فهرست کتاب


شرح دعای کمیل

استاد حسین انصاریان

4 ـ تواضع در همه ی حالات

تواضع و فروتنی، حقیقتی بسیار باارزش از حقایق اخلاقی است كه سبب رفعت و سربلندی و وسیله ای برای رسیدن به مقامات ملكوتی و معنوی است.
ارزش تواضع و فروتنی تا جایی است كه امیر مؤمنان (علیه السلام) آن را در دعای كمیل با حال ندبه و زاری از حضرت حق برای خود درخواست می كند !
تواضع و فروتنی واقعیتی است كه اگر انسان در همه ی حالات آن را بكار گیرد به خیر دنیا و آخرت می رسد و به سعادت ابدی نایل می شود و از عذاب آخرت محفوظ می گردد و به راحتی و آسانی به رضوان الهی می رسد.
تواضع و فروتنی باید در دو مورد به كار گرفته شود : یكی در برابر حق و دیگر در برابر خلق.
تواضع در برابر حق به این است كه : انسان همه ی دستورات خدای مهربان را، چه در امور دنیایی و چه در امور آخرتی كه در قرآن و سنت پیامبر و گفتار امامان و اولیای خاص حق بیان شده، با عمق قلب و ذات جان بپذیرد و پس از پذیرفتن آن با همّتی بلند و نشاطی وافر و عشقی سرشار بكار بندد.
تواضع و فروتنی در برابر خلق به این است كه : انسان خود را از دیگر برادران مؤمن و مسلمانش برتر نداند و خود را در مقامی بالاتر از آنان به حساب نیاورد و به آنان به چشم حقارت نظر نكند و از احترام و خاكساری نسبت به آنان و یاری دادنشان در همه ی امور دریغ نورزد و از خطا و اشتباه آنان با بزرگواری و كرامت گذشت كند و بلكه پس از گذشت كردن از آنان با همه ی وجود به آنان احسان و نیكی نماید و احترام آنان را چه در خلوت و چه در آشكار رعایت كند.
﴿صفحه 258﴾

قرآن و تواضع

قرآن مجید، علاوه بر این كه همه ی مردم را به تواضع در برابر حق دعوت می كند، از مؤمنان هم می خواهد كه نسبت به اهل ایمان و پیروان به اسلام تواضع و فروتنی را رعایت كنند.
قرآن مجید، حتّی پیامبر بزرگ اسلام را كه شخصیتی برتر از فرشتگان و جن و انس است و برتر از مقام معنوی او مقامی در صاحب مقامات نیست به این صفت پسندیده امر می كند و از او می خواهد كه در برابر اهل ایمان تواضع كند.
(... وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِلمُؤْمِنینَ )(378).
« نسبت به همه ی مؤمنان، فروتن و متواضع باش ».
( تِلْكَ الدَّارُ الأخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِینَ لا یُریدُونَ عُلُوّاً فِی الأَرْضِ وَلا فَسَاداً وَالعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقینَ )(379).
« ما ( زمینه ی بهره مند شدن از همه ی نعمت های جاوید ) خانه ی آخرت را برای كسانی قرار می دهیم كه در زمین، خواهان برتری و فساد نیستند و سرانجام نیكو، ویژه ی پرهیزكاران است ».
قرآن به صراحت می گوید خدا اهل تكبّر را دوست ندارد و آلودگان به صفت ناپسند تكبر، اهل دوزخ اند.
(... إِنَّهُ لایُحِبُّ المُسْتَكْبِرِینَ )(380).
« یقیناً خدا دارندگان صفت تكبّر را دوست ندارد ».

