فهرست کتاب


شرح دعای کمیل

استاد حسین انصاریان

3 ـ رضا و قناعت نسبت به رزق و روزی

وجود مقدّس و مباركی كه همه ی موجودات عرصه ی غیب و شهود، جلوه ی علم و حكمت و عدل و رحمت اویند و به اراده ی استوارش آنان را پدید آورد و هر یك را در قرارگاه معین خودشان قرار داد و به سوی هدفی كه برای آنها مقرّر نموده است هدایت كرد، رزق و روزی هر كدام را بر پایهی اقتضای حیاتش و مناسب با زندگی و شأنش بر عهده گرفت و بر خود لازم و واجب فرمود كه روزی آنان را بر اساس تكاپو و فعالیتی كه برای به دست آوردن روزی از خود نشان می دهند به آنان برساند.
( وَما مِن دآبَّة فِی الأَرضِ إِلاّ عَلَی اللّهِ رِزْقُهَا... )(349).
« هیچ جنبنده ای در زمین نیست مگر این كه روزی و رزقش بر عهده ی خداست ».
خدای مهربان، بر اساس مصلحت و حكمت روزی بندگان را به دو صورت به آنان می رساند : به گروهی گسترده و وسیع و به فرقه ای محدود و تنگ روزی می بخشد.
( إِنَّ رَبَّكَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن یَشآءُ وَیَقْدِرُ إِنَّهُ كانَ بِعِبَادِهِ خَبِیراً بَصِیراً )(350).
« همانا پروردگارت روزی را برای هركس كه بخواهد وسعت می دهد و تنگ می گیرد، یقیناً او به بندگانش آگاه و بیناست »
خدای كریم، برای این كه بندگانش بتوانند روزی حلال و پاك به دست آورند، راههای مشروعی چون دام داری، زراعت، تجارت، صنعت و مشاغل
﴿صفحه 248﴾
مثبت دیگری كه محصول فكر و عقل و قدرت بازوست قرار داده و برای احدی از راههای نامشروع چون دزدی، غارت، چپاول، رشوه، ربا، غصب، مشروب فروشی و... رزق و روزی مقرّر نكرده است و به اندازه ای كه مردم از حرام به دست می آورند از روزی حلال آنان می كاهد.
قرآن مجید و روایات مردم را برای بدست آوردن روزی حلال از طریق كسب های مشروع تشویق می كنند و وسعت و تنگی رزق را پس از بدست آوردنش از راه مشروع، مصلحت خدا نسبت به انسان می دانند كه واجب است انسان به این مصلحت خواهی با كمال رضایت و خوشنودی تن دهد.
آیین مقدس اسلام، طلب روزی حلال را واجب و آن را عبادتی بزرگ و زحمت كشیدن و رنج بردن و به كار گرفتن بدن را برای بدست آوردن رزق كلید بسیاری از ارزش ها می داند.
در بسیاری از روایات از رسول خدا نقل شده است :
طَلَبُ الحَلاَلِ فَریضَةٌ عَلَی كُلِّ مُسْلِم وَمُسْلِمَة(351).
« دنبال حلال رفتن بر هر مرد و زن مسلمانی واجب است ».
طَلَبُ الحَلاَلِ فَریضَةٌ بَعْدَ الفَریضَةِ(352).
« دنبال حلال رفتن واجبی پس از واجب دیگر است ».
طَلَبُ الحَلاَلِ جِهادٌ(353).
« دنبال حلال رفتن جهاد در راه خداست ».
روایات، اموری را مطرح كرده اند كه بكارگیری آنها سبب اضافه شدن
﴿صفحه 249﴾
و وسعت رزق است. هنگامی كه از سوی شخصی به رسول خدا گفته شد : علاقه دارم رزق و روزی بر من وسعت یابد ; حضرت فرمود :
دُمْ عَلَی الطَّهَارَةِ یُوَسَّعْ عَلَیكَ فِی الرِّزْقِ(354).
« بر پاكی و طهارت مداومت كن، رزق و روزی بر تو وسعت خواهد گرفت ».
امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمود :
مُواسَاةُ الأَخِ فِی اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ تَزِیدُ فِی الرِّزْقِ(355).
« كمك و یاری رساندن به برادر دینی روزی را می افزاید ».
اِسْتِعمالُ الأَمَانَةِ یَزِیدُ فِی الرِّزْقِ(356).
« بكارگیری امانت روزی را اضافه می كند ».
امام باقر (علیه السلام) فرمود :
عَلَیْكَ بِالدُّعاءِ لاِخْوانِكَ بِظَهْرِ الغَیْبِ فَإِنَّهُ یَهِیلُ الرِّزْقَ(357).
« پشت سر برادران دینی ات به آنان دعا كن كه این دعا كردن روزی فراوانی را بر تو فرود می ریزد ».
امام صادق (علیه السلام) فرمود :
مَنْ حَسَّنَ بِرَّهُ أَهْلَ بَیْتِهِ زِیدَ فِی رِزْقِهِ(358).
« كسی كه نیكوكاری اش به خانواده اش زیبا و نیكو باشد، به روزی اش افزوده می شود ».

