فهرست کتاب


شرح دعای کمیل

استاد حسین انصاریان

پاداش های حق در برابر اعمال عبد

خدای مهربان، از روی رحمت و لطف، همه ی بندگانش را به اجرای
﴿صفحه 274﴾
واجباتی چون نماز، روزه، حج، جهاد، انفاق، صدقه، خدمت به مردم، رعایت حقوق یكدیگر و ترك هر گناه و معصیتی دعوت كرده است، و برای همه ی این اعمال پاداشی به تناسب ایمان و ظرفیت عمل كننده و عملش بر عهده ی خود قرار داده است.
در قرآن مجید قاطعانه اعلام داشته است كه : ما پاداش مصلحان و نیكوكاران را ضایع و تباه نخواهیم كرد، و رسیدن مصلحان و نیكوكاران به پاداش مقرر شده، حتمی و یقینی است(400).
خدای مهربان، برای بندگان مؤمن و صالح و نیكوكار و پرهیزكار، چند نوع پاداش مقرر فرموده، كه در قرآن مجید به آنها اشاره شده است :
1 ـ اجر عظیم. 2 ـ اجر كریم. 3 ـ اجر غیر ممنون. 4 ـ اجر كبیر. 5 ـ اجر دوبار.
( لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِیمٌ )(401).
« برای كسانی از آنان كه نیكی كردند و پرهیزكاری پیشه نمودند، پاداشی بزرگ است ».
( إِنَّ المُصَّدِّقِینَ وَالمُصَّدِّقاتِ وَأَقْرَضُوا اللّهَ قَرْضاً حَسَناً یُضَاعَفُ لَهمُ وَلَهمُ أَجْرٌ كَرِیمٌ )(402).
« به یقین مردان صدقه دهنده و زنان صدقه دهنده، و وام دهندگان به خدا در حالی كه وامی نیكو می دهند، وامشان دوچندان شود و برای آنان پاداشی نیكو است ».

﴿صفحه 275﴾
( إِنَّ الَّذِینَ ءامَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهمُ أَجْرُ غَیْرَ مَمنُون )(403).
« به راستی آنان كه ایمان آوردند و كارهای شایسته انجام دادند، برای آنان پاداشی دائمی و همیشگی است ».
( وَالَّذِینَ ءامَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهمُ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبیرٌ )(404).
« و آنان كه ایمان آوردند و كارهای شایسته انجام دادند، برای آنان آمرزش و پاداشی بزرگ است ».
( أُولئِكَ یُؤْتَوْنَ أَجْرَهُم مَرَّتَیْنِ بِما صَبَروا وَیَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةِ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقونَ )(405).
« اینان برای این كه صبر پیشه كردند و با خوبی بدی را دفع نمودند و از آنچه به آنان روزی دادیم انفاق كردند، پاداششان را دوبار دهند ».
پاداش هایی كه برای اهل ایمان و عمل صالح نزد خداست، پاداش های دائمی و همیشگی است، و جز خدا احدی قدرت عطا كردن آن را ندارد. روایات و احادیث به گوشه ای از پاداش های حق اشاره كرده اند، كه برای نمونه بخشی از آن روایات را كه در حقیقت توضیحی بر آیات قرآن است در این سطور آورده می شود.
حضرت علی (علیه السلام) در ضمن روایاتی می فرماید :
ثَوابُ عَمَلِكُم أَفْضَلُ مِن عَمَلِكُم(406).
« پاداش نیك اعمالتان از اعمالتان برتر است ».

﴿صفحه 276﴾
ثَوابُ الصَّبرِ أَعْلَی الثَّوابِ(407).
« پاداش صبر و استقامت ( بر طاعت و مصیبت و معصیت ) برترین
پاداش است ».
إِنَّ أَعْظَمَ المَثوبَةِ مَثوبَةُ الإنْصَافِ(408).
« به راستی بزرگ ترین پاداش نیك، پاداش انصاف است ».
ثَوابُ الجِهادِ أَعْظَمُ الثَّوابِ(409).
« پاداش جهاد بزرگ ترین پاداش است ».
حضرت باقر (علیه السلام) فرمود :

النَّائِمُ بِمَكَّةَ كَالْمُجْتَهِدِ فِی البُلدانِ، وَالسَّاجِدُ بِمَكَّةَ كَالْمُتَشَحِّطِ بِدَمِهِ فِی سَبِیلِ اللّهِ، وَمَن خَلَّفَ حَاجّاً فِی أَهْلِهِ كَانَ لَهُ كَأَجْرِهِ حَتّی كَأَنَّهُ یَسْتَلِمُ الحَجَرَ(410).
« زائری كه در مكه بخوابد، چون كوشنده در شهرهاست و كسی كه در مكه سجده كند، مانند شهید به خون غلطیده ی در راه خداست و كسی كه به جای زائر برای اداره ی امور اهلش قرار گیرد، پاداشش مانند زائر است تا جایی كه گویی استلام حجر كرده است ».
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :
رِباطُ یَوم فِی سَبِیلِ اللّهِ خَیْرٌ مِن الدُّنیَا وَمَا عَلَیهَا(411).
« یك روز جهاد و كارزار در راه خدا، بهتر است از دنیا و آنچه بر آن است ».

