فهرست کتاب


شرح دعای کمیل

استاد حسین انصاریان

تبدیل كننده ی بدی ها به خوبی ها

از صفات پروردگار مهربان این است كه : وقتی عبد از گناه توبه می كند و آراسته به ایمان می گردد و عمل شایسته انجام می دهد، گناهانش را به حسنات، و زشتی هایش را به خوبی ها تبدیل می كند.

﴿صفحه 298﴾
( إِلاّ مَنْ تابَ وَءامَنَ وَعَمِلَ عَمَلا صَالِحاً فَأُولئِكَ یُبَدِّلُ اللّهُ سَیِّئاتِهِمْ حَسَنات وَكانَ اللّهُ غَفوراً رَحیماً )(448).
« مگر كسانی كه توبه كردند و مؤمن شدند و عمل شایسته بجا آوردند، پس ایناند كه خدا زشتی هایشان را به حسنات تبدیل می كند و خدا همواره بسیار آمرزنده و مهربان است ».
( وَأَقِمِ الصَّلَوةَ طَرَفَیِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ الَّیْلِ إِنَّ الحَسَناتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئاتِ... )(449).
« نماز را دو طرف روز و ساعات اول شب به پا دار، زیرا خوبی ها گناهان را از بین می برد ».
در رابطه با تبدیل سیّئات به حسنات، مطالب بسیار مهمّی در كتاب های علمی ذكر شده است كه بعضی از آنها فلسفی و برخی عرفانی و پاره ای ذوقی و بخشی جنبه ی روایتی دارد. بیان و شرح هر یك از آن مطالب گرچه لازم است ولی كتاب را به چند برابر آنچه در نظر است افزایش میدهد.
نویسندگان « تفسیر نمونه » می گویند : در تبدیل سیّئات به حسنات چند تفسیر است كه همه می توانند قابل قبول باشد.
1 ـ هنگامی كه انسان توبه می كند و ایمان به خدا می آورد، دگرگونی عمیقی در سراسر وجودش پیدا می شود و به خاطر همین تحول و انقلاب درونی، سیّئات اعمالش در آینده تبدیل به حسنات می شود ; اگر در گذشته مرتكب قتل نفس می شد در آینده دفاع از مظلومان و مبارزه با ظالمان را جای آن می گذارد، و اگر زناكار بود، پس از آن عفیف و پاكدامن می شود، و این توفیق الهی
﴿صفحه 299﴾
و دگرگونی را در سایه ی ایمان و توبه پیدا می كند.
2 ـ دیگر این كه : خدا به لطف و كرم و فضل و انعامش بعد از توبه كردن، سیّئات اعمال او را محو می كند و به جای آن حسنات می نشاند، چنان كه در روایتی از ابوذر از پیامبر اسلام می خوانیم : روز قیامت كه می شود بعضی از افراد را حاضر می كنند، خدا دستور می دهد گناهان صغیره را به او عرضه كنید و كبیره ها را بپوشانید. به او گفته می شود : تو در فلان روز فلان گناه صغیره را انجام دادی و او به آن اعتراف می كند، ولی دلش از كبائر ترسان و لرزان است.
در اینجا هرگاه خدا بخواهد به او لطفی كند، دستور می دهد به جای هر سیّئه حسنه ای به او بدهید.
عرض می كند : پروردگارا ! من گناهان مهمّی داشتم كه آنها را در اینجا نمی بینم. ابوذر می گوید : در این هنگام پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) تبسم كرد كه دندان هایش آشكار شد، سپس این آیه را تلاوت فرمود : ( فَأُولئِكَ یُبَدِّلُ اللّهُ سَیِّئاتِهِمْ حَسَنات (450) )(451).
3 ـ سومین تفسیر این كه : منظور از سیّئات، خود اعمالی كه انسان انجام می دهد نیست، بلكه آثار سوئی است كه از آن بر روح و جان انسان نشسته، هنگامی كه توبه كند و ایمان بیاورد آن آثار سوء از روح و جانش برچیده می شود و تبدیل به آثار خیر می گردد، و این است معنی تبدیل سیّئات به حسنات(452).
ما را به غیر درگه لطفت پناه نیست *** چشم گدا به جز به در پادشاه نیست

﴿صفحه 300﴾
ما عاشقیم و مفتی عشّاق گفته است *** عاشق شدن به طلعت جانان گناه نیست
شرمنده ایم در بر دیوان عدل تو *** چون غیر دست و پا و سر آنجا گواه نیست
پرونده ای كه كاتب قدرت نوشته است *** حاشا نمی توان چو در آن اشتباه نیست
* * *
﴿صفحه 301﴾

« لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ سُبْحَانَكَ وَبِحَمْدِكَ »

«هیچ معبودی جز تو نیست، تو را از هر عیب و نقصی تنزیه می كنم و تو را با همه ی وجود، سپاس و ستایش می گویم».
از كلمه ی طیبّه ی توحیدیه ی « لا إله إلاّ أنت » تعبیر به تهلیل، و از « سبحانك » تعبیر به تسبیح و از « بحمدك » تعبیر به تحمید شده است.
چنانچه كسی به زبان، تهلیل گوید و با عمق قلب، صادقانه به آن اقرار كند و نسبت به آن اخلاص ورزد و عملا هر معبود باطلی را از خیمه ی حیاتش نفی كند، به حقیقت موحّد است و در امان حضرت حق است و خزی دنیا و عذاب آخرت یقیناً بر او حرام است و روز قیامت اهل بهشت و مورد رضای پروردگار و محبوب فرشتگان و همنشین با انبیا و صدّیقین و شهدا و شایستگان است.
حقیقت تهلیل، زمانی در باطن انسان تجلّی می كند كه انسان از طریق قرآن مجید و معارف انبیا، به ویژه معارف پیامبر اسلام و اهل بیت بزرگوارش، به اسماء حسنی و صفات عُلیای حضرت حق معرفت پیدا كند و دامن از آلودگی ها پاك نماید و واجبات را با همّتی بلند و قلبی عاشقانه و مخلصانه انجام دهد و از خدمت به بندگان خدا دریغ نورزد.
آری، با طیّ این طریق و حركت در این مسیر، بی اختیار از بند بند وجود
﴿صفحه 302﴾
انسان فریاد برمی خیزد :
ألا كُلّ شَیء مَا خَلا اللّه بَاطِلٌ *** وَكُلُّ نَعیم لا مُحالَةَ زائلٌ
« آگاه باشید كه هر چیزی جز خدا موهوم و باطل، و هر نعمتی به طور قطع و یقین از بین رفتنی است ».
با جلوه ی جمال معشوق در آسمان باطن انسان، از جزء جزء وجود آدمی فریاد برمی خیزد : « لا إله إلاّ اللّه »، « لا مؤثر فی الوجود إلاّ اللّه »، « لا حول ولا قوّة إلاّ باللّه ».
شورش عشق تو در هیچ سری نیست كه نیست *** منظر روی تو زیب نظری نیست كه نیست
نیست یك مرغ دلی كش نفكندی به قفس *** تیر بیداد تو پر تا به پری نیست كه نیست
نه همین از غم تو سینه ی ما صد چاك است *** داغ تو لاله صفت بر جگری نیست كه نیست
به فغانم ز فراق رخ و زلفت به فغان *** سگ كویت همه شب تا سحری نیست كه نیست
چشم ما دیده ی خفاش بود ور نه تو را *** جلوه ی حسن به دیوار و دری نیست كه نیست
موسیی نیست كه دعوی أنا الحق شنود *** ور نه این زمزمه اندر شجری نیست كه نیست
گوش اسرار شنو نیست و گرنه « اسرار » *** برش از عالم معنی خبری نیست كه نیست(453)

﴿صفحه 303﴾
راستی، مگر در دار هستی غیر او دیّاری وجود دارد كه سر به خاك درگاه او سایند و از او رزق و روزی طلبند و حلّ مشكلات و برطرف كردن بلاها و آمرزش گناهان و پوشاندن زشتی ها را از او بخواهند ؟!
به حقیقت تهلیل و تسبیح و تحمید در این بخش از دعا مناسب مقام است، زیرا دعا خوان آگاه، پس از اظهار ذلت و درماندگی و فقر و مسكنت و اقرار به گناه و معصیت عرضه می دارد : كسی را نیافتم كه گناهانم را بیامرزد و زشتی هایم را بپوشاند. چون یقین دارد این امور از كارهای خداست، و احدی قدرت بر این كارها ندارد. پس اظهار توحید با گفتن « لا إله إلاّ أنت » و اظهار تسبیح با گفتن « سبحانك » و اظهار تحمید با گفتن « بحمدك » مناسب مقام است.

