام تو را نمی شنوم، سخن بلندتر گو تا بشنوم، آن زن بسیار خوشحال شد و خدا را بر این معنا شكر كرد كه آبرویش نزد آن عالم نرفت، پس از این واقعه كه كسی هم از آن آگاه نشد معروف به حاتم اصم گردید، چون تا آن زن زنده بود او به همان حالت با مردم زیست، هنگامی كه از دنیا رفت یكی از بزرگان او را خواب دید و پرسید :
مَا فَعَلَ اللَّهُ بِكَ ؟
« خدا با تو چگونه رفتار كرد ؟ »
گفت : به سبب آن كه یك شنیده را نشنیده گرفتم، بر تمام اعمال و شنیده هایم قلم عفو كشید.

﴿صفحه 364﴾

« وَلاَ تُعَاجِلْنِی بِالْعُقُوبَةِ عَلَی مَا عَمِلْتُهُ فِی خَلَوَاتِی »

« مِنْ سُوءِ فِعْلِی وَإِسَائَتِی، وَدَوَامِ تَفْرِیطِی وَجَهالَتِی، وَكَثْرَةِ شَهَوَاتِی وَغَفْلَتِی »
« به عذاب و عقوبتم به آنچه كه در خلوت هایم مرتكب شدم شتاب مكن، از كار زشتم و گناهم و ادامه ی كوتاهی ام در بندگی و نادانی ام و بسیاری شهواتم و غفلتم ».
از معارف الهی استفاده می شود : اگر شتاب در عقوبت می شد، جنبنده ای در زمین باقی نمی ماند. ولی وجود مقدس او از باب رحمت و مهلت دادن به بندگان، شتاب در عقوبت نمی كند ; و این مهلت برای این است كه گناهكاران، فرصت را غنیمت بشمارند و با حضرت او از در آشتی درآیند و با توبه ی واقعی آثار گناهان را بزدایند و مفاسد گذشته را اصلاح كنند و واجبات از دست رفته را جبران نمایند.
یا در عقوبت آنان شتاب نمی كند تا اگر از نسل آنان بخواهد مؤمنی پدید آید عقوبت، مانع پدید آمدنش نشود.
یا به خاطر ناله ی كودكان و دعای خالصانه ی عاشقان و گریه ی نیمه شب زنده دلان، عقوبت را به تأخیر می اندازد ; یا با توبه برطرف می كند و چنانچه مانعی از این قبیل در راه عقوبت نباشد از شتاب در عقوبت امتناع نمی كند.
در هر صورت چون در دستگاه او به خاطر بی پروایی اهل گناه، شتاب در
﴿صفحه 365﴾
عقوبت وجود دارد، این شتاب را می توان با دعا و ندبه و گریه و زاری و توبه و اصلاح مفاسد از میان برداشت، چنان كه قوم یونس با روی آوردن به پیشگاه حضرتش با كمك توبه و ناله و استغاثه، عقوبت را از خود برطرف كردند.
به این نكته ی بسیار مهم هم باید توجه داشت كه : اگر عقوبت الهی برسد، هیچ قدرتی نمی تواند آن را از مردم بازگرداند.
و نیز به این حقیقت هم باید توجه كرد كه : گاهی عقوبت الهی در دنیا به صورت قحطی، بلاهای آسمانی، گرانی جنس، بی اعتمادی به یكدیگر و در نهایت به صورت مسخ باطنی چهره نشان داده می شود.
نشانه های مسخ باطن در كلام رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) در روایتی بسیار مهم خطاب به امیرالمؤمنین (علیه السلام) به این مضمون بیان شده است :
یا عَلِیُّ ! اِنَّ القَوْمَ سَیُفْتَنُونَ ] بَعْدِی [ بِأَمْوَالِهِمْ، وَیَمُنُّونَ بِدِینِهِمْ عَلَی رَبِّهِمْ، وَیَتَمَنَّوْنَ رَحْمَتَهُ، وَیَأْمَنُونَ سَطْوَتَهُ، وَیَسْتَحِلُّونَ حَرَامَهُ بِالشُّبُهَاتِ الكَاذِبَةِ وَالاَْهْوَاءِ السَّاهِیَةِ، فَیَسْتَحِلُّونَ الخَمْرَ بِالنَّبِیذِ، وَالسُّحْتَ بِالْهَدِیَّةِ، وَالرِّبَاءَ بِالْبَیْعِ(535).
« ای علی ! به زودی این امت پس از من به اموالشان امتحان می شوند، اینان به دینشان بر پروردگارشان منت گذارند، و آرزوی رحمت خدا نمایند، و خود را از عذابش ایمن به حساب آرند، و با شبهات دروغین و هواهای فراموشی آور حرامش را حلال دانند، پس ماده ی مست كننده را ( كه از انگور و خرما می گیرند ) به شبهه ی آشامیدنی حلال، و مال حرام را به شبهه ی هدیه و بخشش، و ربا را به شبهه ی داد و ستد بر خود حلال كنند ».

﴿صفحه 366﴾
راستی، اگر باطن افراد به سبب تداوم گناه از حالت انسانی به حالت شیطانی مسخ نشده باشد، چگونه حرام خدا را حلال می دانند و شراب و مال حرام و ربا را بر خود حلال می نمایند ؟ این امور از آثار مسخ باطنی است كه مسخ باطن هم در حقیقت نوعی از عقوبت خداست ; چنان كه به صورت ظاهر در قوم نافرمان بنی اسرائیل پدیدار شد و گناهكاران آن امت، مخاطب به خطاب عقوبت آور
خدا شدند :
(... كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِینَ )(536).
« به صورت بوزینه هایی رانده شده از رحمت گردید ! »
امام (علیه السلام) در جملات مورد شرح پس از بیان « مِنْ سُوءِ فِعْلِی وَإسَائَتِی » به چهار مطلب اشاره می فرماید :
1 ـ تفریط. 2 ـ جهل. 3 ـ شهوت. 4 ـ غفلت.

تفریط

منظور از « تفریط » در این مقام، كوتاهی ورزیدن در طاعت و عبادت و خدمت به بندگان خدا و انجام كار خیر است.
معارف الهیّه مردم را از افتادن در ورطه ی تفریط نهی كرده اند و تفریط را خسارتی سنگین و سبب محرومیت از فیوضات الهیّه قلمداد نموده اند.
امیرالمؤمنین (علیه السلام) در ضمن روایاتی بسیار باارزش فرموده است :
التَفْرِیطُ مُصِیبَةِ القَادِرِ(537).
« كوتاهی كردن، مصیبت و بلای تواناست ».

﴿صفحه 367﴾
ثَمَرَةُ التَّفْرِیطِ النَّدامَةُ، وَثَمَرَةُ الحَزْمِ السَّلاَمَةُ(538).
« نتیجه ی كوتاهی ورزیدن، پشیمانی، و میوه ی دوراندیشی، سلامت است ».
الجَنَّةُ غَایَةُ السَّابِقینَ، وَالنَّارُ غَایَةُ المُفَرِّطِینَ(539).
« بهشت، نهایت و خط پایان پیشی گیرندگان، و آتش، نهایت و خط پایان كوتاهی كنندگان است ».
امام ششم (علیه السلام) فرمود :
مَنْ فَرَّطَ تَوَرَّطَ(540).
« كسی كه كوتاهی ورزید به مشكلات بسیار سخت دچار شد ».