﴿صفحه 250﴾
و آن حضرت فرمود :
حُسْنُ الخُلُقِ یَزِیدُ فِی الرِّزْقِ(359).
« اخلاق حسنه رزق را می افزاید ».
فعالیت و كوشش برای بدست آوردن روزی حلال از امور باارزش و جزء عبادات بسیار مهم اسلامی است.
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) می فرماید :
مَنْ أَكَلَ مِن كَدِّ یَدِهِ نَظَرَ اللّهُ إِلَیْهِ بِالرَّحْمَةِ ثُمَّ لاَ یُعَذِّبُهُ أَبَداً(360).
« كسی كه از راه تلاش و زحمت خودش تحصیل روزی كند، خدا به او نظر رحمت می اندازد و هرگز او را عذاب نمی كند »
و نیز آن حضرت فرمود :
مَن أَكَلَ مِنْ كَدِّ یَدِهِ كَانَ یَومَ القِیامَةِ فِی عِدادِ الأنْبِیاءِ وَیَأْخُذُ ثَوابَ الأنْبِیاءِ(361).
« كسی كه از راه تلاش و زحمت خودش روزی به دست آورد، روز قیامت در شمار پیامبران است و پاداش پیامبران را دریافت می كند ».
حضرت رضا (علیه السلام) فرمود :
إِنَّ الَّذِی یَطْلُبُ مِنْ فَضْل یَكُفُّ بِهِ عِیالَهُ أَعْظَمُ أجراً مِنَ المُجاهِدِ فِی سَبِیلِ اللّهِ(362).
« به یقین كسی كه رزق خدا را با تلاش مشروع خود می طلبد، تا اهل بیتش را به سبب آن از گدایی و نیازمندی حفظ كند پاداشش از مجاهد در راه خدا بیشتر است ».

