فهرست کتاب


شرح دعای کمیل

استاد حسین انصاریان

روایات و تواضع

از رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) روایت شده است :
مَا لِی لاَ أَرَی عَلَیْكُم حَلاَوَةَ العِبَادَةِ ؟ قَالُوا : وَمَا حَلاَوَةَ العِبَادَةِ ؟ قَالَ : التَوَاضُعُ(382).
« چه شده كه من شیرینی عبادت را در شما نمی بینم ؟ گفتند : شیرینی عبادت چیست ؟ فرمود : تواضع ».
امیرالمؤمنین (علیه السلام) با بیان تواضع پیشینیان مؤمن و آنان كه همواره نسبت به حق و درباره ی خلق فروتن بودند مردم را پند می دهد :
وَلَكِنَّهُ سُبْحانَهُ كَرَّهَ إِلَیْهِمُ التَّكابُرَ وَرَضِیَ لَهُمُ التَّواضُع، فَأَلْصَقُوا بِالاَْرْضِ خُدودَهُم، وَعَفَّرُوا فِی التُّرابِ وُجوهَهُم، وَخَفَضُوا أَجْنِحَتَهُم لِلْمُؤمِنِینَ(383).
« خداوند پاك، تكبّر را ناخوشایند آنان قرار داد و تواضع و فروتنی را برای آنان پسندید، پس قسمتی از صورت خود را به نشانه ی عبادت به زمین چسبانیدند و صورتهایشان را به علامت بندگی در خاك ساییدند و در برابر همه ی مؤمنان تواضع و فروتنی كردند ».
و نیز آن حضرت فرمود :
عَلَیْكَ بِالتَّواضُعِ فَإِنَّهُ مِن أَعْظَمِ العِبَادَةِ(384).

﴿صفحه 260﴾
« ملازم تواضع باش، زیرا تواضع از بزرگ ترین عبادات است ».
امام صادق (علیه السلام) در بیان حدّ و مرز تواضع می فرماید :
التَواضُعُ أَنْ تَرضَی مِنَ المَجْلِسِ بِدونِ شَرَفِكَ، وَأَنْ تُسَلِّمَ عَلی مَن لاقَیْتَ، وَأن تَتْرُكَ المِراءَ وَإِنْ كُنْتَ مُحِقّاً. وَرَأْسُ الخَیْرِ التَّواضُعُ(385).
« تواضع، خشنود بودنت به محلّ نشستنی است كه آن محلّ پایین تر از برتری و بزرگواری توست، و این كه هركه را دیدار كنی به او سلام نمایی، و جدال و ستیز در بحث و گفتگو را رها كنی هرچند حق با تو باشد. و سر خیر تواضع است ».
رسول خدا (علیه السلام) فرمود :
إِنَّ أَفْضَلَ النَّاسِ عَبْداً مَن تَوَاضَعَ عَنْ رِفْعَة(386).
« همانا برترین مردم از جهت بندگی كسی است كه با وجود برتری مقام فروتنی كند ».
و نیز آن حضرت فرمود :
إِنَّ التَّواضُعَ یَزِیدُ صَاحِبَهُ رِفْعَةً. فَتَواضَعُوا یَرْفَعكُمُ اللّهُ(387).
« فروتنی، به صاحبش مقام و مرتبه می افزاید، پس فروتنی كنید تا خدا شما را بلند مقام گرداند ».
دانشمندان علم اخلاق، تكبر را كه صفتی ناپسند و حالتی شیطانی است افراط شمرده اند و خواری و ذلّت نشان دادن در برابر هر كسی را تفریط به حساب
﴿صفحه 261﴾
آورده اند، و تواضع و فروتنی را كه صفتی انسانی و حالتی پسندیده است به عنوان حدّ وسط و مرز اعتدال و میانه روی دانسته اند.
از امامان معصوم روایت شده است كه : تواضع و فروتنی در برابر خدا، قرار دادن همه ی وجود خود در مدار عبودیّت و بندگی است، و با مردم معامله و معاشرت همراه با انصاف و عدالت، و خود را در حقوق انسانی با دیگران برابر و مساوی دانستن است.

تواضع رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم)

رسول بزرگوار اسلام با تهی دستان و مستمندان و فقیران و نیازمندان، متواضعانه نشست و برخاست داشت. به هركسی می رسید گرچه طفل خردسال بود، سلام می كرد، بی ریا روی زمین می نشست، با مردم كوچه و بازار به ویژه بی نوایان انس می گرفت، از حال آنها و زندگی و معیشت و كارشان جویا می شد، بر عادی ترین مركب سوار می شد، گوسفندان را خود می دوشید، لباسش را خود می شست، با خادمان خانه هم غذا می شد و در میان مردم هم چون یك فرد عادی زندگی می كرد.

تواضع امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب (علیه السلام)

امیرالمؤمنین (علیه السلام) نیز همانند پیامبر متواضعانه زندگی می كرد. ابن عباس می گوید : روزی بر حضرت وارد شدم، دیدم كفش خود را وصله می زند، گفتم : این كفش ارزش وصله زدن ندارد. فرمود : به خدا سوگند این كفش از دنیای شما، نزد من محبوب تر است از این كه دنیا را به دست آورم و حقّی را پایمال كنم ; من دوست دارم این كفش را وصله بزنم و این كار را بر خود عیب و عار نمی دانم و علاقه دارم اگر حكومتی در اختیارم باشد به وسیله ی آن حق را برپا
﴿صفحه 262﴾
كنم و رسم باطل را براندازم. ابن عباس در ادامه ی گفتارش می گوید : علی (علیه السلام)لباسش را هم خود وصله می زد و بر عادی ترین مركب سوار می شد(388).