﴿صفحه 277﴾
حَرسُ لَیلَة فِی سَبِیلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ أَفْضَلُ مِن أَلْفِ لَیلة یُقامُ لَیلُها وَیُصامُ نَهارُها(412).
« و نیز فرمود : یك شب پاسداری در راه خدای عز و جل از هزار شب برتر است كه هر شبش را به عبادت پایان برند و هر روزش را روزه بگیرند !! »
إِنَّ العَبْدَ إِذا تَخَلَّی بِسَیِّدِهِ فِی جَوفِ اللَّیْلِ المُظْلِمِ وَناجَاهُ، أَثْبَتَ اللَّهُ النُّورَ فِی قَلبِه...(413) .
« عبد، هنگامی كه در دل شب تار با پروردگارش خلوت كند و با حضرت به مناجات برخیزد، خدا نور را در دلش ثابت و پابرجا می كند ».
علی (علیه السلام) فرمود :
قِیامُ اللَّیلِ مَصَحَّةُ البَدَنِ وَرِضَی الرَّبِّ وَتَمَسُّكٌ بِأَخلاقِ النَّبِیِّینَ وَتَعَرُّضٌ لِرَحْمَتِهِ(414).
« عبادت شبانه بهبودی بدن، خوشنودی پروردگار، و چنگ زدن به خوی پیامبران است ».
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :
إِنَّ العَبْدَ لَیُؤمَرُ بِهِ إِلَی النَّارِ یَومَ القِیامَةِ فَیُسحَبُ فَیقُولُ المُؤمِنونَ وَالمُؤمِنَاتُ : یَا رَبِّ هَذَا الَّذِی كَانَ یَدْعُو لَنَا فَشَفِّعْنَا فِیهِ. فَیُشَفِّعُهُمُ اللّهُ، فَیَنْجُو(415).
« همانا روز قیامت فرمان می رسد كه بنده ای را به سوی آتش ببرند، چون او را به سوی دوزخ می كشند، مردان و زنان مؤمن می گویند : پروردگارا این كسی
﴿صفحه 278﴾
است كه همواره برای ما دعا می كرد، شفاعت ما را برای نجاتش بپذیر. پس خدا شفاعتشان را درباره ی او می پذیرد و او نجات می یابد ».
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :
أَلاَ مَن تَعَلَّمَ القُرآنَ وَعَلَّمَهُ وَعَمِلَ بِمَا فِیهِ فَأَنَا لَهُ سَائِقٌ إِلَی الجَنَّةِ وَدَلیلٌ إِلَی الجَنَّةِ(416).
« آگاه باشید هركس قرآن را یاد بگیرد و به دیگران بیاموزد و به آنچه در آن است عمل كند، من كشاننده ی او به سوی بهشت و راهنمایش به جانب جنّت هستم ».