﴿صفحه 251﴾
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :
العِبَادَةُ عَشرَةُ أَجْزاء تِسْعَةُ أجْزاء فِی طَلَبِ الحَلاَلِ(363).
« عبادت ده جزء است، نُه جزء آن در طلب حلال است ».
در هر صورت رزق، واقعیتی است كه بر سفره ی گسترده ی جهان نهاده شده و نسبت به هر كسی هم، اندازه ی معین دارد و این اندازه ی معین برپایه ی مصلحت خدا، یا به صورتی گسترده و وسیع و یا به صورتی تنگ و ضیق است. گستردگی نعمت، نشانه ای بر محبوبیت صاحب نعمت نزد خدا نیست و تنگی و ضیق نعمت، علامت مغضوب بودن عبدی كه دارای تنگی نعمت است نمی باشد، بلكه نعمت فراوان و تنگی رزق برای اهل دنیا زمینه ی امتحان است تا ثروتمند به شكر، و تنگدست به صبر، امتحان شود و شاكر از این راه و صابر از این طریق به پاداش عظیم الهی برسند. و نیز ثروتمند با انفاق مال به تنگدست اجری افزون دریافت كند و تنگدست با حفظ شخصیت خویش و صبر بر قضای الهی به جزایی فوق العاده نایل شود.
آن كه در وسعت رزق است باید بداند اگر قیام به سپاسگزاری كه خرج كردن نعمت در مسیر صحیح و قرار دادن نعمت در مخارج مشروع است ننماید، به عذاب دنیایی و آخرتی گرفتار می گردد و آن كه در ضیق و تنگدستی است اگر در برابر این تنگدستی صبر نكند و استقامت نورزد و دین را برای رفع تنگدستی با مردم نامرد معامله كند او هم به عذاب دنیایی و آخرتی دچار خواهد شد.
در این كه وسعت رزق و تنگی آن، امتحان و آزمایشی از جانب خداست، مولای اهل ایمان و امیر مؤمنان (علیه السلام) می فرماید :
وَقَدَّرَ الأَرْزاقَ فَكَثَّرَها وَقَلَّلَها وَقَسَّمَها عَلَی الضِّیقِ وَالسَّعَةِ فَعَدَلَ فِیهَا لِیَبْتَلِیَ مَن
﴿صفحه 252﴾
أَرادَ بِمَیْسُورِها وَمَعْسُورِها وَلِیَخْتَبِرَ بِذلِكَ الشُّكْرَ وَالصَّبْرَ مِن غَنِیِّها وَفَقِیرِها(364).
«... و روزی مردم را مقدّر فرمود و آن را برای برخی فراوان و برای بعضی دیگر اندك قرار داد و ارزاق را بر پایه ی تنگی و وسعت قسمت كرد و در این تقسیم بندی عدالت به خرج داد تا هركس را بخواهد با فراوانی رزق و كمی و تنگی آن آزمایش كند و به این وسیله ثروتمندان و تنگدستان را از جهت شكر نعمت و تحمل سختی در مجرای امتحان قرار دهد ».
از طرف دیگر مؤمن باید به تقسیم عادلانه ی حضرت حق نسبت به رزق و روزی و آنچه سهم او شده است راضی و خوشنود باشد، و از خشم گرفتن به تقسیم حق و سهم رزقش، به ویژه اگر به او بنا بر مصلحت تنگ گرفته باشد، راضی و خوشنود باشد و با اقتدای به امام عارفان و سرمشق مؤمنان، علی (علیه السلام)حال رضا و خوشنودی را به طور دائم برای سلامت دنیا و آخرتش از خدا بخواهد و با زاری و تضرّع به درگاه حضرت حق عرضه بدارد :
أَنْ تُسامِحَنی وَتَرْحَمَنی وَتَجْعَلَنی بِقِسْمِكَ راضِیاً قانِعاً.
« پروردگارا ! نسبت به من نرمش و مدارا به خرج ده و مرا مورد رحمت قرار ده و به سهمی كه از روزی نصیب من نموده ای خوشنود و قانع ساز ».
امام مجتبی (علیه السلام) در این زمینه می فرماید :
كَیْفَ یَكونُ المُؤمِنُ مُؤمِناً وَهُوَ یَسْخَطُ قِسمَه وَیُحَقِّرُ مَنْزِلَتَهُ وَالحاكِمُ
عَلَیْهِ اللّهُ...(365).
« چگونه مؤمن مؤ من است در حالی كه به سهم رزق و روزی اش ناخرسند است
﴿صفحه 253﴾
و منزلت و جایگاهش را كوچك می شمارد، در صورتی كه حاكم بر همه ی شئون او، خداست ».
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) می فرماید : به جبرئیل گفتم : تفسیر رضا چیست ؟ جبرئیل گفت :
الرّاضِی لاَ یَسْخَطُ عَلی سَیِّدِهِ أَصَابَ مِنَ الدُّنْیا أَمْ لَمْ یُصِبْ وَلاَ یَرْضَی لِنَفْسِهِ بِالْیَسِیرِ مِنَ العَمَلِ(366).
« راضی بر آقای خود حضرت حق خشم نمی گیرد، چه به چیزی از دنیا برسد یا نرسد و نسبت به خود به عمل اندك راضی نمی شود ».
امام صادق (علیه السلام) فرمود :
إِرْضَ بِما قَسَمَ اللَّهُ لَكَ تَكُنْ غَنِیّاً(367).
« به آنچه خدا از روزی و رزق نصیب تو كرده است خوشنود باش بی نیاز می شوی ».
امیرالمؤمنین (علیه السلام) می فرماید :
مَنْ رَضِیَ مِنَ اللّهِ بِمَا قَسَمَ لَهُ اسْتَراحَ بَدَنُهُ(368).
« كسی كه از خدا نسبت به رزقی كه سهم او قرار داده راضی باشد، بدنش استراحت می كند ».
امام صادق (علیه السلام) فرمود :
مَنْ لَمْ یَرْضِ بِمَا قَسَمَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ إِتَّهَمَ اللّهَ تَعالَی فِی قَضائِهِ(369).