بهای بهشت

كسی كه تهلیل را همراه با معرفت و اخلاص به زبان براند و عملا هر معبود باطلی را نفی كند و جز از حضرت حق اطاعت نكند و فقط او را بپرستد و پیشانی عبادت تنها به خاك درگاه او بگذارد، در حقیقت به فراهم آوردن بهای بهشت برخاسته و خود را برای محفوظ ماندن از هر عذابی در حصن حصین حق، و امان خدای مهربان قرار داده است.
حضرت رضا (علیه السلام) از پدران بزرگوارش از پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) از حضرت حق روایت می كند كه حضرت حق فرمود :
لا إلهَ إلاّ اللّهُ حِصْنی فَمَنْ دَخَلَ حِصنی أمِنَ مِنْ عَذابی(454).
« توحید قلعه ی من است، پس كسی كه در قلعه ی من درآید از عذابم در امان است ».

﴿صفحه 304﴾
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرموده :
مَا جَزَاءُ مَن أَنْعَمَ اللّه عَزَّ وَجَلَّ عَلَیْهِ بِالتّوحیدِ إِلاَّ الجَّنّةَ(455).
« پاداش كسی كه خدا نعمت توحید را به او عطا كرده جز بهشت نیست ».
و نیز آن حضرت فرمود :
مَنْ مَاتَ وَهُوَ یَعْلَمُ اَنَّ اللّهَ حَقٌّ دَخَلَ الجَنَّةَ(456).
« كسی كه بمیرد در حالی كه بداند یقیناً خدا حق است وارد بهشت می شود ».
امام صادق (علیه السلام) فرمود :
قَوْلُ لاَ إِلهَ إِلاَّ اللّهُ ثَمَنُ الجَنَّةِ(457).
« گفتن لا إله إلا اللّه بهای بهشت است ».
و نیز آن حضرت فرمود :
مَن قَالَ لاَ إِلهَ إِلاَّ اللّهُ مُخْلِصاً دَخَلَ الجَنَّةَ، وَإِخلاصُهُ أَنْ تَحْجُزَهُ لاَ إِلهَ إِلاَّ اللّهُ عَمَّا حَرَّمَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ(458).
« كسی كه مخلصانه بگوید لا إله إلا اللّه، وارد بهشت می شود و اخلاصش به این است كه لا إله إلا اللّه او را از آنچه خدا حرام كرده است بازدارد ».
مردی به محضر حضرت باقر (علیه السلام) آمد و از حدیثی كه از رسول خدا روایت شده كه : هركس بگوید « لا إله إلاّ اللّه » وارد بهشت می شود، پرسید. حضرت فرمود : روایت حق است. آن مرد از محضر حضرت باقر بازگشت، وقتی از خانه خارج شد، حضرت فرمود : او را برگردانید. سپس فرمود : ای مرد برای « لا إله إلاّ
﴿صفحه 305﴾
اللّه » شروطی است و من ( كه امام معصومم و از سوی خدا به امامت انتخاب شده ام و اطاعت از من در همه ی امور واجب است ) از شروط آن هستم(459).
در هر صورت تنها راه نجات، توحید و شرایط آن است ; به این معنا كه : وقتی انسان به حضرت حق معرفت پیدا كرد كه معبودی جز او نیست و هرچه و هركه در جهان هستی وجود دارد مملوك و بنده و جیره خوار اوست، و با زبان به وحدانیّت حضرتش اقرار كرد و نبوت پیامبران و امامان و قرآن مجید را پذیرفت و بر اساس تعالیم دین زندگی كرد، متمسك به دستگیره ی نجات شده و در تنها راه نجات قرار گرفته است.
در فضای توحید، هر عمل خیر و مثبتی از انسان پذیرفته می شود، و اگر گناهی از انسان به غفلت سر زند، پس از پشیمانی و توبه، آمرزیده خواهد شد و در فضای غیر توحید هیچ عمل خیری قبول نمی شود و كمترین گناهی را نمی آمرزند.
اهل توحید اگر به سبب سنگینی گناه دچار عذاب قیامت شوند از بركت توحید نجات خواهند یافت. در این زمینه روایات بسیار مهمی در كتاب های معتبر و پرارزش حدیث نقل شده كه از باب نمونه یكی از آن احادیث را نقل می كنیم.
پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) به امین وحی و فرشته ی مقرّب حق جبرئیل فرمود :
