فهرست کتاب


شرح دعای کمیل

استاد حسین انصاریان

قرآن و تواضع

قرآن مجید، علاوه بر این كه همه ی مردم را به تواضع در برابر حق دعوت می كند، از مؤمنان هم می خواهد كه نسبت به اهل ایمان و پیروان به اسلام تواضع و فروتنی را رعایت كنند.
قرآن مجید، حتّی پیامبر بزرگ اسلام را كه شخصیتی برتر از فرشتگان و جن و انس است و برتر از مقام معنوی او مقامی در صاحب مقامات نیست به این صفت پسندیده امر می كند و از او می خواهد كه در برابر اهل ایمان تواضع كند.
(... وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِلمُؤْمِنینَ )(378).
« نسبت به همه ی مؤمنان، فروتن و متواضع باش ».
( تِلْكَ الدَّارُ الأخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِینَ لا یُریدُونَ عُلُوّاً فِی الأَرْضِ وَلا فَسَاداً وَالعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقینَ )(379).
« ما ( زمینه ی بهره مند شدن از همه ی نعمت های جاوید ) خانه ی آخرت را برای كسانی قرار می دهیم كه در زمین، خواهان برتری و فساد نیستند و سرانجام نیكو، ویژه ی پرهیزكاران است ».
قرآن به صراحت می گوید خدا اهل تكبّر را دوست ندارد و آلودگان به صفت ناپسند تكبر، اهل دوزخ اند.
(... إِنَّهُ لایُحِبُّ المُسْتَكْبِرِینَ )(380).
« یقیناً خدا دارندگان صفت تكبّر را دوست ندارد ».

﴿صفحه 259﴾
(... أَلَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْوًی لِلْمُتَكَبِّرِینَ )(381).
« آیا برای متكبّران جایگاهی در دوزخ نیست ؟ »

روایات و تواضع

از رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) روایت شده است :
مَا لِی لاَ أَرَی عَلَیْكُم حَلاَوَةَ العِبَادَةِ ؟ قَالُوا : وَمَا حَلاَوَةَ العِبَادَةِ ؟ قَالَ : التَوَاضُعُ(382).
« چه شده كه من شیرینی عبادت را در شما نمی بینم ؟ گفتند : شیرینی عبادت چیست ؟ فرمود : تواضع ».
امیرالمؤمنین (علیه السلام) با بیان تواضع پیشینیان مؤمن و آنان كه همواره نسبت به حق و درباره ی خلق فروتن بودند مردم را پند می دهد :
وَلَكِنَّهُ سُبْحانَهُ كَرَّهَ إِلَیْهِمُ التَّكابُرَ وَرَضِیَ لَهُمُ التَّواضُع، فَأَلْصَقُوا بِالاَْرْضِ خُدودَهُم، وَعَفَّرُوا فِی التُّرابِ وُجوهَهُم، وَخَفَضُوا أَجْنِحَتَهُم لِلْمُؤمِنِینَ(383).
« خداوند پاك، تكبّر را ناخوشایند آنان قرار داد و تواضع و فروتنی را برای آنان پسندید، پس قسمتی از صورت خود را به نشانه ی عبادت به زمین چسبانیدند و صورتهایشان را به علامت بندگی در خاك ساییدند و در برابر همه ی مؤمنان تواضع و فروتنی كردند ».
و نیز آن حضرت فرمود :
عَلَیْكَ بِالتَّواضُعِ فَإِنَّهُ مِن أَعْظَمِ العِبَادَةِ(384).

﴿صفحه 260﴾
« ملازم تواضع باش، زیرا تواضع از بزرگ ترین عبادات است ».
امام صادق (علیه السلام) در بیان حدّ و مرز تواضع می فرماید :
التَواضُعُ أَنْ تَرضَی مِنَ المَجْلِسِ بِدونِ شَرَفِكَ، وَأَنْ تُسَلِّمَ عَلی مَن لاقَیْتَ، وَأن تَتْرُكَ المِراءَ وَإِنْ كُنْتَ مُحِقّاً. وَرَأْسُ الخَیْرِ التَّواضُعُ(385).
« تواضع، خشنود بودنت به محلّ نشستنی است كه آن محلّ پایین تر از برتری و بزرگواری توست، و این كه هركه را دیدار كنی به او سلام نمایی، و جدال و ستیز در بحث و گفتگو را رها كنی هرچند حق با تو باشد. و سر خیر تواضع است ».
رسول خدا (علیه السلام) فرمود :
إِنَّ أَفْضَلَ النَّاسِ عَبْداً مَن تَوَاضَعَ عَنْ رِفْعَة(386).
« همانا برترین مردم از جهت بندگی كسی است كه با وجود برتری مقام فروتنی كند ».
و نیز آن حضرت فرمود :
إِنَّ التَّواضُعَ یَزِیدُ صَاحِبَهُ رِفْعَةً. فَتَواضَعُوا یَرْفَعكُمُ اللّهُ(387).
« فروتنی، به صاحبش مقام و مرتبه می افزاید، پس فروتنی كنید تا خدا شما را بلند مقام گرداند ».
دانشمندان علم اخلاق، تكبر را كه صفتی ناپسند و حالتی شیطانی است افراط شمرده اند و خواری و ذلّت نشان دادن در برابر هر كسی را تفریط به حساب
﴿صفحه 261﴾
آورده اند، و تواضع و فروتنی را كه صفتی انسانی و حالتی پسندیده است به عنوان حدّ وسط و مرز اعتدال و میانه روی دانسته اند.
از امامان معصوم روایت شده است كه : تواضع و فروتنی در برابر خدا، قرار دادن همه ی وجود خود در مدار عبودیّت و بندگی است، و با مردم معامله و معاشرت همراه با انصاف و عدالت، و خود را در حقوق انسانی با دیگران برابر و مساوی دانستن است.

تواضع رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم)

رسول بزرگوار اسلام با تهی دستان و مستمندان و فقیران و نیازمندان، متواضعانه نشست و برخاست داشت. به هركسی می رسید گرچه طفل خردسال بود، سلام می كرد، بی ریا روی زمین می نشست، با مردم كوچه و بازار به ویژه بی نوایان انس می گرفت، از حال آنها و زندگی و معیشت و كارشان جویا می شد، بر عادی ترین مركب سوار می شد، گوسفندان را خود می دوشید، لباسش را خود می شست، با خادمان خانه هم غذا می شد و در میان مردم هم چون یك فرد عادی زندگی می كرد.