﴿صفحه 254﴾
« كسی كه به روزی و رزق خدا كه بر پایه ی مصلحت سهم او قرار داده رضایت ندهد، خدا را در حكمرانی و تدبیرش متهم نموده است ».
هنگامی كه از امیرالمؤمنین (علیه السلام) تفسیر آیه ی شریفه ی ( فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَوةً طَیِّبَةً )(370)را پرسیدند فرمود : « حیات طیبه قناعت است » و نیز حضرت فرمود :
إِنْتَقِمْ مِن حِرْصِكَ بِالْقُنوعِ كَما تَنْتَقِمُ مِن عَدُوِّكَ بِالْقِصاصِ(371).
« از حرص و آزمندی خود ( كه تو را به عرصه گاه حرام وارد می كند و دین و دنیایت را تباه می نماید ) با قناعت ( به داده ی خدا ) انتقام بگیر، چنان كه از دشمنت با قصاص انتقام می گیری ».
در معارف اهل بیت (علیهم السلام) آمده : حرص و طمع، رزق و روزی را نمی افزاید و حرص و طمع كلید افزایش ثروت پاك و حلال نیست، بلكه حرص و طمع آدمی را به حرام دچار می كند، حرامی كه پایه های ایمان را سست و اصول اخلاقی را نابود و دنیا و آخرت انسان را تباه می كند و سبب بر باد رفتن آبرو می شود. قناعت به حلال خدا و آرام بودن به سهمی كه از روزی برای انسان مقرر شده گنجی است كه پایان ندارد و حقیقتی است كه خیر دنیا و آخرت آدمی را تضمین می كند.
رسول حق (صلی الله علیه وآله وسلم) می فرماید :
خِیارُ أُمَّتِی القَانِعُ وَشِرارُهُم الطَّامِعُ(372).
« خوبان امتم قانعانند و بدان آنها طمع كارانند ».

﴿صفحه 255﴾
امام باقر (علیه السلام) می فرماید :
أَكَلَ علِیٌّ مِن تَمْر دَقَل ثُمَّ شَرِبَ عَلَیْهِ المآءَ ثُمَّ ضَرَبَ عَلَی بَطْنِهِ وَقَالَ : مَنْ أَدْخَلَهُ بَطْنُهُ النَّارَ فَأَبْعَدَهُ اللَّهُ ثُمَّ تَمَثَّلَ :
فَإِنَّكَ مَهْمَا تُعْطِ بَطْنَكَ سُؤْلَهُ *** وَفَرْجَكَ نَالا مُنْتَهَی الذَّم أَجْمَعاً (373)
« علی (علیه السلام) بدترین نوع خرما را ( كه در بازار ارزشی نداشت ) می خورد، سپس روی آن آب می نوشید، آنگاه بر شكمش می زد و می گفت : كسی كه شكمش او را وارد دوزخ كند، خدا وی را از رحمتش دور ساخته است، آن گاه به این بیت تمثّل جست : تو هرگاه خواهش شكم و شرمگاهت را برآوری، منتهای نكوهش و رسوایی به بار آورد ».
امام باقر و حضرت صادق (علیهما السلام) فرمودند :
مَنْ قَنِعَ بِمَا رَزَقَهُ اللّهُ فَهُوَ مِنْ أَغْنَی النَّاسِ(374).
« كسی كه به آنچه خدا روزی او كرده است قناعت ورزد از بی نیازترین مردم است ».
و نیز حضرت صادق (علیه السلام) می فرماید :
إقنَعْ بِمَا قَسَمَ اللّهُ لَكَ، وَلاَ تَنْظُر إِلَی مَا عِنْدَ غَیْرِكَ، وَلاَ تَتَمَنَّ مَا لَسْتَ نَائِلَهُ، فَإِنَّهُ مَن قَنِعَ شَبِعَ، وَمَنْ لَمْ یَقْنَع لَمْ یَشْبَعَ، وَخُذْ حَظِّكَ مِن آخِرَتِكَ(375).
« به آنچه خدا از رزق و روزی نصیب تو كرده قانع باش، و به آنچه نزد دیگران است چشم مدوز، و به ثروت مردم طمع مكن، و آنچه را به آن نمی رسی آرزو نداشته باش، بی تردید كسی كه قناعت ورزید سیر شد، و آن كه قانع به داده ی
﴿صفحه 256﴾
خدا نشد سیر نگشت، و نصیب و سهمت را از آخرت برگیر ».
علی (علیه السلام) می فرماید :
كَیْفَ یَسْتَطِیعُ عَلی صَلاحِ نَفْسِهِ مَنْ لاَ یَقْنَعُ بِالْقَلِیلِ ؟ (376)
« كسی كه به رزق و روزی كم و ثروت اندك قناعت نورزد، چگونه بر اصلاح كردن خود قدرت دارد ؟ »
خاركش پیری با دلق درشت *** پشته ای خار همی برد به پشت
لنگ لنگان قدمی برمی داشت *** هر قدم دانه ی شكری می كاشت
كی فرازنده ی این چرخ بلند ! *** وی نوازنده ی دل های نژند !
كنم از جیب نظر تا دامن *** چه عزیزی كه نكردی با من
در دولت به رخم بگشادی *** تاج عزّت به سرم بنهادی
حدّ من نیست ثنایت گفتن *** گوهر شكر عطایت سفتن
نوجوانی به جوانی مغرور *** رَخش پندار همی راند ز دور
آمد آن شكرگزاریش بگوش *** گفت كای پیر خرف گشته، خموش
خار بر پشت زنی زین سان گام *** دولتت چیست، عزیزیت كدام ؟
عمر در خاركشی باخته ای *** عزّت از خواری نشناخته ای
پیر گفتا كه : چه عزّت زان به *** كه نیم بر در تو بالین نِه
كای فلان چاشت بده یا شامم *** نان و آبی خورم و آشامم
شكر گویم كه مرا خوار نساخت *** به خسی چون تو گرفتار نساخت
به ره حرص شتابنده نكرد *** بر در شاه و گدا بنده نكرد
داد با این همه آزادگی ام *** عزّ آزادی و آزادگی ام(377)