دوزخ را برای من وصف كن. جبرئیل دركات و ساكنان آن را یك به یك وصف كرد تا سخنش به طبقه ی اوّل رسید، آنگاه سكوت كرد، سید و سرور عالمیان فرمود : ای جبرئیل ساكنان این طبقه چه كسانی اند ؟ جواب داد : عذاب این طبقه از همه ی طبقات آسان تر است و ساكنانش عاصیان امّت تواند. پیامبر فرمود : آیا از امت من كسی به دوزخ می رود ؟ امین وحی گفت : آنان كه آلوده به
﴿صفحه 306﴾
گناه كبیره بوده و بی توبه از دنیا رفته اند !!
پیامبر به گریه نشست و سه شبانه روز در گریه بود تا آنكه روز چهارم حضرت زهرا (علیها السلام) به زیارت آن حضرت آمد، مشاهده كرد آن جناب روی مباركش را بر خاك نهاده و چندان گریسته كه خاك زیر صورتش از اشك او گِل شده ! عرضه داشت : چه واقعه ای و حادثه ای اتفاق افتاده است ؟ فرمود : امین وحی به من خبر داده كه طبقه ی اول دوزخ جای گنهكاران از امت من است و این سبب گریه ی من شده ! حضرت زهرا عرضه داشت : از امین وحی پرسیدی گنهكاران را به چه صورت به دوزخ می برند ؟ فرمود : آری، موی مردان و گیسوی زنان را می گیرند و آنان را به دوزخ می كِشند و چون نزدیك دوزخ رسند و مالك دوزخ را ببینند فریاد و عربده سر دهند و به مالك دوزخ التماس كنند كه ما را اجازه ده بر حال خود گریه كنیم. مالك اجازه می دهد تا چندان بگریند كه اشك در چشمشان نماند و به جای اشك خون گریه كنند، مالك گوید : چه نیكو بود اگر این گریه ها در دنیا بود و این اشك ها از ترس امروز از دیدگانتان فرو می ریخت !
پس مالك آنان را به دوزخ دراندازد و ایشان ناگهان فریاد برآورند : « لا إله إلاّ اللّه »، آتش از آنان دور شود، ملك بر آتش صیحه زند كه ای آتش آن را بگیر، آتش گوید چگونه آنان را بگیرم در حالی كه كلمه ی طیّبه ی « لا إله إلاّ اللّه » بر زبانشان جاری است. مالك باز فریاد كند : اینان را بگیر. ولی از سوی حق خطاب رسد كه رویشان را مسوزان كه خدا را سجده كرده اند و دلهایشان را مسوزان كه در ماه مبارك تشنگی كشیده اند. پس در دوزخ تا زمانی كه خدا بخواهد بمانند، پس از آن به جبرئیل ندا رسد : حال گنهكاران امت به كجا رسیده ؟ مالك دوزخ پرده بركشد، گنهكاران جبرئیل را به صورتی نیكو مشاهده كنند، گویند : این كیست كه چنین صورت نیكویی دارد ؟ پاسخ دهند : این جبرئیل است كه در دنیا به سوی محمد (صلی الله علیه وآله وسلم) وحی می آورد. اسیران دوزخ چون
﴿صفحه 307﴾
نام مبارك پیامبر را بشنوند فریاد برآرند كه : از جانب ما محمد را سلام برسان و بگو كه گنهكاران امت در دوزخ گرفتارند !
امین وحی این خبر را به پیامبر رساند، سرور عالمیان سر به سجده گذارد و به پیشگاه حق عرضه بدارد كه گنهكاران امت مرا به دوزخ بردی، اكنون ایشان را به من ببخش. خطاب رسد : آنان را به تو بخشیدم. پس پیامبر آنان را از دوزخ بیرون می آورد و چون مانند ذغال شده اند آنان را به عین الحیات برند، وقتی از آن چشمه بنوشند و بر خود ریزند آلودگی های ظاهر و باطنشان برطرف شود و پاك و پاكیزه گردند و بر پیشانی هایشان این عبارت نقش بندد :
عتقاء الرّحمان من النّار.
« آزاد شدگان خدای مهربان از آتش ».
و چون آنان را به بهشت برند، اهل بهشت ایشان را به یكدیگر نشان دهند كه دوزخیان هستند كه نجات یافته اند !
پس آنان گویند : پروردگارا بر ما رحمت آوردی و ما را به بهشت درآوردی، این علامت را از پیشانی های ما برطرف كن. خواسته ی آنان مورد قبول قرار گیرد و آن نقش از پیشانی آنان زایل شود.