بهشت

از حقایقی كه نزد خداست و اهل معرفت و مؤمنان و دارندگان عمل شایسته به آن رغبت و شوق داشتند بهشت است.
خدای مهربان در قرآن مجید همه ی بندگانش را به آن جایگاه جاودانی و قرارگاه همیشگی دعوت كرده و راه رسیدن به آن را ایمان و عمل صالح و تقوا و رعایت حلال و حرام دانسته است.
( وَسارِعوا إِلَی مَغْفِرَة مِن رَبِّكُم وَجَنَّة عَرْضُهَا السَّمَاواتُ وَالأَرْضُ أُعِدَّت لِلْمُتَّقِینَ )(417).
« به سوی آمرزش از جانب پروردگارتان و بهشتی كه پهنایش آسمان ها و زمین است بشتابید ».
( سابِقوا إِلَی مَغْفِرَة مِن رَبِّكُمْ وَجَنَّة عَرْضُهَا كَعَرْضِ السَّمآءِ وَالأَرْضِ أُعِدَّتْ
﴿صفحه 279﴾
لِلَّذِینَ ءامَنُوا بِاللّهِ وَرُسُلِهِ ذلِكَ فَضْلُ اللّهِ یُؤْتِیهِ مَن یَشآءُ وَاللّهُ ذُوالفَضْلِ العَظِیمِ )(418).
« به سوی آمرزشی از جانب پروردگارتان و بهشتی كه پهنایش مانند پهنای آسمان و زمین است پیشی گیرید، بهشتی كه برای مؤمنان به خدا و پیامبران آماده شده است، این فضل خداست كه به هركس بخواهد عطا می كند و خدا دارای فضل بزرگ است ».
بهشت بر پایه ی آیات قرآن مجید و روایات نقل شده از پیامبر و اهل بیت (علیهم السلام)پاداش ایمان و عمل صالح و تقوا و دوری از محرّمات است و كسی كه تهی دست از این حقایق و آلوده به كفر و شرك و انواع گناهان است نه اینكه سزاوار ورود به آن قرارگاه امن و آسایش نیست، بلكه اهل دوزخ و محروم از رحمت حق و محجوب از لقاء پروردگار است.
( وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً مِن ذَكَر أَوْ أُنْثَی وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ یَدْخُلونَ الجَنَّةَ یُرْزَقونَ فیهَا بِغَیْرِ حِساب )(419).
« و كسانی كه كارهای شایسته انجام داده اند، چه مرد چه زن، در حالی كه مؤمن اند اینان به بهشت درآیند، در آنجا بی حساب روزیشان دهند ».
( وَالمُؤمِنونَ وَالمُؤمِناتُ بَعْضُهُم أَوْلِیآءُ بَعْض یَأْمُرونَ بِالْمَعْروفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ المُنكَرِ وَیُقیمُونَ الصَّلَوةَ وَیُؤْتونَ الزَّكَوةَ وَیُطِیعُونَ اللّهَ وَرَسولَهُ أُولئِكَ سَیَرْحَمُهُمُ اللّهُ إِنَّ اللّهَ عَزیزٌ حَكیمٌ * وَعَدَ اللّهُ المُؤمِنینَ وَالمُؤمِناتِ جَنّات تَجْری مِن تَحْتِهَا الأَنْهارُ خالِدینَ فِیها وَمَساكِنَ طَیِّبَةً فِی جَنّاتِ عَدْن وَرِضْوانٌ
﴿صفحه 280﴾
مِنَ اللّهِ أَكْبَرُ ذلِكَ هُوَ الفَوْزُ العَظیمُ )(420).
« مردان مؤمن و زنان مؤمن یار و یاور یكدیگرند، به معروف فرمان می دهند و از منكر باز می دارند و همواره نماز را برپا می كنند و زكات می پردازند و خدا و رسولش را اطاعت می نمایند، اینانند كه خدا مورد رحمت قرارشان می دهد، زیرا خدا توانای شكست ناپذیر و حكیم است.
خدا به مردان مؤمن و زنان مؤمن وعده ی حتمی داده است، بهشت هایی را كه از زیر درختانش نهرها جاری است، در آن بهشت ها جاودانه اند و مسكن های پاكیزه ای در بهشت های همیشگی و رضوانی از سوی خدا بزرگ تر از آن این است آن كامیابی بزرگ ».
حضرت سجاد (علیه السلام) فرمود :
إِعْلَمُوا أَنَّهُ مَنِ اشْتَاقَ إِلَی الجَنَّةِ سارَعَ إِلِی الحَسَناتِ وَسَلاَ عَنِ الشَّهَواتِ، وَمَنْ اَشْفَقَ مِنَ النَّارِ بادَرَ بِالتَّوبَةِ إِلَی اللّهِ مِن ذُنوبِهِ وَراجَعَ عَنِ المَحارِمِ(421).
« بدانید كسی كه مشتاق بهشت شد، به سوی خوبی ها شتافت و شهوات را فراموش كرد و كسی كه از آتش ترسید، با توبه از گناهانش به سوی خدا شتافت و از محرمات روی گرداند ».
حضرت علی (علیه السلام) فرمود :
ثَمَنُ الجَنَّةِ العَمَل الصَّالِحُ(422).
« بهای بهشت عمل شایسته است ».