﴿صفحه 257﴾

4 ـ تواضع در همه ی حالات

تواضع و فروتنی، حقیقتی بسیار باارزش از حقایق اخلاقی است كه سبب رفعت و سربلندی و وسیله ای برای رسیدن به مقامات ملكوتی و معنوی است.
ارزش تواضع و فروتنی تا جایی است كه امیر مؤمنان (علیه السلام) آن را در دعای كمیل با حال ندبه و زاری از حضرت حق برای خود درخواست می كند !
تواضع و فروتنی واقعیتی است كه اگر انسان در همه ی حالات آن را بكار گیرد به خیر دنیا و آخرت می رسد و به سعادت ابدی نایل می شود و از عذاب آخرت محفوظ می گردد و به راحتی و آسانی به رضوان الهی می رسد.
تواضع و فروتنی باید در دو مورد به كار گرفته شود : یكی در برابر حق و دیگر در برابر خلق.
تواضع در برابر حق به این است كه : انسان همه ی دستورات خدای مهربان را، چه در امور دنیایی و چه در امور آخرتی كه در قرآن و سنت پیامبر و گفتار امامان و اولیای خاص حق بیان شده، با عمق قلب و ذات جان بپذیرد و پس از پذیرفتن آن با همّتی بلند و نشاطی وافر و عشقی سرشار بكار بندد.
تواضع و فروتنی در برابر خلق به این است كه : انسان خود را از دیگر برادران مؤمن و مسلمانش برتر نداند و خود را در مقامی بالاتر از آنان به حساب نیاورد و به آنان به چشم حقارت نظر نكند و از احترام و خاكساری نسبت به آنان و یاری دادنشان در همه ی امور دریغ نورزد و از خطا و اشتباه آنان با بزرگواری و كرامت گذشت كند و بلكه پس از گذشت كردن از آنان با همه ی وجود به آنان احسان و نیكی نماید و احترام آنان را چه در خلوت و چه در آشكار رعایت كند.
﴿صفحه 258﴾

قرآن و تواضع

قرآن مجید، علاوه بر این كه همه ی مردم را به تواضع در برابر حق دعوت می كند، از مؤمنان هم می خواهد كه نسبت به اهل ایمان و پیروان به اسلام تواضع و فروتنی را رعایت كنند.
قرآن مجید، حتّی پیامبر بزرگ اسلام را كه شخصیتی برتر از فرشتگان و جن و انس است و برتر از مقام معنوی او مقامی در صاحب مقامات نیست به این صفت پسندیده امر می كند و از او می خواهد كه در برابر اهل ایمان تواضع كند.
(... وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِلمُؤْمِنینَ )(378).
« نسبت به همه ی مؤمنان، فروتن و متواضع باش ».
( تِلْكَ الدَّارُ الأخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِینَ لا یُریدُونَ عُلُوّاً فِی الأَرْضِ وَلا فَسَاداً وَالعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقینَ )(379).
« ما ( زمینه ی بهره مند شدن از همه ی نعمت های جاوید ) خانه ی آخرت را برای كسانی قرار می دهیم كه در زمین، خواهان برتری و فساد نیستند و سرانجام نیكو، ویژه ی پرهیزكاران است ».
قرآن به صراحت می گوید خدا اهل تكبّر را دوست ندارد و آلودگان به صفت ناپسند تكبر، اهل دوزخ اند.
(... إِنَّهُ لایُحِبُّ المُسْتَكْبِرِینَ )(380).
« یقیناً خدا دارندگان صفت تكبّر را دوست ندارد ».

﴿صفحه 259﴾
(... أَلَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْوًی لِلْمُتَكَبِّرِینَ )(381).
« آیا برای متكبّران جایگاهی در دوزخ نیست ؟ »