﴿صفحه 259﴾
(... أَلَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْوًی لِلْمُتَكَبِّرِینَ )(381).
« آیا برای متكبّران جایگاهی در دوزخ نیست ؟ »

روایات و تواضع

از رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) روایت شده است :
مَا لِی لاَ أَرَی عَلَیْكُم حَلاَوَةَ العِبَادَةِ ؟ قَالُوا : وَمَا حَلاَوَةَ العِبَادَةِ ؟ قَالَ : التَوَاضُعُ(382).
« چه شده كه من شیرینی عبادت را در شما نمی بینم ؟ گفتند : شیرینی عبادت چیست ؟ فرمود : تواضع ».
امیرالمؤمنین (علیه السلام) با بیان تواضع پیشینیان مؤمن و آنان كه همواره نسبت به حق و درباره ی خلق فروتن بودند مردم را پند می دهد :
وَلَكِنَّهُ سُبْحانَهُ كَرَّهَ إِلَیْهِمُ التَّكابُرَ وَرَضِیَ لَهُمُ التَّواضُع، فَأَلْصَقُوا بِالاَْرْضِ خُدودَهُم، وَعَفَّرُوا فِی التُّرابِ وُجوهَهُم، وَخَفَضُوا أَجْنِحَتَهُم لِلْمُؤمِنِینَ(383).
« خداوند پاك، تكبّر را ناخوشایند آنان قرار داد و تواضع و فروتنی را برای آنان پسندید، پس قسمتی از صورت خود را به نشانه ی عبادت به زمین چسبانیدند و صورتهایشان را به علامت بندگی در خاك ساییدند و در برابر همه ی مؤمنان تواضع و فروتنی كردند ».
و نیز آن حضرت فرمود :
عَلَیْكَ بِالتَّواضُعِ فَإِنَّهُ مِن أَعْظَمِ العِبَادَةِ(384).

﴿صفحه 260﴾
« ملازم تواضع باش، زیرا تواضع از بزرگ ترین عبادات است ».
امام صادق (علیه السلام) در بیان حدّ و مرز تواضع می فرماید :
التَواضُعُ أَنْ تَرضَی مِنَ المَجْلِسِ بِدونِ شَرَفِكَ، وَأَنْ تُسَلِّمَ عَلی مَن لاقَیْتَ، وَأن تَتْرُكَ المِراءَ وَإِنْ كُنْتَ مُحِقّاً. وَرَأْسُ الخَیْرِ التَّواضُعُ(385).
« تواضع، خشنود بودنت به محلّ نشستنی است كه آن محلّ پایین تر از برتری و بزرگواری توست، و این كه هركه را دیدار كنی به او سلام نمایی، و جدال و ستیز در بحث و گفتگو را رها كنی هرچند حق با تو باشد. و سر خیر تواضع است ».
رسول خدا (علیه السلام) فرمود :
إِنَّ أَفْضَلَ النَّاسِ عَبْداً مَن تَوَاضَعَ عَنْ رِفْعَة(386).
« همانا برترین مردم از جهت بندگی كسی است كه با وجود برتری مقام فروتنی كند ».
و نیز آن حضرت فرمود :
إِنَّ التَّواضُعَ یَزِیدُ صَاحِبَهُ رِفْعَةً. فَتَواضَعُوا یَرْفَعكُمُ اللّهُ(387).
« فروتنی، به صاحبش مقام و مرتبه می افزاید، پس فروتنی كنید تا خدا شما را بلند مقام گرداند ».
دانشمندان علم اخلاق، تكبر را كه صفتی ناپسند و حالتی شیطانی است افراط شمرده اند و خواری و ذلّت نشان دادن در برابر هر كسی را تفریط به حساب
﴿صفحه 261﴾
آورده اند، و تواضع و فروتنی را كه صفتی انسانی و حالتی پسندیده است به عنوان حدّ وسط و مرز اعتدال و میانه روی دانسته اند.
از امامان معصوم روایت شده است كه : تواضع و فروتنی در برابر خدا، قرار دادن همه ی وجود خود در مدار عبودیّت و بندگی است، و با مردم معامله و معاشرت همراه با انصاف و عدالت، و خود را در حقوق انسانی با دیگران برابر و مساوی دانستن است.