﴿صفحه 281﴾
حضرت باقر (علیه السلام) فرمود :
عَشرٌ مَن لَقِیَ اللّهَ عَزَّ وَجَلَّ بِهِنَّ دَخَلَ الْجَنَّةَ : شَهَادَةُ أن لاَ إِلهَ إِلاَّ اللّهُ، وَأَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّهِ، وَالإقرارُ بِما جَاءَ مِن عِنْدِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ، وَإقامُ الصَّلوةِ، وَإیتاءُ الزَّكاةِ، وَصَوْمُ شَهْرِ رَمَضانَ، وَحَجُّ البَیْتِ، وَالوَلایَةُ لاِوْلِیاءِ اللّهِ، وَالبَرَاءَةُ مِن أَعْدَاءَ اللّهِ، وَاجْتِنابُ كُلِّ مُسْكِر(423).
« ده چیز است، كسی كه خدا را با آنها ملاقات كند وارد بهشت می شود : شهادت به این كه معبودی جز خدا نیست، و این كه محمّد پیامبر خداست، و اقرار به قرآنی كه پیامبر از نزد خدا آورده است، و برپا داشتن نماز، و پرداخت زكات، و روزه ی ماه رمضان، و حج بیت، و دوستی اولیای خدا، و بیزاری از دشمنان خدا و دوری كردن از هر مست كننده ».

رحمت خدا

قرآن مجید و روایات، رحمت خدا را نسبت به بندگانش به طور گسترده مطرح كرده اند و از همگان دعوت نموده اند كه برای تحصیل رحمت خدا با توسل به ایمان و عمل صالح و توبه از گناه و تقوا و نیكوكاری بشتابند.
( فَأَمَّا الَّذینَ ءامَنُوا بِاللّهِ وَاعْتَصِمُوا بِهِ فَسَیُدْخِلُهُم فِی رَحْمَة مِنْهُ... )(424).
« امّا كسانی كه به خدا ایمان آورده اند و به او تمسّك جسته اند، پس آنان را در رحمتی از سوی خودش وارد خواهد كرد »
( وَإِذا جآءَكَ الَّذِینَ یُؤْمِنونَ بِآیاتِنا فَقُل سَلامٌ عَلَیْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَی نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ... )(425).

﴿صفحه 282﴾
« و هنگامی كه مؤمنان به آیات ما نزد تو آمدند بگو : سلام بر شما، پروردگارتان رحمت ( بر بندگان ) را بر خود لازم و مقرّر كرده است ».
(... فَقُل رَبُّكُمْ ذُورَحْمَة واسِعَة... )(426).
« پس بگو پروردگارتان دارای رحمت گسترده و فراگیر است ».
(... وَرَحْمَتی وَسِعَتْ كُلَّ شَیْء... )(427).
« رحمتم همه چیز را فراگرفته است ».
برای بدست آوردن رحمت حق باید اموری رعایت شود، كه جز با رعایت آن امور نمی توان به رحمت حق دست یافت.
حضرت باقر (علیه السلام) فرمود :
تَعَرَّض لِلرَّحْمَةِ وَعَفْوِ اللّهِ بِحُسْنِ المُراجَعَةِ، وَاسْتَعِنْ عَلَی حُسْنِ المُراجَعَةِ بِخَالِصِ الدُّعَاءِ وَالمُناجَاتِ فِی الظُّلَمِ(428).
« با بازگشت نیكو متعرّض رحمت و بخشش خدا شو و برای تحقق بازگشت نیكو از دعای خالص و مناجات در تاریكی های شب كمك بخواه ».
مردی به پیامبر اكرم (صلی الله علیه وآله وسلم) عرضه داشت :
أُحِبُّ أَن یَرْحَمَنِی رَبِّی قَالَ : إِرْحَم نَفْسَكَ وَارْحَمْ خَلْقَ اللّهِ یَرْحَمْكَ اللّهُ(429).
« دوست دارم خدا مرا مورد رحمت قرار دهد، فرمود : به خود و به خلق خدا رحم كن، خدا به تو رحم خواهد كرد ».
در ابتدای كتاب در تفسیر جمله ی اوّل دعای كمیل : « اللهم انّی اسئلك برحمتك
﴿صفحه 283﴾
الّتی وسعت كلّ شیء » به طور مشروح رحمت خدا مورد تفسیر قرار گرفته است. برای پی بردن به این حقیقت و توجه بیشتر به الطاف و رحمات الهی، مرور توضیح و تفسیر رحمت، مفید خواهد بود.
كیست غیر از تو كه فریاد مرا گوش كند *** آتش غم كه برافروخته خاموش كند
كیست غیر از تو كه ناگفته سخن راز مرا *** بشنود یا كه چو بشنید فراموش كند
كیست غیر از تو كه با شاهد مقصود دمی *** از سر لطف مرا یار و هم آغوش كند
جام مهر تو پر از باده ی رحمت باشد *** مرد آزاده تواند كه از آن نوش كند
دوش وقت سحر آمد برم آن مظهر حسن *** دارم امید كه هر شب عمل دوش كند